رئیسجمهور پیشین، سزار لئون، به دیدنم آمد. در آغاز، حتی او را نشناختم. آن جوانِ موسیاه و موجدار، اکنون مردی پخته است با موهایی سپید و موجدار. همان گیسوان موجدارِ بتِ سینمای عصر، برای من معرفِ اوست؛ هم از نظر جسمانی و هم از نظر سیاسی و اخلاقی. مرا به یاد آن ترانهٔ قدیمیمیاندازد، «امواج تالاب»: «برخی موجها میآیند و برخی میروند، برخی به سوی سایولا، برخی به سوی زاپوتلان…» پرسش این است: سایولا در ذهن سزار لئون کجاست و زاپوتلان کجاست؟
آنچه در ادامه میآید خلاصهای است از گفتوگوی کوتاهی که با هم داشتیم، همراه با استنتاجهای من؛ چرا که لئون دوست تو بود (و شاید هنوز هم هست؟). تو بودی که توصیههایی به او کردی که محبوبیتش را در آغاز راه تضمین کرد: زندانیان سیاسی را آزاد کن، آقای رئیسجمهور. از روشنفکران تملق بگو. در همهٔ مراسمهای مدنی و فرهنگی حاضر شو. ردای جمهوریخواهی بنیتو خوآرس را بر تن کن. رهبری اتحادیههای کارگری را عوض کن. چهرههای تازه. تغییر همواره بهمثابهٔ نشانهای از نوسازی اخلاقی پذیرفته میشود. (هرچند همهمان میدانیم که حقیقت دقیقاً برعکس است: بوروکراتی تازهکار همهٔ آن جاهطلبیهایی را دارد که پیشیناش پیشتر برآورده کرده است؛ از این رو تازهوارد حتماً آزمندتر از قدیمیخواهد بود.) در هر مسئلهای با گرینگوها همکاری کن، مگر در مورد کوبا. کوبا فرصتی فراهم آورده و همچنان فراهم میکند تا ما صرفاً در ظاهر ادای استقلال درآوریم. به لطف کوبا، ما دیگر هدف اصلی کارزارها، توطئهها و خشونتهای پراکندهای نیستیم که ایالات متحده بر سر آمریکای لاتین رها کرده است. ایالات متحده گویی نوعی کاپیتان اهب است در جستوجوی موبیدیکی که شاید بتواند وسواس آمریکاییها در دیدن جهان بهصورت سیاه و سفید را ارضا کند. گرینگوها اگر نتوانند تشخیص دهند چه کسی نیکوکار است و چه کسی بدمن، دیوانه میشوند؛ و مکزیک برای یک قرن و نیم همان بدمن بود، تا آنکه خدا را شکر فیدل کاسترو ظاهر شد و برقگیر ما گشت. سزار لئون به گرینگوها فهماند که مسئله کمیپیچیدهتر از پیرنگ یک فیلم وسترن قدیمیاست. مکزیک وفادارترین متحد آمریکای لاتین برای ایالات متحده خواهد بود، اما این امر تنها زمانی باورپذیر است که مکزیک رابطهای سالم با کاسترو حفظ کند، تا هم خطوط ارتباطی باز بماند (مسئلهٔ اول) و هم در گذار کوبا پس از مرگ کاسترو نقشی ایفا کند (مسئلهٔ دوم). و همین وعدهٔ دوم بود که همهمان را ناامید کرد. کوماندانت پیر هنوز آنجاست، نود و سه ساله، و در روزنامه خواندم که همین تازگیها پارک تفریحیای به نام «سیراماسترا» افتتاح کرده است.
حالا نمیگویم که تو شخصاً سیاستهای مکزیک در قبال کوبا و ایالات متحده را ابداع کردی، دوست عزیز من، چرا که این ادعا مانند آن است که بگویی آب ولرم را کشف کردهای. تو صرفاً با آن حیلههای دلفریب و اغواگری که به آنها شهرت داری، این سیاستها را در ذهن رئیسجمهور جوان، سزار لئون، کاشتی؛ کسی که در آن زمان عملاً یک گرینگو بود، تحصیلکردهٔ پرینستون و MIT، پیش از آنکه ناچار شود سیاست خارجی تدافعی مکزیک را به دوش بکشد؛ چیزی شبیه به لاکپشتی که در کنار فیل خوکرده است.
