نگران من نباش، عشق من. همهچیز را باختهام؛ مگر پناهگاهِ خصوصیترین گوشهٔ روحم را که همان عشق من به توست. برایم اهمیتی ندارد اگر ریشخندم کنی، به من توهین کنی یا برای همیشه از خود برانی. اهمیتی ندارد. به امنترین بندر بازگشتهام و میخواهم این را بدانی. این نه پیروزی است و نه شکست. تو مرا بهخاطر بندگی و غرورم سرزنش میکنی؛ تحقیرم میکنی و من سزاوار همینم. هر آنچه گمان میکردم بخت و اقبال است، ناگهان و در یک چشمبههمزدن دگرگون شد.
بله، من همان مردی هستم که رئیسجمهور میتوانست به او بگوید: «تاسیتو، از پنجره بیرون بپر.» و من در پاسخ بگویم: «با اجازهٔ شما، قربان، با کمال میل از پشتبام میپرم.»
میدانی، همان روزی که رئیس یکی از کشورهای خارجی برای دیدار با رئیسجمهور به Los Pinos آمد، پیشآگاهی عجیبی داشتم. دمِ در منتظرش بودم و او بارانیاش را طوری به دستم داد که گویی پیشخدمتش هستم. در ذهن او من همین بودم. باید دستهایم را پشت کمرم گره میکردم، همانطور که خاندان سلطنتی بریتانیا میکنند، تا با نزاکت بفهمانم که پیشخدمت کاخ نیستم. اما از آنجا که در واقعیت دقیقاً همین بودم، بارانیِ آن مرد را گرفتم، سر خم کردم و او را به دفتر راهنمایی کردم. حتی نگاهی هم به من نینداخت. و من آنجا ماندم، در حالی که بارانیِ رئیسجمهور پاراگوئه را در دست میفشردم و او، در حالی که از من دور میشد، زیر لب میگفت: «مکزیک چقدر سرد است!»
من قطعاً پیشخدمت بودم. و باز از خود پرسیدم همان سؤالی را که روز نخستِ همکاری با رئیسجمهور لورنزو تران پرسیده بودم: «اصلاً از من چه میخواهند؟ من که هیچکس نیستم.»
تو خواهی گفت: «البته، حالا که هیچکس نیستی میتوانی نقش تواضع دروغین را بازی کنی.»
باور کن یا باور نکن. چه اهمیتی دارد؟ پپونا، این آخرین نامهای است که برایت مینویسم. سوگند میخورم که دیگر هرگز برایت ننویسم. فقط میخواهم بدانی چگونه و کجا به پایان رسیدم، و میخواهم بدانی که این سرنوشت را با تواضعی راستین میپذیرم.
پدرم در خانهای کوچک و منزوی در Desierto de los Leones (بیابان شیران) زندگی میکند؛ خانهای متواضع و آراسته، بسیار پنهان. تنها راه رسیدن به آنجا، گذشتن از جادههایی تند و پرپیچوخم است که از فراز آنها میتوان Ajusco (آخوسکو) را دید. پدرم بسیار پیر است. من او را AP مینامم، یعنی «والد سالخورده»؛ ادای احترامیبه چیزی که در جوانی در رمانی از دیکنز خوانده بودم. بله، من هم زمانی جوان بودم، پپای من، هرچند باور کردنش برای تو و باقی دنیا دشوار باشد. جوان بودم، درس خواندم، مطالعه کردم و خود را برای آینده آماده ساختم. انگیزهام جاهطلبی بود و چیزی دیگر: سرنوشت پدرم. دقیقتر بگویم، نه برای تکرار آن، بلکه برای گریزان بودن از آن. تاب آن را نداشتم که شبیه او باشم.
