زمان میگذرد، آقای رئیسجمهور، و شما در سومین سال ریاستتان هنوز لطف نمیکنید که از من بپرسید: «سنکا، چه باید بکنم؟» و این موضوع، از میان همهچیز، مرا به یاد
هزار و یک شب میاندازد،
آقای رئیسجمهور؛ و مایلم ماجرای ملک هارونالرشید را به شما یادآور شوم، که چون خورشید غروب میکرد، کاخ خویش را با جامهٔ گدایان ترک میکرد تا با مردم درآمیزد و بشنود که در حقیقت دربارهٔ او چه میگویند، نه آن نسخهٔ مؤدبانهای را که از درباریانش میشنید. بگذارید به شما بگویم، آقای رئیسجمهور، که مکزیک را پویاییِ سرنوشت شکل میدهد. شما بیش از حد به جامعهٔ مدنی، به بخشیدن آزادی به مردم، ایمان دارید. توصیهٔ من، که با دقت بسیار در آن اندیشیدهام، این است: حدومرزی بگذارید. اگر بگذارید مردممان بیهیچ راهنمایی به هر سو بروند، آزادی به هرجومرج بدل خواهد شد و آن آزادی دیگر نه با نیروی اراده، که با نیروهای سرنوشت پیش خواهد رفت.
این کشوری است که در طول سالیان، در سدههای طولانیِ فقر و بیعدالتی و رؤیاهای برآوردهنشده، نارضایتیهای بسیار را در خاک دفن کرده است.
اگر مجاریِ سیاسیِ مناسب ساخته نشوند، اگر تنها چیزی که در اختیار داریم آزادیِ بیقیدوشرط باشد، آبهای زیرزمینی به سطح میجوشند و به تندآبی بدل میشوند که هر آنچه را در مسیرش باشد درهم میکوبد. میدانم که شما به دو چیز ایمان دارید. نخست اینکه مردم برای آزادیهایی که به آنها میبخشید ارزش قائل خواهند شد. و دوم اینکه نیروی عمومیدر مکزیک، از یک سو توسط ارتشی حرفهای (von Bertrab) و از سوی دیگر توسط نیروی پلیسیِ شروری (Arruza) اعمال میشود. آنها رؤسای محلیِ کوچک را مهار خواهند کرد؛ همانهایی که بهجای آنکه ناپدید شوند، در نظام دموکراتیک در واقع تکثیر شدهاند. اما این کافی نیست، آقای رئیسجمهور. چیزی کم است. میدانید چه چیزی؟
شما غایبید.
مردم باید شما را ببینند. شما نیز، همچون بسیاری از پیشینیانتان، در حال بدل شدن به آن مردِ بزرگی هستید که در کاخ تنهاست؛ شبحی که بر تخت عقاب تکیه زده است. از شما التماس میکنم، واکنش نشان دهید. هنوز زمان هست. نگذارید مردم گمان کنند که شما بازیچهای در چنگ نیروهای مهارناپذیرید. وقتی در روز استقلال، یا سال نو، یا سینکو د مایو در انظار عمومیظاهر میشوید، دیگر چون سالکی به افق چشم ندوزید. در چشم مردم بنگرید، بگذارید شما را ببینند، اما، آقای رئیسجمهور، مطمئن شوید که این شما هستید که دیده میشوید و نه چاپلوسانتان. بگذارید صدایتان میدانها را پر کند و راه خود را به هر گوشه و کنار این کشور بگشاید. سیاست تنها در جایی زنده میماند و نفس میکشد که صدای رئیسجمهور شنیده شود. آیا هرگز مرزهای صدایتان را آزمودهاید؟ آیا فاصله میان کنش و انفعال را سنجیدهاید؟ رئیسجمهور باید برای شهروندانش وجود داشته باشد؛ وگرنه، آنها تکریم و احترامیرا که انتظارش را دارید از شما پس خواهند گرفت. مردی که امروز چون خدا ستایش میشود، فردا میتواند چون شیطان مورد تحقیر قرار گیرد.
