بانوی زیبای من، گمان میکنم پیشتر از کسی یاد کرده باشم: پنلوپه، منشی دفتر تاسیتو د لا کانال. نام کاملش پنلوپه کاساس است و زنی است همچون کشتی باری؛ در دفتر چنان گام برمیدارد که گویی کشتی اقیانوسپیما در پهنهٔ دریاست؛ بر امور اداری نظارت میکند و دخترها را به وجد میآورد (چرا که فقدان شادی در آن دفتر، به اندازهٔ بوی بد دهان تاسیتو مرگبار است)، گاه در نقش رازدار و مشاور ظاهر میشود و گاه شانهای میشود برای گریستن آنها. میبینی، پنلوپه قلبی به بزرگی سینههایش دارد و سینههایش را شالی به اندازهٔ یک پرچم پوشانده است. چهرهٔ تیرهرنگش پوشیده از جای آبله است، بقایای بیماری دوران کودکی که او با لایهای از پودر مات، بیمیلی میپوشاند. لبهایش را غلیظ رنگ کرده است، گویی میخواهد چشمها را بفریبد، و بر فراز لبها، دو ابروی پرپشت قرار دارند که در میان به هم پیوستهاند، درست مانند ابروهای مشهور فریدا کالو. و اما موهایش، ماریا دل روساریو، گمان میکنم الههٔ بلندمرتبهٔ آزتک ما باید ساعت چهار صبح بیدار شود تا آن بافتهای روباندار و آن برجهای لرزان را که تاج سرشاند، و آن سیل چتری را که پیشانی کوتاه و کمارتفاعش را میپوشاند، خلق کند.
اینها را تنها برای آن میگویم تا بر قامت بسیار قدرتمند الههٔ بوروکراتیک ما، کواتلیکوئه، تأکید کنم؛ تا بتوانی تصور کنی چقدر شوکه شدم وقتی دیروز او را کاملاً بیحرکت یافتم، در حالی که هقهق گریه وجودش را میلرزاند و اشکها دستمال زیر چهرهٔ غمزدهاش را خیس کرده بود.
«دونیا پنلوپه، چه اتفاقی افتاده است؟»
نمیتوانست گریه را متوقف کند. مشتش را که چند برگه کاغذ در آن بود بالا برد و تنها پس از لحظهای توانست بگوید: «کاملاً بیارزشاند، آقای والدیویا، درست مثل پاتاکون آرژانتین؛ کاغذ توالت، ارزش این سهام همین است – هیچ! حتی کمتر از یک بسته کلینکس!»
مشت کاغذها را به من داد. سهام شرکت «مکسیکانا ده انرخیا» بود، همان شرکت خدمات عمومیکه دیروز اعلام ورشکستگی کرد و هزاران سهامدار خرد را به فقر کشاند – تمام آن سهامداران متواضعی که در دوران ریاستجمهوری سزار لئون به خصوصیسازی شرکت ملی انرژی ایمان آورده بودند؛ لئونی که از فیدل کاسترو الگو گرفت و به شرکتهای خارجی اجازه داد در بخش انرژی سرمایهگذاری کنند، پردهای دودآلود که بهطور مؤثری صدای ملیگرایان پرهیاهوی مکسیکی را خفه کرد.
از قضا، شرکت MEXEN دیروز اعلام ورشکستگی کرد و سهامدارانی چون پنلوپه را آوارهٔ خیابان کرد. البته سرمایهگذاران MEXEN پیشتر، با سکوت دربارهٔ ورشکستگی قریبالوقوع و فروش سهام خود در زمانی که هنوز ارزشی داشت، میلیونها پسو به جیب زده بودند.
بانوی عزیزم، چیزهایی را برایت بازگو میکنم که پیشتر میدانی، تا بتوانم به بخشی برسم که از آن بیخبری.
بگذار گامبهگام پیش بروم.