برای سه دورهٔ متوالیِ ششساله، AP نفوذی چشمگیر در سیاست مکزیک داشت. از وزارتخانهای به وزارتخانهٔ دیگر میرفت و همواره قدرت خود را از سایهها اعمال میکرد؛ همیشه در مقام مهرهای سیاسی که در پی پاداشی کلان بود، یعنی واداشتن PRI (حزب انقلاب مؤسساتی) به قرار دادن وزیر مورد نظر او در فهرست نامزدهای ریاستجمهوری و سپس رساندنش به کرسی قدرت. هرگز موفق به انجام این کار نشد و درست به همین دلیل، همواره اعتماد برندگان را به دست میآورد. هیچچیز به اندازهٔ شکست خوردن، اعتماد مردم را جلب نمیکند. همیشه در سایهها. همیشه مهرهای مخفی. نمیتوانست بیش از این آرزو کند، چرا که در ایتالیا و از والدینی ایتالیایی متولد شده بود، خاندان de la Canal (د لا کانال) از ناپل. به همین دلیل بود که مردم میتوانستند به او اعتماد کنند: جاهطلبیهایش توسط قانون مهار شده بود. او هرگز نمیتوانست رئیسجمهور شود. سه دورهٔ ششساله. اما سرانجام روزی رسید که رازهای زیر کلاهش بیش از حد زیاد شد. مشکل همین بود. در واقع چنان رازهای بسیاری داشت که هیچکس باور نمیکرد همگیشان بتوانند حقیقت داشته باشند؛ زیرا رازها ذاتاً متناقض و مبهماند، و آنچه برای «الف» اجتنابناپذیر است برای «ب» مهمل است، و آنچه برای «ج» فضیلت است برای «د» رذیلت، و این زنجیره همینطور ادامه دارد. به عبارت دیگر، هر آنچه پدرم میدانست، هر آنچه بیش از حد دربارهاش میدانست، در نهایت علیه خودش شد.
«الف» او را سرزنش میکرد که رازی را پنهان کرده، در حالی که افشای آن میتوانست مفید باشد.
«ب» به او یورش میبرد، چون نمیفهمید سکوت پدرم در واقع محافظ اوست، در حالی که آنچه «ب» واقعاً میخواست این بود که رازش فاش شود و به تهدیدی سیاسی بدل گردد.
«ج» میخواست پدرم قربانی شود، دقیقاً به دلیل همین رازپوشی: رازهایی که او نگه میداشت، جنایات دولتی بودند.
و از سوی دیگر، «د» او را به خاطر مجموعهای از لغزشهای احتمالی سرزنش میکرد…
بله، او نخِ عروسکهای بیش از حد بسیاری را در دست داشت و تئاترِ زندگیاش خانهای بود از ورقهای بازی.
پدرم باهوش بود.
بیش از حد
باهوش؛ بیش از آنکه به سودِ خودش باشد، باهوش بود. زیادهروی کرد. فراموش کرد کسانی را که تصفیه میکنند، خود تصفیه کند. فراموش کرد که مطمئنترین راه برای تضمینِ زندگیِ دشمن، کشتنِ اوست. درسهای جاودانهٔ طولانیترین دیکتاتوریها را از یاد برد: خدمتِ نامرئی به قدرتمندان میتواند پاداش به همراه آورد، اما مجازات نیز در پی دارد. پس از مدتی، پدرم چنان رازهای بسیاری میدانست که مردم از او ترسیدند و او مشهور شد. سکوتش نجاتش نداد؛ برعکس، تصمیم گرفتند پیش از آنکه دهان بگشاید، او را به خاک بسپارند.
چگونه ویرانش کردند؟ با تملق، پپای من. با انباشتنِ ستایش بر سرش. با بیرونکشیدنش از سایهها، همان جایی که زیستگاهِ طبیعیاش بود. با به نمایش گذاشتنش و تشویقکردنش در سیرکِ سیاست و گرداندنش در میدانِ نمایش. پدرِ بیچارهام رنج میبرد؛ نمیتوانست تصمیم بگیرد که در سایهها بماند یا در لذتِ ستایشهای عمومیغوطه بزند. فریادِ یکی از نزدیکترین همکارانِ استالین را فراموش کرد که میگفت: «خواهش میکنم! چاپلوسی نکنید! مرا به سیبری نفرستید!»
بله، دستیارِ شخصیِ من بیش از حد موردِ تشویق بود. نه تشویقهای عمومیکه اهمیتی ندارند، بلکه تشویقهای خصوصی: تشویقهای رئیسجمهور، که دیگران را برمیانگیزد تا نسبت به سوگلیِ رئیسجمهور دچارِ حسادت و کینه شوند…
خلاصه آنکه: او بیش از اندازه در نقشِ همزمانِ نورِ خانه و تاریکیِ خیابانها زیست.
میگویند چهرههای شناختهشده محکوماند به زندگی در اضطرابی مداوم، اما هرگز نباید آن را نشان دهند. با این حال، گاهی اضطراب باید به کنش بدل شود. استالین از دندانپزشکان وحشت داشت؛ ترجیح میداد بگذارد دندانهایش بپوسند تا اینکه خطرِ رفتن به دندانپزشکی را بپذیرد. به عبارت دیگر، آدمیباور میکند که در نهایت، این وفاداری است که پاداش میگیرد، نه توانمندی. اگر میخواهی به من بخند، تمام کارهای پستِ مرا به یاد آور و مرا به خاطرِ غرورم به ریشخند بگیر. اما بر شکستِ من دلسوزی کن. این تنها پردهٔ دوم از سقوطِ پدرم است.