به میان خیابانها بروید، آقای رئیسجمهور. پیش از آنکه ایدهها را به سوی شما پرتاب کنند، خودتان ایدههایی پیش بگذارید. زیرا اگر ایدهای از آنِ خودتان نباشد، هرگز چیزی نخواهید بود جز دهانِ سخنگوی دیگران. برحذر باشید، آقای رئیسجمهور. من در دفتر شما چیزی جز زنبورهای بیمصرف، زالوها و متملقان نمیبینم. آیا واقعاً شما به آنها نیاز دارید، یا شاید برعکس است؟ اکنون وارد نیمهٔ دوم دورهٔ ریاستجمهوری خود میشوید و میتوانید با اطمینان به پشت سر بنگرید و خود را بابت این حقیقت تحسین کنید که ما اکنون کشوری آزادتر و دموکراتیکتر از پیش هستیم. چه شگفتانگیز. اما اکنون باید به پیش بنگرید و با احتیاط گام بردارید، زیرا بهزودی با «ایدس مارس» خود روبهرو خواهیم شد: همان درام جانشینی ریاستجمهوری که هر شش سال یکبار با آن مواجه میشویم. برخلاف رؤسای جمهور دیگر، شما جانشین خود را نام نخواهید برد. دیگر «برگزیدهای» در کار نیست. اما در هر دولتی، همواره عزیزانی و سوگلیهای ریاستجمهوری وجود خواهند داشت. و حمایت رئیسجمهور وزن بسیاری خواهد داشت؛ در درون احزاب، در بدنهٔ دولت و حتی در درون خودتان. بماند افکار عمومیکه جای خود را دارد.
اما بسیار برحذر باشید، آقای رئیسجمهور. از آنجا که جسارت کردم و اشاره کنم که مردم شما را منفعل میبینند، تشویقتان میکنم که حضوری روشن، متین و مشهود در افکار عمومیبرای خود دستوپا کنید. با این حال، باید شما را از رهبری بیش از حد تهاجمیبرحذر دارم؛ از آن دست رهبری که بیش از آنکه پشتیبان آزادیهای دموکراتیک باشد، آنها را خفه میکند. هایدگر در آلمان تسلیم نظام اعتقادی نازیها شد، آنگاه که اعلام کرد خاک و خون مهمتر از آزادی بیان است. او به پیوند ناپاک مرگ و خشونت وجاهتی آکادمیک بخشید؛ به همان نوع رهبری که انرژیهای ما را هدایت میکند و ما را وادار میسازد تا – و اینجا از حافظهام نقل میکنم – «انفعال شهوانی اطاعت مطلق» را بپذیریم. از کجا بدانیم که مردم مکزیک، خسته از دموکراسیای که با انفعال درآمیخته است، به رهبری مستبدی روی نخواهند آورد که دستکم توهم امنیت و حس هدفمندی را به آنها ببخشد؟
این سوی دیگر افراط است. به دام آن نیفتید. حضور عمومیتان را واکاوی و ارزیابی کنید. اما – و باز میگردم به آن سوی افراط – نگذارید دربارهٔ Lorenzo Terán لورنزو تران همان چیزی را بگویند که ژرژ برنانوس پس از شکست فرانسه در برابر آدولف هیتلر دربارهٔ وطنش گفت: «ملت ما در حالی که در خواب بود، توسط ولگردان مورد تجاوز قرار گرفت.»
آه، دوست عزیز و ارجمند من، شما با اعتمادتان به من افتخار بخشیدید، اما خواهش میکنم، هر کاری که میکنید، همواره به یاد داشته باشید که ریاستجمهوری این کشور شبیه به تنگ ماهیهای قرمز است؛ همهچیز در آن عیان است. هر تصمیمیکه گرفتید، فقط آن را به بهترین شکل اجرا کنید. زیرا اگر شکست بخورید، تنها بدترین رهبر دموکراتیک تاریخ این کشور نخواهید بود، بلکه آخرین نفر خواهید بود.
۲۱