امروز صبح راهی دراز پیمودهام، برنال، در پیِ نقطهای بلند و گشاده تا به درهٔ مکزیکِ خویش بنگرم و امیدم را دیگر بار زنده کنم. همان شهرِ فرتوت و خودنما که شاعر بزرگ، رامون لوپس ولارده، را به هراس انداخت و پیش از موعد به کام مرگ کشاند. این همان «درهٔ مکزیک، دهان تیره، گدازهٔ بزاق، تختِ فروپاشیدهٔ خشم» است که اکتاویو پاز با خشمیشلاقوار بر آن تاخت و از آن رهایی یافت. یا شاید تصویر دقیق و متوازنِ خوسه امیلیو پاچهکو باشد، آن شاعرِ هوشمند و آرامشطلب که همین تازگیها هشتادودومین سالروز تولدش را جشن گرفتیم، آنگاه که تن به جریان رویدادها میسپارد و با نوایی دردمند از «غروب مکزیک، در کوهساران ماتمزدهٔ غرب…» آواز سر میدهد:
Allí el ocaso
es tan desolador que se diría:
la noche así engendrada será eterna.
مکزیکِ فصلهای جاودانه، «بهار جاودان» …
تصمیم گرفتم به قلعهٔ چاپولتهپک صعود کنم تا شهر و دره را از ارتفاعی انسانیتر و میانجی تماشا کنم؛ جایی که بتوانم کوهستانهایی را که نامشان را میشناسم – آخوسکو، پوپوکاتپتل، ایزتاچیواتل – در همان نورِ صمیمیای ببینم که میخواهم، برنال، در پایان این پرده از زندگیمان دیگر بار بازیابمش.
متوجه شدهای که ما این قصه را در حبس زیستهایم، گویی بر صحنهٔ نمایشی زندانگونه نقش آفریدهایم؟ داستانی کاملاً تهیشده از طبیعت. پاچهکو حق داشت: «آیا سنگها تنها چیزهایی هستند که رؤیا میبینند؟ … آیا جهان چیزی جز همین سنگهای تغییرناپذیر است؟» من اکنون اینجا، در همین حال، میکوشم آن جهان طبیعی را به یاد آورم که از چنگمان گریخت، در بیشهای از واژگان گم شد، در مردابی از سخنرانیها مدفون گشت و با خنجر طمح از پا درآمد…
پیش از آنکه بیرون بروم، بیهیچ آرایشی و بیهیچ توهمی، در آینه به خودم نگاه کردم. توانستهام اندامم را حفظ کنم، اما چهرهام دارد به من خیانت میکند. اکنون درمییابم که در جوانی زیباییام طبیعی بود. امروز، آن زیبایی که برایم باقی مانده است، کنشی برخاسته از ارادهٔ محض است. این رازی است میان من و آینهام. به آینه میگویم: «جهان مرا میشناسد. اما جهان دیگر طعم من را نمیچشد.»
چرا جوانی و زیباییمان را به هدر میدهیم؟ میبینم که چگونه جوانی و تنم را به مردانی پیشکش کردم که به خاکستر یا تندیس بدل شدند. امروز صبح تنم را لمس کردم. هیچچیز تن را چنان زخمینمیکند که میل. و من نتوانستهام میل خویش را سیراب کنم – این را به تو اعتراف میکنم، چرا که تو تنها مرد راستین زندگی منی. هیچچیز هرگز مرا سیراب نکرده است، برنال. چرا؟ زیرا بر فراز محرابهای بسیار زیادی نشستهام که خدا در آنها غایب بوده است. محرابهای من از آن دستهاند که دلها را پیش از موعد پیر میکنند. نام و قدرت. اما من زنی هستم. سر باز میزنم از اینکه تسلیم گواهی زمان شوم. خود را متقاعد میکنم که جاذبهٔ جنسیام از سنوسال گزندی ندیده است. که برای دلفریب بودن نباید جوان بود.