سالها بود که ندیده بودمش. همواره برایش پول میفرستادم، اما از نزدیکشدن به او بیم داشتم. شکست مسری است و نمیخواستم سرنوشتم چون او شود. میخواستم آنجا پیروز شوم که او شکست خورد. میخواستم به تخت عقاب برسم. برنال هررا، ماریا دل روساریو، دشمنان بزرگ من، و تو، زنی که به من خیانت کردی، و آن دشمنان خردی که هرگز نباید دستکم گرفته شوند، مارهای کوچکی که در دفتر کارم میخزیدند: دوریتا با روبانهای آبیآسمانیاش؛ پنلوپه با آن جثهٔ ستبر و پوست تیره؛ و معمار واقعی سقوط من، نیکولاس والدیویا، که اکنون وزیر کشور است، مردی که نقشهای را طراحی کرد که به قیمت از دست رفتن قدرتم تمام شد؛ آن اسناد لعنتی که در یدِ آن آرشیویست ابله، کاستولو ماگون، بود، اسنادی که تنها به این خاطر امضا کردم که رئیسجمهور سزار لئون از من خواسته بود؛ خواهشی که در حقیقت فرمانی بود و تسکینی:
«نگران نباش، تاسیتو. برای لحظهای که از مقامم کناره بگیرم، آرشیوی آماده دارم. برای خاطراتم به آن نیاز دارم. قول میدهم گزینشگر باشم، اما نمیتوانم حتی یک سند از دوران ریاستجمهوریام را فدا کنم. خودت میفهمی. رئیسجمهور مکزیک تنها شش سال حکومت نمیکند؛ برای آیندگان حکومت میکند. همهچیز باید حفظ شود، نیک و بد. چه کسی میداند، تاسیتوی عزیز من، شاید زمان ثابت کند که در مورد آن چشمپوشیهای قانونیِ ضروری حق با تو بود. در پایان، چه چیزی بیشتر اهمیت خواهد داشت؟ اینکه ما گروهی از سهامداران خرد را فریب دادیم، یا اینکه شرکتهای بزرگی را نجات دادیم که نیروی محرکهٔ اقتصاد صادراتی ما هستند؟»
لبخندی موذیانه بر لب داشت.
«بهعلاوه، آرشیویست مأمور است نسخههای اصلی را در دستگاه خردکن بریزد. من نسخههای مصدق را نگه میدارم.»
در آن چشمهای ریز و مگسمانندش تهدیدی آشکار نهفته بود. بله، پپای من، آن مرد درست مثل یک مگس است؛ چشمهایش میتوانند همزمان به هر سو بنگرند. شاخکهای بسیار بلندی بر سر دارد. دو جفت بال دارد، یکی برای پرواز و دیگری برای حفظ تعادل. همیشه روی تپههای زباله مینشیند. مگسی پیر است، خاکستری با شکمیزرد؛ و همین است که او را لو میدهد. از او برحذر باش. او میتواند به دیوارها بچسبد و از سقفها بخزد. از کرمها بهعنوان طعمه استفاده میکند و همه میدانند که کرمها از گوشت مرده تغذیه میکنند. تو از من بیزاری. من از تو بیزار نیستم و برای همین است که اکنون به تو هشدار میدهم: در کنار آروسا به موفقیتهای پیشینت تکیه نکن. فریب قدرت بدنیِ صرفِ ژنرال را نخور. و چشمت را از سزار لئون برندار. او همیشه آس در آستین دارد.
تمام این حرفها را به والدیویا گفتم و حالا به تو میگویم، بهویژه حالا که با گرگی همبستر شدهای. بگذار آروسای گرگ از لئون مگس بترسد. هرکس گمان کند رئیسجمهور پیشین حاضر است بازنشسته شود، سخت در اشتباه است. او تا روز مرگش دست از مزاحمت برنخواهد داشت.
