پس، بانوی دوستداشتنی و سختگیر من، تو از همان آغاز هشدارم دادی که نزد تو همهچیز سیاست است؛ اما آن روز که از من خواستی شبانگاه به جنگلهای بیرون خانهات بیایم و برهنهشدنت را تماشا کنم، به تردید افتادم. گویی این نیز بس نبود که تاسیتو د لا کانال – و یقیناً به تدبیر بانوی زیبای من – پیش از من به آن مقصود رسیده بود. آیا این نیز سیاست است، یا صرفاً سکس؟ آه، بانوی نیکسرشت من، ماریا دل روساریو، چه رازهای دیگر در سینه داری که هیچ پیوندی با سیاست ندارند و تماماً به آن قلمرو «قلبی که دلایل خویش را دارد» بازمیگردند؛ دلایلی که عقل – یا سیاست – هرگز در نمییابد؟
خب، درس دیگری آموختم، هرچند شاید بیشتر درسی انسانی بود تا سیاسی. هرچه باشد، در کشور ما، آیا سیاست میتواند بدون آن چیزی که ما
شکیبایی
مینامیم، وجود داشته باشد؟ همانطور که چند روز پیش به تو گفتم، با یکی از بایگانیداران دفتر ریاستجمهوری، همان پیرمردی که پیشتر برایت توصیف کرده بودم، صمیمیشدهام. او لطف کرد و مرا به خانهاش دعوت کرد. البته، دقیقاً خانه نیست، آپارتمانی است؛ واحدی در طبقهٔ سوم با تراسی کوچک در منطقهٔ Vallejo، نزدیک Monumento a la Raza.
برای ورود به آنجا باید از میان دکانی کوچک که بین درِ ورودی و پلکان است بگذری. حتی اگر تلاش کنم، نمیتوانم آن ساختمان را برایت توصیف کنم. بانوی عزیزم، آنجا مکانی است که به محض آنکه چشم بر آن میافتد، از حافظه میلغزد و میرود. برخی رویدادها، برخی آدمها و برخی مکانها چنیناند؛ هرچه بیشتر میکوشی به یادشان بیاوری، آنها بهسادگی از ظاهر شدن در پیش چشمِ ذهن سرباز میزنند. و غمانگیز است که به یاد نمیآیند، تا آن دم که درمییابی حافظه جایی برای چیزهای پیشپاافتاده ندارد. با این حال، آدمهایی هستند که هرگز نمیتوان فراموششان کرد، بانوی عزیزم؛ چرا که تنها داراییشان، تأثیری است که در ذهن دیگران به جای میگذارند، و چشمانشان چیزی نیست جز چشمان کسانی که آنها را میبینند.
میفهمیچه میگویم؟ برای من این اتفاق نوعی مکاشفه بود، دقیقاً به همین دلیل که آنها هیچچیز از من نمیخواستند و با این حال خود را مسحور یافتم، جذب التماسهای مردمیکه هیچ تمنایی نداشتند. شاید بپرسی از چه التماسهایی سخن میگویم. آرشیویست مردی است به نام کستولو ماگون Cástulo Magón؛ وقتی متوجه شباهت نام خانوادگیشان شدم، به من گفت که در واقع با انقلابیون، ریکاردو و خسوس فلورس ماگون، خویشاوندی دوری دارد؛ همان برادران آنارشیستی که در دوران دیکتاتوری پورفیریو دیاس، در قلعهٔ سان خوان د اولوا در وراکروز، روزگارشان را در رنج و زوال گذراندند؛ همان قلعهای که چند روز پیش، وقتی مرا به دیدار پیرمرد زیر طاقها فرستادی، دیدم. باری، دون کستولو نزدیک به شصت سال دارد و نزدیک به چهل سال است که آرشیویست است، یعنی از زمان دولت لوپز پورتئیو. دیر ازدواج کرد، زیرا مدتی طول کشید تا پول عروسی را جمع کند و زنی بیابد که هم با او سازگار باشد و هم حاضر باشد برای تأمین مخارج ماهانه کار کند.
