بانوی عزیزم، حق داری که مرا به سبب این همه کندی سرزنش کنی. بگذار آن ضربالمثل مشهور ایتالیایی را نقل کنم؛ چرا که ایتالیا سرچشمهٔ تمامیحکمتهاست و در عین حال خاستگاه تمام خباثتهای سیاسی:
Chi va piano va lontano.
تنها امیدوارم روزی همان جایگاهی را به من ببخشی که ایتالیایی دیگری – که یقیناً کمتر از نویسندهٔ این ضربالمثل گمنام است – به دست آورد؛ و تو، بانوی عزیزم، مرا همانگونه که هستم بشناسی: پسربچهای که بخت با او یار بود، اما با این حال بر وفق کلام همنامش، ماکیاولی، زندگی میکند؛ همان که همواره از تکیهٔ بیش از حد بر «بخت» هشدار میداد؛ بختی که، هر چه باشد، (و این مرا به یاد چه کسی میاندازد؟) دمدمیاست، ناپایدار و بیشرم.
به هر روی، آیا به نظرت ناچیز است که توانستم تکبر تاسیتو د لا کانال را در هم بشکنم و دوریتای دوستداشتنی را که سالها زیر یوغ رئیس و مادرش بود، به زنی واقعی بدل کنم؟
من همچنان به بهکارگیری این تاکتیک ادامه دادهام، ماریا دل روساریوی عزیزم. دیروز چهاردهٔ فوریه بود، روز سنت ولنتاین، روز عاشقان (که خدا میداند چرا)، و از این رو در دفتر کاریمان مهمانیای ترتیب دادم. تصمیم گرفتم آن را در اتاق «امیلیانو زاپاتا» برگزار کنم؛ زیرا مکزیک کشوری است که قهرمانانش را به قتل میرساند و سپس برای تکریمشان تندیس میافرازد. به نظرم اینجا مکانی مناسب برای کارکنان عمارت ریاستجمهوری بود. میدانی، همان مردمیکه هیچکس هرگز آنها را نمیبیند، دقیقاً به این دلیل که قرار نیست کسی آنها را ببیند. پیشتر از منشیها گفتهام که این روزها بدون تلفن و کامپیوتر و دستگاه فکس چنان به تنگ آمدهاند که ناچارند ماشینهای تحریر قدیمیرمنگتون را که در بایگانی خاک میخوردند بیرون بکشند.
بایگانی! کی تا به حال آن پیرمردهایی را دیده است (چرا هیچ جوانی آنجا کار نمیکند؟ تا به حال متوجه شدهای؟) که با چنان ارادتی از اسناد ریاستجمهوری پاسداری میکنند که شایستهٔ مدال است؟ آنها نامرئیترینها در میان نامرئیها هستند، ساکنان غارهای کاغذی و نگهبانان هر آنچه باید پنهان بماند و به فراموشی سپرده شود. بایگانیداران.
من از باغبانها، دربانها، رانندهها، آشپزها، پیشخدمتها، نظافتچیها و رختشورها برای این مهمانی دعوت کردم. مسئولیت تمام ترتیبات لازم را به پنلوپهٔ وفادار سپردم – هرگز زنی را نیافتم که نامش چنین بهجا انتخاب شده باشد – از آویختن فانوسها و تزیین همهجا با قلبها و نوارهای رنگی گرفته تا سفارش بوفه و هر چیز دیگر.
نمیتوانی تصور کنی همگی چقدر خوش گذراندیم؛ یعنی تا آنکه تاسیتو د لا کانالِ بلندمرتبه (Tácito de la Canal) ورود پیروزمندانهاش را رقم زد و سکوتی جنازهوار بر مهمانی سایه افکند. رئیس ستاد از این وضعیت خشنود بود. برای این مراسم لباس پوشیده بود، که در مورد او یعنی باز کردن گرهٔ کراوات و سه دکمهٔ بالای پیراهنش؛ نه برای آنکه غیررسمیبه نظر برسد، بلکه چون میخواست سینهاش را به رخ بکشد! با سری که چون خربزه طاس بود، میخواست همگی آن بیشه را ببینیم، گواهِ مردانگیِ تنومندش را. باید بگویم منظرهای خارقالعاده بود: خودِ تارزان میتوانست بهراحتی از نوک یک نوکپستان به دیگری تاب بخورد. بسیار خب. اما نمیتوانی حتی تصور کنی چه چیزی از گردنش آویزان بود و در میان آن موها گره خورده بود. یک گردنبندِ کامئو. و میتوانی حدس بزنی چه کسی از درون آن لبخند میزد؟
کسی نبود جز تو، بانوی عزیزم، ماریا دل روساریو گالوان (María del Rosario Galván). مگر بپرسی آیا تصویر باکرهٔ گوادالوپه بود؟ نه، بانوی عزیزم، تو بودی؛ شمایلی میان نوکپستانهای پشمیِ تاسیتو د لا کانال. مگر بپرسی بعد چه شد؟ خب، تاسیتو با تکبر به همگان میگفت که او چیزی بیش از دوستِ صمیمیِ دوستِ صمیمیِ رئیسجمهور است و تو، بانوی والامقام من، از امتیازِ لطفهای پشمیِ آقای د لا کانال بهره میبری.
هر طور میخواهی تعبیرش کن. من صرفاً اینجا هستم تا اطلاعات ارائه دهم و دستوراتِ بانوی زیباروی خود را اجرا کنم (گزارشی مستقیم از قلب تاریکی که درست زیر لاکپشتِ پشمیِ تاسیتو میتپد)؛ گزارشی از جسارتِ آن چشمچران که بر برهنگیِ والامقام و دلپذیر شما جاسوسی کرده، بانو، و اکنون معلوم شده که او نمایشدهندهٔ عشقی است که – امیدوارم! – یکطرفه باشد.