به آدمها، مکانها و موقعیتها از آغاز بحران در ماه ژانویه نگاه میکنم و درمییابم که هیچ مزهای در دهانم نیست. کاش میتوانستم شیرینی، یا تلخی زرداب – یا حتی استفراغ را احضار کنم. اما زبان و کامم هیچ طعمیرا حس نمیکنند.
دیگر حواس خود را به کار میگیرم. چه میشنوم؟ هیاهوی واژگان تهی را. چه بو میکنم؟ سرگینی را که جاهطلبی در پی خود به جا میگذارد. چه چیزی را لمس میکنم؟ پوست تن خودم را، که هر روز کمانعطافتر، آسیبپذیرتر و نازکتر میشود. با چه چیزی لمس میکنم؟ با ده ناخن چون خنجر که به سویم چنگ میزنند. نه تنها نوازشم نمیکنند. نه تنها چنگم نمیزنند. بلکه در من فرو میروند و میپرسند، بر سر پوست تنم چه خواهد آمد، چقدر دیگر دوام خواهد آورد، چه لذت بههدررفتهای در انتظار اوست؟ نیستی.
چشمانم را دارم. امروز بعدازظهر، به بینایی محض بدل خواهم شد. هر چیز دیگری به من خیانت میکند، مرا به کسی بدل میسازد که نمیشناسمش. جز نگاهم چیزی برایم نمانده است و با شوک درمییابم، برنال، که چشمانم سرشار از عشق است. برای اثباتش نیازی به آینه ندارم. از چوپولتهپک به بیرون مینگرم و عشق را حس میکنم، عشقی نسبت به شهر و نسبت به درهٔ مکزیک.
نگاهی سرشار از عشق. این هدیهٔ من است به شهر خویش و به روزگار خود. چیزی جز همین نگاهِ مشحون از عشق در این عصرِ درخشانِ ماهِ مه، پس از باران، ندارم که به مکزیک ببخشم؛ آنگاه که گلهای کاغذی، این زیورِ صبورِ زیباییِ شهری، جلوهگرند و برای یک لحظهٔ باشکوه، شهر به تاجِ ارغوانیِ درختانِ جاکاراندا آراسته میشود. در این ساعت از روز، دره چنان نورِ نیرومندی دارد، برنال، که مرا از خویش میرهاند و آنگاه بر تراسِ بزرگِ آلکاسار، با کفپوشِ مرمریِ سیاه و سفیدش، رها میسازد و سپس، گویی بر فرشی جادویی، مرا به گردش پیرامونِ شهر میبرد، فرازِ انبوهِ بادکنکهای رنگارنگی که در خیابانها فروخته میشوند، و مجال میدهد تا سرِ کودکانِ خردسال را در پارکها نوازش کنم، در آبهای گلآلودِ آبگیرِ جنگلِ چاپولتپک گام بردارم و باز به راهپیمایی ادامه دهم، این بار در آبهای سنبلگونِ سوتشیمیلکو، گویی پاهای برهنهام سخت میکوشند پاک شوند، برنال، در آبراههای گمشدهٔ آنچه روزگاری ونیزِ قارهٔ آمریکا بود؛ شهری که آب و زندگی را در آغوش میکشید، شهری که آرامآرام خشک شد تا از تشنگی و خفقان جان سپارد.
