لورنزو تران درگذشت. رئیسجمهور مرد. آیا من و تو هنوز زندهایم، ماریا دل روساریو؟ نه، نه، نمیخواهم تو را به تدفین وایکینگیِ خویش بکشانم، به آن کشتیِ در شعلههایی که بادبانهای آتشینش از شبِ مرگ جان به در نخواهند برد. نه. تمام آنچه میکنم، دوست من، ارائهٔ ارزیابیای است که شاید در حقیقت دعایی برای متوفی نیز باشد.
آیا لورنزو تران مردی بزرگ بود؟ آیا میتوانست باشد و شکست خورد؟ یا تنها همان بود که همیشه بود: مردی شریف و خوشنیت و
de mortuis nil nisi bonum— (دربارهٔ مردگان، چیزی جز نیکی مگو) —
تهی از هوشی حقیقی؟ ریاست او در تاریخ ثبت نخواهد شد. تران اجازه داد اتفاقات رخ دهند، چرا که این اعتقاد دموکراتیک او بود. اما آنچه رخ داد، آن نبود که او میخواست. وضعیت را بنگر. خلأهای قدرت، اقطاعهای محلیِ ریشهدار، دسیسههای مهارناپذیر در دربار… و جامعهای مدنی که ناتوان از ادارهٔ خویش در فضای مدارا، احترام و ابتکار اخلاقی بود. تو، برنال و من، بهتر از هر کسی میدانیم مردی که مرد، صادق و شریف بود. اما باید این را از تو بپرسم: آیا کسی میتواند با کلمات تغییری ایجاد کند؟ کلماتی که جهان متمدن ستایش میکند—قانون، امنیت، دموکراسی، پیشرفت—اینجا در مکزیک و در هر جای دیگر از آمریکای لاتین، سرزمینی که درد آن را ویران کرده است، بیمزه و دروغین به نظر میرسند.
و من، مردی که همگان او را سنکا مینامند—چه میتوانم کنم جز پیشنهاد آرمانشهرهای رادیکال، وقتی که
topos (مکان)
در قلمرو سیاست، فینفسه چنین مطلق است؟ در مواجهه با افراطِ ذاتیِ رئالپولیتیک (سیاست واقعگرایانه)، من از مفهومِ به همان اندازه افراطیِ ایدهآلپولیتیک (سیاست آرمانی) دفاع کردم، به این امید که در جایی میان این دو قطب، سکهٔ فضیلت روی زمین بیفتد.
In medio stat virtu،
چنانکه میگویند: «فضیلت در میانه است».
با این فلسفه در ذهن، منصبی را که رئیسجمهور تران به من پیشنهاد داد، چنان نزدیک به تخت عقاب، پذیرفتم. میدانستم که زندگی میتواند نکبتبار باشد، حتی آنگاه که اندیشهها در اوج پرواز کنند. جایگاه خود را با آرامش پذیرفتم، با این باور که حتی اگر توصیههایم همواره پذیرفته نشود، دستکم پژواکی اخلاقی، هرچند ضعیف، همواره در گوشهای رئیسجمهور طنینانداز شود. بله، من یک آرمانگرا هستم. در حالی خواهم مرد که رویای جامعهای را در سر دارم که توسط مردانی با دانش، شرافت و سلیقهای نیک اداره شود. اما چون این امر ناممکن است، آیا بهتر نیست این باور را با خود به گور ببریم، جایی که هیچچیز نمیتواند مانعش شود یا با آن در تضاد باشد؟
من در جستجوی فضیلت بودم تا شاید بتوانیم آزادیمان را بهتر به کار گیریم.
به کشوری باور داشتم که از آنِ همگان باشد و همگان را در بر گیرد؛ فارغ از جنسیت، نژاد، مذهب یا ایدئولوژی.
دشوار بود، اما کوشیدم، ماریا دل روساریو، عشقم را حتی به حاملان شر نیز بگسترانم و آنان را مردمیبدانم که صرفاً «مبتلا به تبِ شور» اند، چنانکه سنکای نخستین، آن بومیِ کوردوبا، آنان را مینامید.