آن زمان که در دوران سزار لئون، MEXEN در قالب شرکتی خصوصی سازماندهی شد، مدیران تعدادی از سهام را برای فروش عرضه کردند؛ به همان شیوهٔ معمول، از همان سهامیکه پنلوپه خرید. اما همزمان، برای آنکه شرکتهای بسیار قدرتمند – بیمهها، بانکها و صنایع – را به سرمایهگذاری در MEXEN ترغیب کنند، هیئتمدیره به آنها تضمین داد که اطلاعاتی محرمانه در اختیارشان قرار میگیرد تا دستکم بتوانند سرمایهٔ اولیهٔ خود را در عرض چند ماه دو برابر کنند. بدین منظور، MEXEN در قالب دو شرکت خلق شد: یکی شرکت عمومیکه پذیرای سهامداران خرد بود، و دیگری شرکتی مخفی که تنها برای سرمایهگذارانی با جیبهای عمیقتر رزرو شده بود.
سهامداران خردی چون پنلوپه هیچ دسترسی به آن شرکت ممتاز نداشتند؛ در واقع، حتی نمیدانستند چنین چیزی وجود دارد.
اما من چگونه از تمام اینها باخبر شدم؟ از طریق آرشیست ما، دون کاستولو ماگون.
در حالی که در دریای اشکهای پنلوپه غوطهور بودم، به کاستولو گفتم: «پروندهٔ MEXEN را برایم بیاور.»
پیرمرد پاسخ داد: «کدامشان را؟»
از این پاسخ جا خوردم.
پرسیدم: «مگر چند تاست؟»
«خب، سه تاست: پروندههای رسمی، پروندههای محرمانه و «گندمهای خردشده». »
«گندمهای خردشده؟»
«بله. همان پروندههایی که به من گفتند نابودشان کنم. میدانید که، تکهتکه و خردشده.»
«و چرا این کار را نکردی؟»
«آه، جناب، من برای این اسناد احترام قائلم.»
بیتفاوت ماندم و گذاشتم به سخنش ادامه دهد.
«آیا میدانستید که دون بنیتو خوآرس، هنگام گریز از نیروهای اشغالگر فرانسوی، با سه کالسکهٔ لبریز از اوراق رسمیجمهوری، از پایتخت به مرزهای شمالی رفت؟»
«بله، کاستولو، میدانستم. اما این چه ربطی به موضوع ما دارد؟»
پیرمرد از غرور سرخ شده بود.
«کاغذی که راهش را به دستان من پیدا کند، کاغذی است که هرگز ناپدید نمیشود، جناب.» و سپس، در حالی که سینه را جلو میداد، افزود: «در دستان من، یک سند مقدس است. به شما اطمینان میدهم که هرگز گم نخواهد شد.»
«آیا کسانی که در طبقات بالا نشستهاند، از این وفاداری تو خبر دارند؟»
«این وفاداری به کسی نیست، دون نیکولاس. این وظیفهٔ من در پیشگاه ملت و تاریخ است.»
و آن اسناد مشهور چگونه طبقهبندی شده بودند؟ خب، آنهایی که برای بررسی در دسترس بودند، تحت عنوان «مکسیکانا دِ انرژیا (MEXEN)» بایگانی شده بودند؛ اسناد محرمانه، زیر عنوان «مدلهای خصوصیسازی». و آنهایی که دون کاستولو در چنگ خود نگه داشته بود، هیچ عنوانی نداشتند، مگر همان نام غلات صبحانه که پیشتر گفتم: «گندم خردشده».
ماریا دل روساریو، شبی تبآلود را به بازسازی معاملات مشکوک هیئتمدیرهٔ MEXEN گذراندهام و چکیدهٔ آنها را در اینجا برایت مینویسم. مدیران، اطلاعات محرمانه را برای سرمایهگذاران بزرگ رزرو میکنند و سهامداران خرد را در تاریکی نگه میدارند. برای مثال، زمانی به سرمایهگذاران بزرگ اطلاع داده شد که شرکت مالک حدود صد شرکت است که هرگز سهامشان عمومینخواهد شد تا بتوانند سودهای حاصله را پنهان کنند و بدین ترتیب از توزیع سود اجتناب ورزند. MEXEN تنها یک پوشش است، پردهای از دود برای سرمایهگذاریهای بههمپیوستهای که سودهایی تصاعدی به همراه دارند.