اما میخواهم به والد سالخوردهام برگردم. دنیا مایهٔ سقوط او شد، پپای من، همانگونه که مایهٔ سقوط من شد؛ اما برای او بدتر بود، چون هرگز در پی تخت عقاب نبود؛ تنها میخواست از پس سایهها به کارش ادامه دهد. بله، و چون جاهطلبیاش کمتر بود، شکست برایش دردناکتر شد. گویی این شکست توهینی بود به منشور اخلاقیاش در باب پنهانکاری، میفهمی؟ به لطف همین فروتنی بود که افقی بیکران پیش رویش گشوده شد، به درازای دوران کاریاش بهعنوان مشاور سیاسی مورداعتماد؛ درست چون تالیران، فوشه و پدر جوزف لِکلرک دو ترِمبل، همان «امین گریس» یا سایهٔ خاکستری نخستین در کنار ریشلیو. ببین حافظهام چقدر سریع برمیگردد؛ دوباره همان دانشجوی پرشور تاریخ شدهام. آه، اما این فقط نشان میدهد چقدر تغییر کردهام، خوزفا. من دیگر آدم دیگری هستم؛ میبینی؟ حس میکنم در این لحظهٔ عاطفی پالوده شدهام. بزرگترین موهبت پدرم، بزرگترین نقطهٔ قوتش، نامرئیبودن بود. همین ویژگی اعتماد مردان قدرتمند را برایش به ارمغان آورد. اما همین باعث شد وقتی سرانجام همهچیز را میدانست اما هنوز «هیچکس» بود، برایشان قابلحذف شود.
وارد خانهٔ کوچک در Desierto de los Leones (بیابان شیران) شدم.
دختری که از والد سالخورده مراقبت میکرد، لباس سنتی china poblana (چینای پوبلانا) به تن داشت.
از او پرسیدم: «نامت چیست؟» چون با وجود آنکه حقوقش را میپرداختم، هرگز او را ندیده بودم.
«گلوریا مارین، در خدمت شما.»
لبخندی زدم.
«اوه، درست مثل آن بازیگر.»
«نه آقا. من
همان
بازیگر، گلوریا مارین هستم. »
و حقیقت داشت؛ او دقیقاً شبیه یکی از آن زیبارویان تکاندهندهٔ سینمای مکزیک بود. گلوریا مارین: موهایی سیاه چون شب، چشمانی حسرتبار و بدگمان، اما شهوتانگیز در پس آن گارد دفاعی گریزناپذیر زنان مکزیکی دنیادیده. نیمرخی بینقص داشت و صورتی بیضیشکل و گندمگون. و آن لبها که همواره در آستانهٔ لبخندی تلخ بودند. در ظاهر مطیع؛ در واقعیت، شورشی.
«پدرم کجاست؟»
«همانجایی که همیشه است. تلویزیون میبیند. شب و روز.»
شالش را با ظرافت روی سینههایش پیچید. زحمت این را به خود ندادم که به او بگویم آنتن تلویزیون از ماه ژانویه از کار افتاده است.
«اوه. شب و روز؟»
«بله. همانجا میخوابد و همانجا غذا میخورد؛ میگوید نمیتواند حتی یک لحظه تلویزیون را از دست بدهد. میگوید آن آدمها ممکن است در هر لحظه بیایند و او را بکشند و او باید آمادهٔ دفاع از خود باشد.»
«چه کسی میخواهد او را بکشد؟»
«آدمهای بد.»
«نامشان چیست؟»
«اوه… سوت کپیرا. آن دیگری چولو پاریما است. خوابشان را میبینم، آقا. میگوید ونزوئلاییاند و در جنگلی به نام کانایما زندگی میکنند.»
به او خیره شدم و هر لحظه بیشتر و بیشتر سردرگم میشدم.
«بسیار خب. نام تو گلوریا مارین است. و مردی که برای او کار میکنی، نامش چیست؟»
«خورخه نگرته.»
«نه. نام او انریکو کانالی است. این نام خورخه نگرته را از کجا آوردی، سلیطه؟ نگرته ستارهٔ سینما بود، بتِ سینمای عصر، از آن دلبرانهایی که زنانی چون تو رؤیایشان را میدیدند. او نزدیک به یک قرن پیش مرد.»
گلوریا مارین به گریستن آغاز کرد.
«اوه، آقا. این را به او نگویید. او را نکشید. او خورخه نگرته است. خودش واقعاً چنین باور دارد. این را از او نگیرید. قسم میخورم که این کار او را خواهد کشت.»
چشمهایش را پایین انداخت.
«هرطور که میخواهید مرا صدا بزنید. در خدمتم.»
آهی کشیدم، همانگونه که در جوانی میکشیدم. سپس به اتاق نشیمن کوچکی قدم گذاشتم که به حیاطی رهاشده باز میشد؛ جایی که علفها از میان شکافهای کاشیها روییده بودند و یک درخت
پیرو
تنها، در حال توبه بود. و آنجا، روی صندلی راحتیای رو به تلویزیون، پدر سالخوردهام نشسته بود و چشمهایش را به صفحه دوخته بود. در رؤیا بود و با خود سخن میگفت.