اما بیش از هر چیز، به اندرز رواقیان پایبند بودم: آنگاه که با پرخاش روبهرو شدی، هرگز مگذار چیزی جز روحِ خویش تو را تسخیر کند.
ماریا دل روساریو، میخواهم این یادداشتِ وداعِ دوستت، خاویر ساراگوسا – مردی که همگان او را سنکا مینامند – را دریابی. میخواهم حس کنی که استیصالِ من، در عین حال، آرامشِ من است؛ که هنوز اشتیاق دارم، اما آنچه از دست دادهام، امید است. میدانم، اکنون خواهی گفت که باید نسبت به واقعیتهایی که رئیسجمهور با آنها دستوپنجه نرم میکرد، آگاهتر میبودم؛ که باید ایدهآلهایم را – حکومتی روشنبین و عادل – صرفاً اصلاحی میدیدم، دعوتی به پناهبردن به زندگیِ درونی در روزگاران طوفانی. که باید به خردهنانهای اتوپیا رضایت میدادم. آری، ماریا دل روساریو، تو خود باور داشتی که حضور من مفید است؛ همچون چاشنیای که اگر خورش خوشطعم باشد کسی متوجهاش نمیشود، اما لحظهای که کسی بپرسد «نمک کجاست؟»، ناگهان ضروری مینماید.
نمک بر سفرههایی انباشته از غذاهای پرادویه – چند بار اندرزهای من شنیده شد؟ چرا خود را فریب دادم و پنداشتم توصیههایم ارزشی دارد؟ آیا نمیدانستم که وزن سیاسیِ یک روشنفکر تنها در بیرون از کانون قدرت احساس میشود، هرچند حتی در جبههٔ مخالف نیز روشنفکر بهسختی میتواند فشاری بیش از فشاری نسبی وارد کند؟ در کانون قدرت، نفوذ او حتی نسبی هم نیست؛ بلکه هیچ است.
به عبارت دیگر، در یک سوی این طیف، تو میرانی و در سوی دیگر، راند میخوری. به همین اندازه تاریک و بیرحم است.
اکنون که به این سه سالی که در پیشخانههای قدرت گذراندم مینگرم، جز نکبت چیزی نمیبینم و جز اشمئزاز حسی ندارم. آری، رنجکشیدنِ رئیسجمهور را دیدم. گاه به او میگفتم: «اینقدر فکر نکن. من برای همین اینجا هستم.»
اما هر بار که چنین میکردم، کسی دیگر پیشتر او را از رنجش نجات داده بود؛ تاسیتو، به سودِ شر؛ هررا، به سودِ خیر. و من همواره با این جمله تنها میماندم: «حق با توست، سنکا. راه دیگری هم بود. شاید دفعهٔ بعد آن راه را بروم.»
و آنگاه لبخندی به من میزد.
«عجب عوضیای هستی، بس کن دیگر، نمیگذاری شبها بخوابم، میفهمی؟»
این حلقهٔ درونی چاپلوسان، عوامفریبان و توطئهگران بودند که شبها خواب را از چشمانش میربودند.
ماریا دل روساریو، این دوست توست، خاویر «سنکا» ساراگوسا؛ مردی که رئیسجمهور با اشتیاق، اما بیهیچ اعتقادی، به سخنش گوش میسپرد – گوش میداد.
این ابلهان گمان میکنند موفقیت آنها را به سعادت میرساند؛ نمیدانند چه سرنوشتی در انتظارشان است. من منزوی شده بودم و اعتبارم را باخته بودم؛ تنها به لطف مهربانی رئیسجمهور بود که جایگاهم را حفظ کردم. من مگس مزاحم بودم؛ کسی که هر آنچه را باید گفته میشد میگفت، هرچند ناگوار بود.
«آندینو، هیچچیز مرا متقاعد نخواهد کرد که حکمت در آمار و ارقام نهفته است.»