دون کستولو همان چهرهٔ خسته و ملالآور آرشیویستهای کلاسیک را دارد و، چنانکه پیشتر گفتم، حتی آن سایبانهای سبزِ همیشگیِ چشم و بندهای آستین را هم به کار میبندد که او را شبیه کارمندهای ردهپایین و کلیشهای میکند، گویی مستقیماً از دل یک سریال تلویزیونی بیرون آمده است. آرشیوها مکانهایی تاریکاند؛ شاید از ترس آنکه کاغذها در معرض نور خورشید رنگ ببازند و ناخوانا شوند، یا شاید صرفاً برای آنکه اسناد در پوشههای زردشان، در گورهایی به رنگ خاکستریِ فلزی، به فراموشی سپرده شوند. شاید، بانوی تحقیرکنندهٔ من، برای آنکه تمام محتویات، چطور بگویم، «نورانیشان» جنگیری شود. بله، دون کستولو شبحِ آرشیوهاست. درست مانند شخصیتی که گاستون لرو Gaston Leroux در اعماق زیرزمینی اپرای پاریس خلق کرد، کستولو ماگون نیز در زیر دفاتر رئیسجمهور جمهوری زندگی میکند.
چهرهاش خاکستری است و چشمانش، هرچند خسته نیستند، حسی از تسلیم را منتقل میکنند. اما انگشتانش، ماریا دل روساریو، بهطرز حیرتآوری چابکاند؛ باید سرعت و دقتی را که با آن پروندههای مختلف را ورق میزند ببینی! در آن لحظه، سنش، ظاهر خسته و غمدیده و پیکر فرسودهاش دگرگون میشوند و کستولو به چیزی شبیه کیمیای دفتر اسناد دولتی بدل میگردد. او میداند هر چیز کجاست، اما مهمتر از آن، میداند هر آنچه را که
نباید آنجا باشد، کجا میتوان یافت.
همان چیزهایی که به او دستور داده بودند نابود کند. کاستولو، نه از سر نافرمانی، بلکه صرفاً چون هرگز به آن فکر نکرده بود، آنچه را که بایگانیناپذیر بود طبق سیستمیغریب و بهشدت مکزیکی بایگانی کرد: نه بر اساس نام (گالوان، ماریا دل روساریو، یا هررا، برنال) و نه بر اساس بخش (وزارت کشور، کنگره)، بلکه بر اساس
ارجاع.
ارجاعاتی رمزآلود. فکر میکنی من، برای مثال، در بایگانی لوس پینوس کجا یافت میشوم؟ زیر نامم، «والدیویا، نیکولاس»؟ زیر منصبم، «رئیس دفتر، دستیارِ»؟ یا «ریاست جمهوری، دفترِ»؟ نه، ماریا دل روساریوی عزیزم. معلوم شد که من در پروندهای با عنوان «ENA» ظاهر شدهام. حالا شاید بپرسی ENA چیست؟ École Nationale d’Administration، پاریس. به عبارت دیگر، همان کالجی که در آن تحصیل کردم. یادداشت کن، بانو! اگر به دنبال هزارتویی از تنهایی هستی، این یکی از همه بدتر است. و دوست ما، آرشیویست کاستولو ماگون، با آن دستانش، همچون دستان یک پیانیست نابینا، راهش را در میان پروندهها مییابد؛ نابیناتر از هیپولیتو در
سانتا.
این حقیقت که وضعیت اقتصادی او بههیچوجه بازتابدهندهٔ توانمندیهای حرفهایاش نیست، تقریباً بدیهی است. کاستولو حقوق ناچیزی میگیرد، ماهی حدود ۵۰۰ دلار، که با هزینههای زندگی این روزها، بهسختی برای آراستن تارهای سفید موی شقیقههایش کافی است تا آنها را با روغن به شکلی صاف از چپ به راست روی سرش بکشد و طاسیاش را بپوشاند. (برای چه؟ برای کی؟ به من بگو؛ هرچه باشد تو زنی هستی که از غرور انسانی بسیار میدانی، بهویژه غرورِ محرومان و تحقیرشدهگانی چون من، عاشقِ
درماندهات
. ) دون کاستولو، باور کنی یا نه، هنوز از پومادهای خانگی استفاده میکند، هرچند این عادت حدود صد سال پیش از مد افتاده است. گمان میکنم این تنها گواه غرورش باشد، آن هم در حمام کوچکی که تقریباً تماماً در اشغال خانوادهاش است: همسرش، سرافینا، دخترش، آراسلی، و پسرش، خسوس ریکاردو، که نامش را از قهرمانان پیشگفتهٔ اولوا، برادران فلورس ماگون، گرفته است.