تو همچنین به او یادآور شدی که رئیسجمهوری تازهمنتخب در نظامِ تازهاحیاشدهٔ PRI – این اتفاق چهارده سال پیش بود – بهتر است خاری در چشمِ خویشاوندان و دوستانِ رئیس دولتِ پیشین باشد؛ چرا که تنها از این راه میتوان افکار عمومیرا تسکین داد و توهمیاز آغازی نو در دل مردم افکند.
سزار لئون. از زمان پیروزیاش در انتخابات ۲۰۰۶، حتی نامش را بر زبان نیاوردیم. بهسادگی تصمیم گرفتیم که او را «ناشخص» بدانیم.
اما حقیقت این است که او بازگشته است؛ و رئیسجمهور تران با آغوش باز از او استقبال کرده است.
به او گفتم: «مراقب باشید، آقای رئیسجمهور. سزار لئون مانند آن عقربی است که به قورباغه میگوید: «مرا بر پشتت سوار کن و از رودخانه بگذران، قول میدهم نیشت نزنم.» و با این حال، عقرب قورباغه را میزند… »
رئیسجمهور در حالی که لبخند میزد، گفت: «افسانه را میدانم. عقرب میگوید: «در ذات من است.» اما در این مورد، لئون قورباغه است و من عقرب. »
«پس چه میخواهید؟ نیش زدن او یا رسیدن به آن سوی رودخانه؟»
«این چیزی است که در زمان مناسب تصمیم خواهم گرفت. شکیبایی.»
این پیشزمینه را برایت مینویسم، دوست عزیزم، تا بتوانی گفتوگوی دیشبم با سزار لئون را درک کنی.
او سخنش را با همان دکلمهٔ همیشگیاش دربارهٔ «فروتنی» آغاز کرد.
«در تبعید چیزهای بسیاری آموختم. میخواهم عاملی برای اتحاد باشم. بهزودی کسی باید جایگزین رئیسجمهور تران شود و ما در میانهٔ دشواریهای بسیار جدی، انتخابات برگزار خواهیم کرد.»
سپس آن دشواریها را برشمرد، همانهایی که من و تو بهخوبی میشناسیم: دانشجویان، کارگران، دهقانان، گرینگوها… او عملاً داوطلب شد تا در هر مورد بهعنوان میانجی عمل کند. از حمایتهایی سخن گفت که در PRI قدیمیدارد؛ همان حزبی که عمدتاً به دلیل نگرش غیرمتسامحانه، مستبدانه و متکبرانهٔ او در اواخر دوران ریاستش، از هم پاشیده بود. حتی نقلقولی به زبان لاتین هم راند – گویی تمام وقتش را در اروپا به خواندن آثار کلاسیک گذرانده است –: «
Divide et impera…
خودم را به کوتهفکری زدم و از او خواستم آن را برایم ترجمه کند.
با تکبری آشکار گفت: «تفرقه بینداز و حکومت کن».
با خود گفتم: «پس قصه همین است؛ آمدهای تا با تفرقه پیروز شوی، پستفطرت.» اما این حرف را در دل نگه داشتم. میخواستم بشنوم که خودش آن را بر زبان بیاورد؛ گویی ترانهای محبوب از بیست سال پیش را از روی صفحهای قدیمیو خشدار گوش کنی. باز همان سخن را تکرار کرد؛ اینکه میخواهد بهترین رئیسجمهور پیشین تاریخ باشد، یک جیمیکارتر مکزیکی؛ کسی که هرگز گله نمیکند و چنان رفتار میکند که گویی هیچکس هرگز در حق او ظلمیروا نداشته است. به عبارت دیگر: او بازگشته است، تشنهٔ قدرت، درست مانند بازماندهای از کشتیشکستگی که سالها و سالها بر روی تختههای
Medusa
شناور بوده است، محاصرهشده در آبی بیکران و در عین حال ناتوان از نوشیدن حتی یک قطره.
میگفت میخواهد عاملی برای اتحاد و همکاری در آنچه از PRI قدیمیو متلاشیشده باقی مانده است باشد. به عبارت دیگر: میخواهد حزب را تصاحب کند و با وعده دادن به تمام پایگاههای قدیمیشرکتی – که اکنون تضعیف شدهاند اما هنوز قدرتی نهفته دارند – آن را بازسازی کند؛ و سپس تمام گروههای ذینفع پراکنده، پایگاههای قدرت محلی و قدرتمندان را که متأسفانه محصول دموکراسی نوپای ما و رویکرد سهلانگارانهٔ رئیسجمهورمان هستند، در قالب حزبی اپوزیسیون و متحد گرد آورد تا ما را از قدرت بیرون بیندازد.