این عملیاتها در ترازنامههای فصلی شرکت ظاهر نمیشوند. MEXEN سودهای خود را تنها به گروه کوچک و بهشدت ممتاز سرمایهگذارانش فاش میکند، نه به تودههای سهامداران بیاطلاع. در یک کلام، سودهای اصلی شرکت، گروهی را بر گروه دیگر ترجیح میدهد.
نام این بازی، محرمانگی است. اما مدیران بازیای سهگانه را پیش میبرند، چرا که برای منافع شخصی خویش، هم سهامداران و هم سرمایهگذاران را میفریبند؛ مسئله، پنهان کردن برخی تضاد منافع است. اگر تو بهصورت قانونی در MEXEN سرمایهگذاری کنی، ممکن است پولت به شرکتی سرازیر شود که سرمایهگذاری عمومیرا نمیپذیرد، یا شرکتی که در انحصار دولت است. نه سهامداران خرد این را میدانند و نه سرمایهگذاران بزرگ؛ اولیها را با سودهای ناچیز و دومیها را با سودهای کلان راضی نگه میدارند. هیچکس پرسشی نمیکند. اما مدیران MEXEN میتوانند همزمان هم کارمند شرکت باشند و هم شرکای اصلی؛ آنها ۱۰ درصد سود را میان سهامداران تقسیم میکنند و ۹۰ درصد را برای خود برمیدارند.
اما چگونه؟ با تکثیر شرکتهای دوگانه. برای مثال، شرکت فرعی «الف» در واقع بخشی از شرکت فرعی «ب» است، اما مدیران به همگان میگویند که این دو، شرکتهایی مجزا هستند. آنگاه هرگاه سودآوری شرکت «الف» کاهش مییابد، آنها به بهانهٔ شکست در قراردادهایی با شرکت «ب» – که در حقیقت چیزی جز نقابی برای شرکت «الف» نیست – سودهای واقعی را برای خود برمیدارند و زیانهای خیالی «ب» را چنان به سهامداران تحمیل میکنند که گویی زیانهای شرکت «الف» بوده است. بدین معنا که «الف» آن شریکی نیست که از سوی «ب» متضرر شده باشد؛ بلکه دقیقاً همان «ب» است، اما اجازه میدهد «ب» ضربهٔ زیانهایش را تحمل کند. مدیران و سرمایهگذاران کلان، سودها را میبلعند و زیانها را به دوش سهامدارانی چون پنیلوپه میاندازند.
اما این کلاهبرداران حتی از این هم فراتر رفتهاند، ماریا دل روساریو. آنها شرکت «ج» را تأسیس کردند تا سرمایه جذب کنند و به شرکت «الف» وام بدهند. شرکت «الف» وعده میدهد که در صورت سقوط سرمایهگذاریهای «ج»، برای حفظ توان مالی «ج»، سهام بیشتری منتشر کند. شرکت «ب» میلیونها پسو در شرکت «ج» سرمایهگذاری میکند و شرکت «ج» نیز به نوبهٔ خود در شرکت «الف» سرمایهگذاری مینماید.