او بدون کلامیاز جمع خارج شد، جز آنکه مرا بابت ابتکار «شوخطبعانهام» تحسین کرد، و بیآنکه بداند، موجی از شادیِ بیحدومرز را به راه انداخت؛ واکنشی در برابر حضور بهشدت افسردهکنندهٔ او. برخی آدمها ذاتاً چنین تأثیری دارند. دستور دادم نوشیدنیها را بیاورند و طولی نکشید که عیاشیها بهطرز خطرناکی از کنترل خارج شد، گویی جمعیت در شرف هجوم به باستیل بودند. در میان جمع میگشتم، میایستادم و گپی میزدم، فضا را گرم میکردم و جو را سبک میساختم، تا آنکه خود را در برابر چیزی یافتم که میتوان آن را «سنای آرشیویستها» نامید.
قدیمیترینشان تا چه سالهایی عقب میرفت؟ تا روزگار لوپز ماتئوس. و جوانترینشان؟ از زمان لوپز پورتئیو؟ آیا کارشان را دوست داشتند؟ یقیناً باید بسیار منظم میبودند تا اسناد را برحسب موضوع، تاریخ و نام بایگانی کنند. آیا همهٔ آنچه را که بایگانی میکردند میخواندند؟ نگاههایی تهی. نه. هرگز. اسناد را دریافت میکردند، مهر اداره و تاریخ را بر آنها میزدند، موضوع را در گوشهٔ بالای سمت راست یادداشت میکردند و در پروندهٔ مربوطه میگذاشتند. آیا سندی بود که بر آن «محرمانه»، «سری»، «شخصی» یا چیزی از این دست نوشته شده باشد؟ البته. آیا هیچیک موضوع خاصی را به یاد میآوردند که زیر چنین طبقهبندیای بایگانی شده باشد؟ نه، نه، کارشان فقط بایگانی کردن اسناد بود.
چشمانشان یکی از دو چیز را آشکار میکرد: یا ملالی مفرط داشتند، یا اصلاً نمیفهمیدند. و به هر روی، حجم کاغذهایی که هر روز دریافت میکردند چنان سهمگین بود که بهسختی از پس آن برمیآمدند. و تمام.
آیا میتوانستم از این آرشیوها دیدن کنم؟
دوست عزیزم، هرگز جرئت نکردم این پرسش را مطرح کنم، زیرا میان این بایگانیکنندگان نوعی روحیهٔ برادرانه حس میکردم؛ گویی صنفی بودند که پیوندشان بر کاغذهای کهنه، زیرزمینهای تاریک، ساعتهای طولانی یکنواختی و ملال، تعطیلات کوتاه و کمدستمزد، خانوادههایی نیمهفراموششده و چهرههایی رنگپریده استوار بود.
یکی را از میانشان برگزیدم. همان کسی که گفته بود از زمان لوپز پورتئیو آنجاست. همان که حتی برای یک مهمانی هم آن یونیفرم قدیمیکارمندی را از تن بهدر نکرده بود: سایبان سبزرنگی که جمجمهٔ چروکیدهاش را محکم در بر گرفته بود و از نگاهی که نه کنجکاو بود و نه بدگمان محافظت میکرد. یقهای پلاستیکی که با دکمهای پلاستیکی و سفید به پیراهن متصل شده بود. جلیقهای دکمهباز و بندهایی دور بازو، برای پنهان کردن تفاوت میان طول آستین و طول دست، یا شاید برای آنکه سرآستینها فرسوده نشوند.
دروغ گفتم و گفتم: «خانوادهٔ من اهل خالیسکو هستند»، هرچند این گفتهام کوچکترین واکنشی برنیانگیخت.
افزودم: «ما با خانوادهٔ گالوزای گایو نسبت داریم.»
چهرهاش از شادی درخشید.
با وجد گفت: «رئیس ستادی که بیش از همه تحسینش میکنم!»
«دقیقاً خودشان.»
«چه آقایی! همسرش هم بانویی واقعی بود. باور میکنید آقای والدیویا که حتی یک روز از تولدهای ما را فراموش نکردند؟ همیشه هدیهای داشتند، لبخندی برای آدم… اوه، چه تفاوتی داشتند!»
«منظورتان تفاوتشان با تاسیتو د لا کانال است؟»
«اوه، منظورم این نبود که…» پیرمرد دستش را جلوی دهانش گرفت. «من… من قصد نداشتم…»
او را گرم در آغوش کشیدم.
«اصلاً به آن فکر نکنید، آقای…»
«کاستولو ماگون، در خدمت شما هستم. از سال ۱۹۸۲ در بایگانی مشغول به کارم. زمانههای متفاوتی بود، آقای والدیویا!»
«میدانم، میدانم. به یاد آوردن، زیستن است. میدانید، من علاقهای وافر به بایگانیهایمان دارم.»
«واقعاً؟»
«بله، واقعاً، دون کاستولو.»
«بسیار خب، در خدمت شما هستم. هر وقت مایل بودید، به طبقهٔ پایین تشریف بیاورید. موجب خوشحالیام خواهد بود. اما باید هشدارتان بدهم؛ آنجا کاغذهای بسیار است، تاریخ بسیار. حتی ما نیز گاه در آن هزارتو راه را گم میکنیم.»
آنچه به او نگفتم این بود: میدانم بهدنبال چه میگردم. نگران نباشید.
۲۰