«ژنرال آروسا، وقتی به شما مینگرم، وجودم از اشمئزاز لبریز میشود.»
«آقای هررا، آدمها میتوانند در یک تخت بخوابند و رویاهایی بهکلی متفاوت ببینند.»
«رئیسجمهور لئون، بر سر خود تاج لور را بگذار، مبادا صاعقهای فرود آید و تو را به خاک بسپارد.»
«تاسیتو، بزدلی تو چون بویی تعفن است که هر جا میروی، از خود به جای میگذاری.»
و تو، ماریا دل روساریو، به من میگفتی: «سنکا، برای فرو نشاندن تشنگیات زهر ننوش. نمیارزد.»
مگر نه، دوست عزیز من؟ گمان میکنی میخواهم بمیرم چون از دنیا دلزده شدهام؟ فکر میکنی برای من، ایدئالیستی تهی از اعتقادات، چیزی جز مرگ باقی نمانده است؟ گمان میکنی به باور رواقیان در مهار شور و هیجانات روح خیانت میکنم؟ بگو ببینم، آیا ممکن نیست که مرگ خود یکی دیگر از شورهای روح باشد؟ و چون پایان گریزناپذیر ماست، چرا شتابش نبخشیم؟
نه. من اعتقاداتم را آزمودهام و میدانم که بهای هوشمندی، سرخوردگی است. هیچچیز با نیروی عقل ما برابری نمیکند. من بیش از حد و برای زمانی طولانی به خورشید نزدیک بودهام و چون چیزی نیستم جز تندیسی از برف، آنگاه که خورشید میسوزد، من ذوب میشوم. آه، اگر میدانستی از زمان مرگ دوست شگفتانگیزم، لورنزو تران، چه چیزهایی حس کردهام. من چون گربهای هستم که نمیتواند بازتاب تصویرش را در آینه بفهمد. میکوشم نامم را به یاد آورم و سخت است؛ شاید هم نباید به یاد آورم، چرا که میدانم آن را برای همیشه گم کردهام. و حس میکنم هیچچیز ارزش تلاش را ندارد، هیچچیز مرا ارضا نمیکند. همهچیز تلخ شده است. آیا این گواهی بر والایی اخلاقی است؟ آیا سگی میتواند ملال را حس کند؟ تنها ابله است که تردید ندارد. تنها ابله است که رنج نمیکشد.
وقتی رئیسجمهور درگذشت، در آینهٔ روحم نگریستم و دیدم که میلرزد. عواطفم در تلاطم بود و جانم میان زندگی و مرگ در نوسان.
این همان تحققنیافتگیِ عظیمِ عشقم بود، حفرهای میان زندگی و مرگ. عشقم به تو، ماریا دل روساریو. میل به تصاحبِ تو بود که هرگز بر زبان نیامد، برای همیشه خاموش ماند و زندانیِ رؤیاهایم شد. و یقین دارم که تو هرگز حتی گمانش را هم نبردی.
در نهایت، این یقینِ مطلق بود که زندگیِ درونیِ من تنها واقعیت است؛ دژِ تسخیرناپذیرِ خویشتنِ من. آزادیِ من در تصمیمگیری دربارهٔ اینکه این حقیقت در جهان باقی بماند یا پشت سر نهاده شود. این بدان معنا بود – است، ماریا دل روساریو – که تفکرِ عقلانی هرگز در مکزیک ریشه نخواهد دواند. بارها و بارها چنین کردهایم و باز هم خواهیم کرد؛ مرغی را که تخمِ طلا میگذارد میکشیم، آن هم پس از آنکه تخمها را دزدیدهایم. این یعنی چنانکه هامبولت در سال ۱۸۰۰ گفت، حق با او بود: «مکزیک گدایی است که بر کوهی از طلا نشسته است.»