«حالا وارد کافه میشوم و به همه نگاهی تحقیرآمیز میاندازم. فریاد میزنم: «رگبار اینجاست!»، در حالی که موهایم روی صورتم ریخته است، و تمام آنجا ساکت میشود، میترسند، و من کمر زیباترین دختر را میگیرم – ببخشید گلوریا، تو نه، تو در این فیلم نبودی – و میخوانم: «اوه، خالیسکو، عقبنشینی نکن…» »
حضورم را حس کرد و دست سرد و ککومکیاش که چون مرمر بود، بر دست من نشست و آن را به سوی شانهاش هدایت کرد، گویی بیآنکه بداند کیستم، از حضورم سپاس میگفت. با کنترل تلویزیون تصویر را عوض کرد. میبینید، او فقط داشت مونتاژی خانگی از صحنههای چندین فیلم قدیمیمختلف را تماشا میکرد. ناگهان خورخه نگرته بر روی صحنهای در وراکروس، با ملودیِ
سونِ
نینیو آپارسیدو میرقصید، در کنار گلوریا مارین خیرهکننده که چون بانویی اشرافی از قرن نوزدهم، با مانتیلا و دامنهای ابریشمیتا مچ پا لباس پوشیده بود، و نگرته که لباس
چیناکو به تن داشت.
آن دو با اشتیاقی سرکش به یکدیگر مینگرند، تا آنکه شرور قصه، عطاری به نام ویتریولو، که از حسادت دیوانه شده است، با خنجری گلوریا را میزند… پدرم نوار را جلو برد؛ دستش از هیجان تماشای آن لحظهای میلرزید که خورخه در فیلم
«نامهای عاشقانه»، بوسهای طولانی و آرام بر لبهای گلوریا مینشاند.
پدرم درست در لحظهٔ بوسهٔ دو شخصیت، فیلم را متوقف کرد و همانجا، در بهتی عمیق و وجدی تمام، نشست تا طعم آن لحظه را بچشد.
سپس، پس از زمانی طولانی، رو به من کرد.
«ممنونم که به دیدنم آمدی. منتظر ملازمم بودم.» با نگاهی تهی به من خیره شد.
«تو کی هستی، جوان؟ مانتکییا هستی یا ال چیکوته؟»
«چیکوته هستم، پدر.»
«چه گفتی؟»
«ببخشید. چیکوته. من چیکوته هستم، همراه وفادارتان.»
«این همان چیزی است که میخواستم بشنوم. بیا، اینجا در گوشه، یک تکیلا با لیمو بزن، مهمان من باش؛ آنقدر مینوشیم تا از حال برویم و هر دو، من و تو، چون دو همزاد، رویای همهٔ زنانی را ببینیم که ما را رها کردند…»
نگریته روی پرده میخواند، پدرم روی صندلیاش آواز میسرود و من هم، در حالی که دست پدرم را میفشردم، با آنها میخواندم و صحنههای فیلم
«آن کاکتوس را خواهم خورد» را تماشا میکردیم.
عقاب، هرچند پرندهایست،
تصویرش بر سکه نقش بست.
تا بر فراز کاکتوس برود،
نخست اجازه خواست.
بیرون، در حیاط، گلوریا مارین بیآنکه به ما توجهی کند، گلهایش را آبیاری میکرد و ترانهای میخواند: «من باکرهای کوچکم، گلها را آبیاری میکنم…»
نگاهی حیاپوش و دلبرانه به من انداخت.
من هم به او خیره شدم.
میتوانی آنچه در ذهنت میگذرد را بگویی، خوزفینا: «البته که در نهایت با او میخوابیدی…»
چقدر متأسفم که همسرت، که بیش از حد شریف است، ناچار شد طرح من برای بازیابی وضعیت مالیام را برایت بازگو کند و مرا تفالهای پست و جنایتکار بنامد. اکنون ببینیم تو و او چگونه از این آبهای متلاطم سیاسی عبور میکنید. من به او یک کشتی اقیانوسپیما پیشنهاد دادم، اما او حاضر است با یک قایق تنه به راه بیفتد. اکنون دیگر همهچیز در دستان خداست.
هرچه خواندی و هرچه به تو گفتند، این را به یاد داشته باش: من همیشه یک سیاستمدار خواهم بود و سیاست، کسبوکاری است با پیچوخمهای بسیار. در سیاست، تو مسئولیتهایت را میپذیری و همان چیزی را میگیری که برایش تلاش کردهای. راهش همین است، و این حقیقتی ساده است.
ارادتمند،
ت.
۵۸