دون کاستولو، اگر از روی ساختار استخوانیاش قضاوت کنی، باید لاغر باشد، اما شکمِ برآمده و گریزناپذیرِ کسی را دارد که سالها
تورتای لوبیا خورده است.
و فلفل و گوشت خوکِ سرخشدهای که تمام عمر خورده و هر از گاهی با جرعهای آبجو آن را شسته است. دونیا سرافینا معجزه میکند، ماریا دل روساریو. او با پختن کیک و شیرینی به اقتصاد خانه کمک میکند. آشپزخانه قلمرو اوست؛ هیچکس جز او بدان راهی ندارد و از قضا بزرگترین اتاق آپارتمان نیز هست.
میگوید: «برای همین هم اینجا را انتخاب کردیم.»
آشپزخانه همهچیز دارد، از میزی بلند و آردآلود گرفته تا تنوری مخصوص نانوا. اینجاست که آن زن نیکسرشت مرنگها و کیکهای طبقاتی عروسی و انواع و اقسام شیرینیهای خیالانگیز را برای مهمانیها، جشنهای نخستین عشای ربانی و رقصها آماده میکند؛ و به لطف همین کسبوکار کوچک موفق میشود ماهی ۱۰۰۰ دلار به خانه بیاورد – که اگر مجبور نبود نیمیاز درآمدش را صرف «مواد اولیه» کند، به ۲۰۰۰ دلار میرسید؛ موادی که با افتخار چنین نامشان میبرد و در همان حال، با مهارتی تمام، دستهایش را با پیشبندش پاک میکند. آندریا پالما را در شصت سالگی تصور کن. آن زیبایی باریکاندام و رخوتزدهٔ فیلم
«زنِ بندر»
را به یاد آر که عشقش را «به مردانی که از دریا بازمیگشتند» میفروخت؛ اما حالا با بدنی که دیگر باریکاندام نیست و وقاری که هر چه میخواهی باشد جز رخوت نیست، مگر در ژرفترین گوشههای چشمانش. و اگر چشمان شوهرش چون سایبان کلاهخود کدر و مات است، چشمان سرافینا به غمبارِ شفق ناگهانی در میانهٔ روز میماند.
گرینگوییها میگویند «Businesslike»، نه؟ یعنی اهل کار و کاسبی. خب، سرافینا دقیقاً همین است، دوست من – نه لحظهای استراحت و نه حتی یک گله، مگر در آن چشمها که در حسرت چیزیاند که هرگز نبود. تکرار میکنم. تأکید میکنم.
چیزی که هرگز نبود.
همین حالتی که از وعدهای تحققنیافته سخن میگوید، هم به بانوی خانه و هم به خودِ خانه رنگ و بوی اندوه بخشیده است. نوستالژی، رؤیاهای ازدسترفته،
آنچه میتوانست باشد…
آن حالت را تصور کن، بانوی قدرتمند من، چرا که هرگز چنین چیزی در چشمان تو ندیدهام. گویی تو پیشاپیش همهچیز را به دست آوردهای؛ همهچیز، جز قلمروهایی که هنوز زیر پای بلندپروازیات نیامدهاند. اما دونیا سرافینا چشمانی دارد که دیگر هیچ تمنایی نمیکنند. وقتی او را میبینم که در آشپزخانهاش مشغول کار است، هیچ نشانی از جاهطلبی نمییابم، تنها ارادهای خالص و ساده برای بقا. و آنجا کاستولو است که در پذیرایی تنگ و کوچک روزنامه میخواند. به من میگوید تلویزیون را گرو گذاشتهاند، و این در حالی است که در مکزیک حتی مردم نکبتبارترین زاغهها، در آن شهرهای گمشده، تلویزیون دارند. اما میگوید او با خواندن روزنامهها بزرگ شده و قصد ندارد عادتهای کند یک آرشیودار را به خاطر آن قرصهای کوچک اطلاعاتی که در تلویزیون به خوردشان میدهند، رها کند. البته حالا دیگر بدون سیگنالهای ماهواره برای آنتنها، حتی اگر میخواست هم چیزی نمیتوانست تماشا کند…
همهاش به نام خدا. یا بهتر بگویم، به نام دختر بیستساله مهارناپذیرشان، آراسلی، که تمام روز را روی تختش دراز میکشد و مجله میخواند و
«سلام!»