در رمانهای پلیسی، تا پایانِ داستان نمیدانیم جنایتکار کیست. اما در مکزیک، همه از پیش میدانند جنایتکار کیست و قربانی هم همیشه خودِ این کشور است. آه، دوستِ عزیزم، دماگوگهایی را که وعدهٔ رستگاری میدهند، همان ماهاتما پروپاگاندیسهای ما را نادیده بگیر؛ اما برحذر باش از کمدینهایی که سرکوبگرند، همان روبسپیروتهای ما.
به صدای مستأصلان گوش فرا ده.
به شایعاتِ شهرِ مکزیکو گوش بسپار، جایی که همه میدانند چه چیزهایی ناگفته میماند. همه را یادداشت کن. هیچکس باورت نخواهد کرد.
دهانت را بسته نگه دار. خواهند فهمید.
بله، دوستِ بیش از اندازه ارزشمندم. اگر سیاستمدار بودم، به همهٔ آنها خیانت میکردم. چه خوب که من تنها یک روشنفکرم و میدانم که سیاستمداران به من خیانت خواهند کرد.
بله، بانوی زیبا و روشنضمیرِ من، هیچچیز بیرون از زندگیِ درونی، از آن خویشتنِ خاموش، ارزشی ندارد. با هیچکس در این باره سخن مگو. نخواهند فهمید.
با این آگاهی میروم که زندگیِ ما در رؤیاهای ماست. هیچچیز واقعیتر از اتوپیای ما نیست. میبینی؟ هیچ واقعیتِ دیگری وجود ندارد. تنها مردی انتحاری جرئت میکند چنین سخنی بگوید. اینها کلماتِ پایانیِ من نیستند؛ نمیخواهم روی سنگِ قبرم حک شوند.
اینجا خاویر ساراگوسا خفته است
که نزدِ همگان به سنکا شناخته میشد
۱۹۸۲–۲۰۲۰
در مکزیک، هرگونه تفکر
کالای قاچاق است
در نهان به تو میگویم که پس از مرگ هیچ رازی نیست. مرده نمیداند که ما زندهایم. حاصلش این است که پیش از تولد و پس از مرگ، هر یک جهانِ تسخیرناپذیرِ خویش را تجربه میکنیم.
جملهٔ وداعِ من، ماریا دل روساریو، بسیار سادهتر است.
«پیش از آنکه آسمانِ شهرِ مکزیکو برای همیشه ناپدید شود، میروم.»
و خود را سرزنش میکنم که با خشم میروم، نه با آرامش…
با خشم میروم، چرا که گذاشتم سیاست مرا بفریبد؛ دریافتم که هنر سیاست پستترین گونهٔ هنر است.
با خشم میروم، زیرا نتوانستم رئیسجمهور را متقاعد کنم که رئیس دولت نمیتواند بیش از مردم یا بیش از زمانه اهمیت داشته باشد.
با خشم میروم، زیرا نتوانستم جلوی چرخهٔ ششسالهٔ جنون سیاسی را بگیرم؛ همان جنونی که تمام تاریخ مکزیک را به تصاحب درمیآورد و هر شش سال یکبار آن را از نو میسازد. چه جنونی.
با خشم میروم، زیرا تقصیر من است که رئیسجمهور وقتی اندرزهای درست میدادم به من گوش میسپرد. تقصیر من است، نه او.
با خشم میروم، زیرا عقل و منطق من نتوانست بر پروپاگاندا پیروز شود؛ همان چیزی که خوراک متعصبان است.
با خشم میروم، زیرا هرگز نیاموختم چگونه گیاه ماگوی بکارم.
با خشم میروم، زیرا جایی که زمانی برانگیزاننده بودم، اکنون تنها مایهٔ آزرم و رنجش هستم.
با خشم میروم، زیرا بر فراز کوهی از شن موعظهٔ اخلاق میکردم.
با خشم میروم، زیرا هرگز نتوانستم به تو بگویم،
«دوستت دارم.»
با خشم میروم، زیرا اکنون تنها به مردگان حسادت میکنم.
۵۱