اما نه در این عصر، برنال؛ این عصری که برگزیدهام تا در آن دوباره زاده شوم، معجزهای است، چرا که عصری روان و سیال است، باران باریده و همهٔ خیابانها به آبراه مبدل گشتهاند، همهٔ بیابانهای آهکی به دریاچه بدل شدهاند و همهٔ لولههای فاضلاب به آبشارهایی خروشان تبدیل گشتهاند…
با چشمانِ تازهمتولدم، شهری را از نظر میگذرانم که همنامِ تو، برنال دیاس دل کاستیلو، در سال ۱۵۱۹ از نظر گذراند؛ شهری که به نیروی تمنا از نو برخاسته است، و من همهٔ ملودرامِ سیاسی را که تو و من از سر گذراندهایم پشت سر میگذارم و شهرِ کهن را احیا میکنم، شهری که به بلوارهایی از طلا و نقره، بامهایی از پر و دیوارهایی از سنگهای گرانبها و رداهایی از پوستِ پلنگ، پوما، سمور و گوزن گسترده میشود. از کنارِ داروسازیِ بومیِ درمانهایی که از پوستِ مار، دندانِ کوسه، شمعهای عزاداری و دانههایی موسوم به «چشمِ گوزن» ساخته شدهاند میگذرم. به میدانهای رنگآمیزیشده با قرمزِ دانه پا میگذارم و عطرِ عنبرِ مایع و تنباکوی تازه، گشنیز، بادامزمینی و عسل را فرو میبرم. در برابرِ غرفههای فروشِ چیکاما، چریموییا، مامیو گلابیِ خاردار متوقف میشوم. بر صندلیهایی از تختههای چوبی و زیرِ سایبانهای کاشیکاریشده میآسایم و در تمام این مدت به نوای کنسرتِ مرغان، بوقلمونها و اردکهای کوچک گوش میسپارم…
چگونه میتوانیم بار دیگر در وجدان مکزیکیِ خویش فرو رویم (مگر آنکه آن را از کف دهیم) و به آن شهرِ واقع بر کرانهٔ دریاچه بازگردیم، شهری که شورهای سترگِ غناییِ ما را بیدار میکند، شهری که گویی خودِ گهوارهٔ ریشههای ماست؟ «گلها سر برمیآورند، گلبرگهای خویش را میگشایند و از درونشان گلهای آواز سر برمیزنند.» اما آه، ای گرامیترین دوستِ من، آیا حتی یک شعر در دنیای بومیان یافت میشود که حکمتِ پیوند زدنِ سرودِ زندگی را با پیکِ مرگ در درون خود نداشته باشد؟ «تلخکامیتقدیر را پیشگویی میکند… با جوهرِ سیاه آنچه را روزی برادری، همزیستی و شرافت بود، از صفحهٔ روزگار محو خواهی کرد…»
برنال، چه چیزی ما را از فاجعهای در راه بیم میدهد؟ خاطرهٔ زیبایی و سعادتی که بوده است یا شاید نبوده، نمیدانم. این را میدانم که زیبایی و سعادت تخیل شده بودند و تخیل بهایی از ما میستاند که خود هدیهای نیز هست: خاطره. و از آنجا که به این امر باور دارم، دعا میکنم که هیچکس و هیچچیز نتواند هرگز خاطره را از ما بستاند. این هدیهای است از آسمان: به خاطر آوردن. زیرا به تو قول میدهم، تنهای ما از زخمِ تمنا آزرده خواهند شد. آیا تو و من هرگز قادر خواهیم بود تمامیِ آن چیزهایی را که به کنار نهادیم تا به کسانِ امروزی مبدل شویم، از نو بازبیابیم؟ لحظههای عشق، وظیفه، رؤیاها؟ حتی آن فقدانها را نیز میتوان به مددِ خاطره بازخرید.
آری، از فراز چامپولتهپک به شهری چشم دوختهام که دیگر نیست، به مکزیک-تنوشتیتلان، و ناگاه گربهوحشیان و گورکنان را در کوچههایش میبینم، و ناگاه، برنال، صدای پارس میشنوم و سپس پارس دیگر، و آنگاه دیگر از شمارش بازمیمانم، چرا که صدها سگ اکنون در سراسر دره میدوند؛ همگی سگهای گنده و درندهخو، پارسکنان، که با هر پارس، قدقد مرغان، عطر عنبرسائل و کوبش چکشکار روزمرگی را فرو میخورند، تا آنکه سراسر دره در تسخیر این گله عظیم سگهای وحشی درمیآید؛ سگهایی که با فرارسیدن شب، به دست اربابان شرورشان رها شدهاند… دستهای هولناک از سگهای غولپیکر، کچل و کفبرلبآورده، با چشمانی گرسنه و پوزههایی کینتوز؛ سگهایی بیصاحب، سگهایی رهاشده از آن رو که اربابانشان به تعطیلات رفته بودند یا حوصله تیمارشان را نداشتند، یا از سر تفریح کتکشان میزدند: سراسر شهر در چنگال این سگهای هار است، برنال؛ تکتکشان با چشمانی آتشین به من خیره شدهاند، تکتکشان دامن تپه را رو به بالا، سوی بالکنی که بر آن ایستادهام، میپیمایند؛ نزدیک و نزدیکتر میشوند، تهدیدآمیزتر و تهدیدآمیزتر، با تنپوشهای چرکین و نیشهای زردشان، به پیشوایی تکسگی استثنایی با خندهای شبهانسانی و قلادهای از میخهای مرگبار به گردن، و دیگر کارد به استخوانم رسیده است، برنال. و آنگاه میشناسمش: همان سگ رئیسجمهور فقیدمان تران است، «ال فاراون»، که در پی گور اربابش میگردد.