و با بدبینی تمام پیشنهاد داد که میتواند واسطهای باشد میان ریاستجمهوری و کنگرهٔ مهارناپذیر ما؛ چرا که در San Lázaro هیچ اکثریتی وجود ندارد و تمام لوایحی که قوهٔ مجریه پیشنهاد میدهد، یا متوقف میشوند یا بهکلی به بایگانی سپرده میشوند.
در یک کلام، داشت پیشنهاد کمک میداد تا این موانع را از پیش رو بردارم و راه را برای انتخابات ریاستجمهوری هموار کنم.
همانجا نشسته بودم و به او نگاه میکردم، کاملاً مبهوت و بیزبان. نیازی نیست بگویم که این سکوت ذرهای او را معذب نکرد. چشمهای ریز و حیلهگرش برقی زدند و بسیار آرام گفت: «هررا… هر اتفاقی که افتاده است… انگار نیفتاده است.»
با شدت به او خیره شدم.
با رعایت ادب و نزاکت گفتم: «آقای رئیسجمهور، آن زمان که بیرقیب بودید، از هیچکس متنفر نبودید. حالا که در میان برابران هستید، از چه کسی متنفر هستید؟»
پاسخ او زیرکانه و سرشار از رضایت از خویش بود.
«مسئله این است، آقای وزیر، که
با
چه کسی برابر هستید؟ »
ناچار شدم به ذکاوت انکارناپذیر او بخندم، اما خنده روی لبهایم خشک شد؛ چرا که ناگهان برق چشمهایش خاموش گشت و با همان صدای مقتدر و تهدیدآمیزی که همیشه برای ارعاب متحدان و دشمنانش به کار میبرد، چیزی به من گفت.
«اگر نصیحت مرا میخواهی، از پروندهٔ مورو دور بمان.»
تنها میتوانم چنین گمان برم که او پیشاپیش واکنش مرا پیشبینی کرده بود، مگر آنکه بهشکلی باورنکردنی احمق یا سادهلوح شده باشد، که در پایان هر دو یک چیزند. میدانی، در برابر مردی چنین حیلهگر و خطرناک، واکنش من امری حیاتی بود.
«ظاهراً، آقای رئیسجمهور، متوجه نیستید که روزهای شما به سر آمده است…»
«و هر آنچه آن زمان رخ داد… هرگز رخ نداد؟ بگذار ببینم، چنین چیزی چطور ممکن است؟»
«بهسادگی؛ قوانینی که شما زمانی تابع آنها بودید، با قوانینی که ما امروز بر آنها زندگی میکنیم هیچ نسبتی ندارد… مسائل عوض شدهاند، راهحلها عوض شدهاند و، باید دوباره تأکید کنم، خودِ زمانه عوض شده است.»
«آه، اما من و تو، با همهٔ تفاوت مسائل و زمانهمان، سرانجام همواره به شرارت دست خواهیم زد، اگر شرارت لازم باشد، مگر نه؟»
آنگاه سرِ شیرمانندش را برافراشت و با تکبر و تحقیر به من نگریست.
«به پروندهٔ مورو دست نزن، آقای وزیر. تا وقتی به آن دست نزنی، بهخوشی با هم خواهیم ساخت.»
صبرم لبریز شد و گفتم: «اووه، خفه شو! من میدانم در پروندهٔ مورو واقعاً چه روی داده است، اما علاقهای ندارم کار پلیس را انجام دهم.»
«خب، بگذار ببینیم. شاید پلیس کارش را چنان کامل انجام دهد که سرانجام این تو باشی که سر از زندان درآوری.»
با شنیدن این سخن، از جا پریدم و تشر زدم: «تو چیزی نیستی جز یک رویای گمشده.»
«نه.» لبخند زد و به سوی در رفت، پیش از آنکه برای آخرین بار رو به من بگردد. «دقیقاً برعکس. من کابوسی زندهام.»
وقتی سزار لئون در را پشت سرش بست، مشتم را بر پیشانیام کوبیدم. هرگز نباید در حضور آن افعی، کنترل خویش را از دست میدادم.
دوست عزیزم، موجهای تالاب اکنون به کدام سو میروند؟
۱۹