و گمان میکنم رویای این را در سر میپروراند که شارلوت موناکو یا کسی شبیه او باشد؛ و سپس ساعتها وقت صرف میکند تا خود را برای دوستپسرش بیاراید، همان کسی که ساعت نه با یک ماشین کروک میآید تا او را به شام و سپس به رقص ببرد. مادرش ادعا میکند که او از کنترل خارج نشده است. میگوید فقط جوان است و حق دارد خوش بگذراند، و به هر روی، همیشه با یک کیسه پلاستیکی پر از باقیماندههای غذا از رستورانهایی برمیگردد که به لطف هوگو پاترون، دوستپسرش اهل یوکاتان، در آنها غذا میخورد؛ هوگویی که یک آژانس مسافرتی را اداره میکند، هرچند این روزها چون کامپیوترها کار نمیکنند و گرینگوها برای سفر به مکزیک تردید دارند، کارش راکد شده است. با این حال، دیوارهای اتاق آراسلی پوشیده از پوسترهایی است که هوگو به او میدهد؛ تصاویری از کارائیب، مدیترانه، پاریس و ونیز. دونیا سرافینا میگوید او پسری خوشنیت است، حتی اگر کمیقدیمیفکر باشد. میبینی، او هرگز اجازه نمیدهد آراسلی کار کند؛ میخواهد پول کافی برای یک آپارتمان و ماهعسل پسانداز کند و هرگز نمیخواهد دوستدخترش – و همسر آیندهاش – کار کند. استنتاج من این است که او فراغت را با باکرگی یکی میداند.
سرافینا هر از گاهی خود را جمعوجور میکند و آن بانوی جوانِ لوس را از اتاقش بیرون میکشد تا وقتی مشتریان رانندهشان را برای بردن کیکها نمیفرستند، خود آنها را تحویل دهد. باید آن اخم غلیظی را که بر چهرهٔ آن دخترک مینشیند میدیدی. او برای شاهزاده بودن به دنیا آمده است، با سری پُر از رؤیاهای ابلهانه، و راستش را بخواهی حتی وقتی به دیدارش میروم با من لاس میزند. بله، من شکار بهتری از هوگو پاترون هستم، اما به محض آنکه شروع به سخن گفتن میکنم، سخت خجالتزده میشود، و همانطور که من نقش آن متخصصِ دانشمند و تحصیلکردهٔ پاریس را بازی میکنم و در میان سخنم واژگانی فرانسوی میپاشم، میبینم که آمیزهای از ملال، احترام و گسست بر چهرهٔ زیبا و ماهرنگش مینشیند؛ گویی من «ابر سیاه سرنوشت» هستم، روحی شگفتانگیز که از جایگاه بلندش فرود آمده تا با فروتنیان این جهان دیدار کند – دخترکی چون او که در زندگی هیچ چشمانداز روشنی جز ازدواج با هوگو پاترون، متصدی آژانس مسافرتی، و ماهعسلی در میامیندارد.
آپارتمان دو اتاقخواب دارد، یکی برای والدین و دیگری برای آراسلی. روی پشتبام، در کلبهای چوبی در کنار کبوترخانهای سرهمبندیشده، پسرشان ریکاردو زندگی میکند که با عطوفتی تمام از آن پرندگان مراقبت میکند و مرا به یاد مارلون براندو و اوا ماری سنت بر پشتبامهای لرزان کنار آب نیویورک میاندازد. او جوانی استثنایی است، ماریا دل روساریو، و این را رک به تو میگویم، چون میدانم خودت را نوعی شکارچی استعدادهای خارقالعاده میپنداری – خواهش میکنم این کنایههای گاهوبیگاه مرا ببخشی، چرا که راه دیگری برای تعدیل آن کینهای که تو در من برمیانگیزی نمیشناسم.
ریکاردو پیش از هر چیز از نظر جسمانی استثنایی است. پسری که والدینش با برنامهریزی و امید بسیار چشمبهراه او بودهاند؛ باید حدود بیستوشش سال داشته باشد، بسیار باریکاندام اما نه لاغر، با عضلاتی سخت اما بسیار ظریف. از من بلندتر است – حدود یکصد و هشتاد سانتیمتر – و سری دارد چنان که تنها در موزههای ایتالیا میبینی: هر جزئیاتش با دقت تراشیده شده است، لبهایی نازک، بینیای تیز، گونههایی برجسته، چشمانی درشت و تقریباً آسیایی، پیشانیای پهن و یالی از موهای سیاه که تا شانههایش میرسد.
