آقای رئیسجمهور، دوست عزیز، در این شرایط جدید و غیرمنتظره برایت مینویسم؛ شرایطی که احتمالاً برای تو تا حدی طبیعی است، چرا که تو هرگز به پیامها پاسخ نمیدهی، بلکه تنها آنها را دریافت میکنی. گمان میکنم اجازه نمیدهی کسی دیگر این نامهها را بخواند، پس با تو کاملاً صادق خواهم بود. هیچیک از دستیاران تو نمیتوانند دربارهٔ نامههایی که برایت نوشته میشود چیزی بگویند، زیرا این کار بیاحتیاطیشان را برملا میکند و ثابت میکند که شایستهٔ اعتماد تو نیستند.
اینها را میگویم تا از صداقت و صراحت من غافلگیر نشوی. بگذار آینهٔ تو باشم، رئیسجمهور عزیزم. خودت میدانی مردم دربارهات چه میگویند؛ که قدرت حتی زشتترین آدمها را هم جذاب جلوه میدهد. اما همهٔ ما آینهای درونی از قدرت داریم و در آن میتوانیم خودمان را ترسان، خسته و مردد ببینیم. وقتی این آینهٔ درونی به آینهٔ بیرونی بدل شود، این خطر وجود دارد که مردم با خود بگویند: «بیتفاوتی، خستگی، تردید، ترس» و حتی بدتر از آن، «این همان چیزی است که رئیسجمهور میخواهد، این فرمول او برای چنگ زدن به تخت عقاب است. او رئیسجمهوری بیرمق است که تنها با نیروی لختیِ عادت حکومت میکند.»
همواره به تو گفتهام که آدمیباید بداند چگونه تردیدهای درونیاش را از دید دیگران پنهان کند. شاید بگویی که دارم شیپورِ خودستایی میزنم و تصویری از فضایل خویش میکشم تا خودم را شایستهٔ جانشینی تو در تخت عقاب جلوه دهم.
شاید چنین باشد، لورنزو. شاید حق با تو باشد.
با این حال، حقیقتی کاربردی را به تو میگویم، نه تنها در مورد جانشینیِ قریبالوقوع و مبارزات انتخاباتی، بلکه در رابطه با سه سالی که هنوز در مسند قدرت هستی. تو نیز مستثنی نیستی از این حقیقت که هر رئیس دولتی باید از میان مسیرهای بیشمار، یکی را برگزیند؛ او همواره در یک دوراهی ایستاده است و نیروهای گوناگون او را به این سو و آن سو میکشانند.
«از این راه برو.»
«نه، بهتر است از آن راه بروی.»
هیچ نیرویی قدرتمندتر از نیروی درونیِ خودِ رئیسجمهور نیست. و با این حال، شناسایی، تعریف و تکیه بر این نیرو چندان آسان نیست، زیرا تحملناپذیرترین وجهِ رئیسجمهور بودن این است که همه چنان به تو مینگرند که گویی سرنوشت خویش را در چهرهات میبینند. بهویژه اعضای کابینه! متأسفانه، اکثر آنها بر این باورند که رئیسجمهور به وفاداری پاداش میدهد، نه به توانمندی.
تکرار میکنم: هیچ میلی به خودستایی ندارم. من
pro
domo sua سخن نمیگویم.
سخنانم را بهصورت فرضیهای بیان میکنم. مکزیکیها گرایش دارند همهچیز را به گردن «سیستم» بیندازند، هرچه که آن «سیستم» باشد. آنها هرگز خود را مقصر نمیدانند، نه در مقام انسان و نه در مقام شهروند. نه، تقصیر همیشه بر گردن «سیستم» است و رئیس آن سیستم نیز رئیسجمهور است. یکی از قواعد نانوشتهٔ سیستمِ مبارک ما – از دیرباز، از دوران مستعمرات – این است که انباشت ثروت در دوران قدرت، به یک دلیل و تحت دو شرط، مجاز است.