سگهایی با آواهایی مهیب، فریادزنان بر سرم میکوبند: «برو. درنگ نکن. هرگز دیگر به او نگاه نکن.»
فریاد میزنم: «کی؟ کی؟ از چه کسی حرف میزنید؟ به چه کسی نباید دیگر نگاه کنم؟»
دره انباشته از میخهاست.
دریاچه زمان، و نه تنها دریاچه این دره، مدام کوچکتر و کوچکتر میشود.
تنها چیزی که برایمان باقی مانده، گردوغبار زمان است.
و آنگاه، ناگهان، پادشاه حقیقی رخ مینماید؛ پادشاه دره. نمیخواهم نگاهش کنم. با خود میگویم سرابی بیش نیست.
با درماندگی در پی فضایی خاموش میگردم تا بشنوم و بفهمم.
حس میکنم زندگی ازیادرفتهام از میان دریاچه مرده سر برمیآورد.
یا همان زندگیای که هرگز نزیستهام.
کاش تیری بودم و از خود دفاع میکردم.
پادشاه مکزیک بیپلک نگاهم میکند و دهانی از گلولای و نقره میگشاید:
«طوفانها در راهند.»
دیگر سخنی نمیگوید و بهسادگی همراه با سگهایی که پیشاپیشش بودند و گردوغبار پشت سرش ناپدید میشود.
آه، برنال، دلم چقدر سنگین است و جانم چقدر بیتاب. سایه درد و گناه چگونه تعقیبم میکند.
چگونه از خود میپرسم که چرا پیش از آنکه گلهٔ سگهای گرسنه پارهپارهام کنند، خودم به زندگیام پایان ندادم.
چه بسیار دوست داشتم در حوضچهای بیانتها از آب یخ فرو روم که شاید تنم را پاک کند و روحم را به من بازگرداند.
صداها فرو نشستند.
شهر تهی شد.
سگها آرام گرفتند، گریختند و به لانههایشان در زبالهدانیهای پهناور شهر بازگشتند.
تنها «ال فرائون» است که همچنان سرگردان میماند و در پی اربابش زوزه میکشد.
و من به خانهام در «بوسکس د لاس لوماس» بازمیگردم.
بار دیگر خودم میشوم.
دیگر هرگز وسوسهٔ خودکشی به سراغم نخواهد آمد.
چرا که دل باختن دوباره به تو، خود نوعی خودکشی برای شخصیتی خواهد بود که خلق کردهام؛ شخصیتی که از یک سو با چنان تلاشی و از سوی دیگر با چنان ضعفی همراه بوده است.
نگران نباش.
حق با توست.
میان دو تن که تنها علیه یکدیگر توطئه میکنند، چه پیوند زناشوییای ممکن است وجود داشته باشد؟
خود را باز به خودکشی کند سیاست میسپارم.
میخواستم درون خود را تهی کنم تا بار دیگر زاده شوم.
اما در عوض، تسلیم جهان میشوم.
برنال هررا، تو رئیسجمهور مکزیک خواهی شد.
به تو سوگند یاد میکنم.
۷۰