آیا دارم شیئی از میل و تمنا را توصیف میکنم؟ با تمام صداقت، بر این باورم که چنین است. تو، بانوی زیبا و گریزپای من، زنی که در لذتهای بیشمار و شگفتانگیز غوطهور بودهای و هستی، بیگمان میدانی منظورم چیست. این پسر چنان زیباست که هیچکس – نه زنی و نه مردی – نمیتواند در برابر میل به او مقاومت کند. شلواری تنگ، تیشرتی کوتاه، و پاهایی برهنه، آنگاه که غافلگیرشده بیرون میآید تا ببیند چه کسی آنجاست؛ و آنگاه که میگویم کیستم، رو برمیگرداند تا برای کبوترها دانه بپاشد. میداند که به پدرش کمک کردهام و بابت آن از من سپاسگزار است.
مستقیم در چشمانم مینگرد، با رگههایی از تمسخر و تردید، و میگوید: «به دانشگاه نمیروم، چون دو سال است که تعطیل شده است.»
مقداری دانه برای کبوترها میپاشد.
«آیا هزینهٔ تحصیل من در یک دانشگاه خصوصی را میپردازید؟»
چشمان تیرهاش چنان هوشمندند که حتی لازم نیست پرسش بعدی را بپرسم.
«اتلاف وقت است اگر یکی از آن شغلهای پوسیده را بگیرم، همانهایی که از شدت ملال آدمیرا به جنون میکشانند…»
و من، در حالی که او با تحسینی تحقیرآمیز مرا برانداز میکند، جملهاش را کامل میکنم: «… و در نهایت، جاهطلبی و استعدادت را برای همیشه خفه کنند.»
سپس به فضای داخلی «کلبهاش در ابرها» اشاره میکند؛ جایی که تختخواب تاشوی برزنتی، میزی لرزان، چهارپایهای («برای آنکه هنگام مطالعه به خواب نروم») و، از همه مهمتر، قفسهکتابی دستساز و زمخت را میبینم که لبریز از کتاب است؛ کتابهای قدیمی، از همانهایی که در Calle de Donceles هر جلد را به دو پسو میفروشند، با جلدهایی که از هم میپاشند، چاپشده از انتشاراتی نمور و قدیمیکه چون حیواناتی از عصری دور منقرض شدهاند: Espasa Calpe، Botas، Herrero، Santiago Rueda، Emecé… گویی برداشتی از گندمهای خشکیده از آرژانتین، اسپانیا و مکزیک… وسوسه میشوم در آن قفسهها جستوجو کنم، من که امتیاز مطالعه در کتابخانهٔ ملی فرانسه را داشتهام، اما او مانعم میشود و به سه مجلد روی میزش اشاره میکند: ماکیاولی، هابز، مونتسکیو.
نیازی نیست کلامیبر زبان آورد. نگاهش همهچیز را میگوید.
«من جوانی هستم که چشمانش را باز نگه داشته است، آقای والدیویا.»
آه، بانوی خطرناک و معشوقهٔ من، اگر روزی از من خسته شدی – و آن روز خواهد آمد – اینجا نامزدی تازه برایت دارم؛ گالاتئای مردی برای ارضای میل پیرگمالیونوار تو، بانوی زیبای من.
نام او خوسوس ریکاردو ماگون است.
بیست و شش سال دارد.
در کلبهای نکبتبار بر پشتبام ساختمانی در Calzada Cuitláhuac زندگی میکند.
عجله کن، ماریا دل روساریو، وگرنه من زودتر به او میرسم.
و از او میپرسم که با آن خواهرکِ کلهشق و سادهدلش دربارهٔ چه چیزها سخن میگوید؟
«از زندگی شاهزادههای اروپایی برایش میگویم، همانهایی که در مجلهٔ ¡Hola! دربارهشان میخواند، و در پر کردن جدولهایش یاریاش میدهم. زندگی بسیار کسالتباری در پیش دارد.»
۲۵