دلیلش – که البته دلیلی ناگفته است – این است که همگان میدانند فساد، سیستم را «روان» میکند یا، اگر ترجیح میدهید، آن را «روغنکاری» میکند. فساد است که سیستم را سیال و کارآمد میسازد و آن را از امیدهای اتوپیایی دربارهٔ عدالت، یا فقدان آن، بیخبر میگذارد. در هر صورت، مکزیک هرگز انحصار فساد را در اختیار نداشته است. اگر مایل باشید، به یاد آورید عملیات «دستهای پاک» در ایتالیا را، رسواییهای بانستو و ماتسا در اسپانیا را، فساد ادعایی صدراعظم هلموت کول در آلمان را، یا رفقای مارگارت تاچرِ عفیف در انگلستان را؛ بماند فساد شرکتی در ایالات متحده – ماجرای انرون و به دنبال آن ورلدکام و سپس هالیبرتون و دیگران –؛ مواردی که شاید رئیسجمهور بوش (پسر، مردی کاملاً بیخبر، عروسکی در دست یک خیمهشبباز) را رسوا نکرده باشد، اما یقیناً حلقهٔ نزدیکانش و پیوندهای آنها با دنیای مالیهٔ کلان و نفت را برملا کرد…
آیا لازم است ادامه دهم؟ تفاوت مکزیک در این است که در حالی که در اروپا یا ایالات متحده این امور مجازات میشوند، در آمریکای لاتین یا پاداش میگیرند یا نادیده گرفته میشوند. بگذارید مثالی کلاسیک دیگر برایتان بزنم، دوست عزیز و رئیسجمهور من. فرض کنیم آقای «ایکس» فاسد است و در همان لحظهٔ ارتکاب دستگیر میشود. آیا عاقلانه است که او را به همین خاطر مجازات کنیم؟ چه چیزی باید در اولویت باشد، عدالت یا مصلحت؟
یک سیستم سیاسی، هرچه که باشد، باید تابوهای خود را پدید آورد تا از صاحبان امتیاز و، مهمتر از آن، از خودِ جامعه محافظت کند. همانطور که سیاستی بدون تبهکار وجود ندارد، جامعهای هم بدون اهریمن متصور نیست. گاهی گناهان دولت باید یا تحمل شوند یا پنهان بمانند، نه چندان برای پاسداری از دولت، که برای پاسداری از جامعه در برابر قدرتهای شیطانیِ خودِ آن.
میگویند بیش از حد منزوی شدهای و همین انزوا تو را به جایی رسانده است که دربارهٔ دیگران، یا بهترینها را تصور کنی یا بدترینها را. همانطور که خود میدانی، نتیجهٔ سیاسیِ این وضعیت آن است که هر یک از زیردستانت نفوذناپذیریِ رئیسجمهور را به شیوهٔ خود تعبیر میکنند و از همین رو میان خود به نزاع میافتند. در حالی که تو از آنچه با لحنی پنهان «خلوتِ بسیار ضروریام برای آنکه روشن بیندیشم و درست عمل کنم» مینامیلذت میبری، نزدیکترین کسان به تو همگی با یکدیگر در حال مشاجره و کشمکشاند. آیا نمیبینی که وقتی زمان جانشینیِ ریاستجمهوری فرا رسد، چه فرصت عظیمیپیشِ روی تو قرار خواهد گرفت؟ تمام این کشمکشها و رقابتهای میان زیردستانت که با انفعالِ ظاهریِ تو تشویق شدهاند، به تو امکان میدهد که در نقش داور ظاهر شوی.
آقای رئیسجمهور، خودت را فریب نده؛ مردم این انفعال تو را نقصی میبینند. بگذار صریح بگویم، تو اقتدارت را از دست دادهای. اما اکنون، اگر اراده کنی، میتوانی بخشی از قدرت را بازپس گیری. در نبردِ گریزناپذیرِ جانشینیِ ریاستجمهوری پیروز شو. همان چیزی که همگان آن را بزرگترین نقص تو میدانند، میتواند به بزرگترین داراییات بدل شود: قلعه را تسخیر کن، بیآنکه سگها را بیدار کنی.
مرا ببخش که چنین میگویم، اما وقتی Seneca (سنکا) به تو توصیه میکند که چون پادشاهی در لباس گداگر میان مردم گشت بزنی، به او توجه نکن. به خاطر داشته باش که اگر پنجرههای کاخ را بگشایی، هم خورشیدی درخشان را به درون میپذیری و هم بادی سهمگین را. مردم خیره و مبهوت خواهند شد، اما دولت تنها سرما خواهد خورد. پس آسپرین و داروهای سینوسات را دمِ دست نگه دار.
و یک داروی تخلیهٔ روده هم اضافه کن؛ نه برای خودت، بلکه برای دستیارانِ بیوفایت. و اگر هنوز نمیدانی آنها چه کسانی هستند، بهزودی خواهی فهمید.
۳۸