اما درست همینجاست که اشتباهات و فجایع روی هم انباشته میشوند. شرکت «الف» برای آنکه خود را در برابر سقوط احتمالی بازار بیمه کند، شرکت «ب» را مجبور میکند تا سهام را با قیمتهای ثابت در بازهٔ شش ماهه بخرد. «ب» پیشدستی میکند و زمانی که قیمتها پایین است میخرد و میلیونها سود میبرد. شرکت «الف» نیز با فروش سهام به «ج» از خود محافظت میکند. اما وقتی ارزش سهام در واقعیت سقوط میکند، شرکت «الف» برای آنکه کل این عملیات را در وضعیت توان پرداخت نگه دارد، سهام بیشتری به «ج» میدهد. و سپس شرکت «الف» شروع به انتشار هرچه بیشتر سهام میکند و بدین ترتیب، ارزش سهامیرا که افرادی چون پنیلوپه در دست دارند، بیارزش میسازد.
در این مرحله، مهرههای کلان پیشتر سود کلان خود را به جیب زدهاند و میلیونها پسو را به بهای خسارت سهامداران بردهاند. این بدان معناست که اکنون آزادند تا اعلام ورشکستگی کنند، چرا که سودهای نجومیشان را پیشتر به دست آوردهاند. و به هر روی، در آن لحظه، بهترین کار برای همگان این است که این بازی کوچک را جمع کنند و پیش از آنکه در یکی از تلههای خودشان بیفتند، بازی جدیدی را آغاز کنند.
درست مانند داستان روباهی که از تمام تلههای شکارچیان باخبر است، اما نمیداند تلهای که خودش برای فریب دادن شکارچیان گذاشته، دقیقاً همان چیزی است که در نهایت او را به دام میاندازد.
ماریا دل روساریو، یکی از مزایای بوروکراسیای چون بوروکراسی ما این است که بایگانیداران هرگز عوض نمیشوند، چرا که هیچکس هرگز به یادشان نمیافتد. آنها پیادههایی فراموششدهاند یا، بسته به اقتضای شرایط، مردمیکه بهسادگی بر صفحهٔ شطرنج بزرگ قربانی میشوند. و فیلهای چابک این بازی میدانند که پیادهها از ارزش خویش بیخبرند. منظورم این است که نمیدانند در بایگانیهای خود چه دارند. ماریا دل روساریو، دون کاستولو ماگون، آن بایگانیدار فروتن، همینالان سرنوشت جانشینی ریاستجمهوری در مکزیک را رقم زد.
«دون کاستولو، این اسناد از کجا آمدهاند؟»
«دون تاسیتو د لا کانال شخصاً آنها را به من سپرد.»
«به شما گفت که آنها را مخفی نگه دارید؟»
«نه، ابداً. او میداند که در هر چیز میتواند به من اعتماد کند. تنها یکبار به من گفت: «این کاغذها را نابود کن. اهمیتی ندارند. ما در میان این همه کاغذ مضحک غرق خواهیم شد.» »
دون کاستولو دستش را بر پل مویی کشید که بر سر طاسش شانه کرده بود.
نزدیک بود به او بگویم: «میتوانست خودش آنها را نابود کند.»
باز به نیکسون اندیشیدم؛ به اینکه چگونه باید تکتک شهادتها حفظ میشد، حتی شهادتهای جنایی، و آن هم تنها به دو دلیل. سیاستمداران میپندارند که همهٔ کارهایشان واجد اهمیتی تاریخی و عظیم است و چنان متکبرند که خود را فراتر از قانون میدانند. و شاید، در عین حال، بهطرزی مرموز میترسند که روزی بهعنوان همان کارمند بایگانی که اسناد را نابود کرده است، شناخته شوند. در اینجا، البته، مقصر بدبخت، کاستولوی پیر میبود.
اما هنگامیکه دون کاستولو آن تودهٔ کاغذهای متهمکننده را به دستم داد، غافلگیری دیگری نیز در انتظارم بود. بر اسناد، نام «تاسیتو د لا کانال» با خط خودش نوشته شده بود. و آنجا بود، بانوی عزیزم، که ناچار شدم از خود بپرسم: «چرا جنایتکاری باید کاغذهایی را امضا کند که او را بهعنوان عامل کلاهبرداریای عظیم لو میدهد؟»
۳۱