آه، آقای رئیسجمهور! چگونه میتوانستم آنچه را که بیستوچهار ساعت پس از آغاز به کارتان به من گفتید، از یاد ببرم؟
«سنکا، تو را بهعنوان رئیسجمهور سوگند میدهند، شال سهرنگ را بر سینهات میبندند، بر تخت عقاب مینشینی و – تمام! گویی سوار بر ترن هوایی هستی؛ تو را به پایین میاندازند، تو هرچه میتوانی صندلی را میچسبی و حالتی از بهت و حیرت بر چهرهات نقش میبندد، گرهی سخت در صورت که بهسرعت به نقابی بدل میشود که دیگر نمیتوانی آن را از چهره برداری. همان سیمای آن روز، تا شش سال با تو خواهد ماند؛ فارغ از اینکه به چند روش مختلف سعی کنی لبخند بزنی یا جدی، متفکر یا خشمگین به نظر رسی – همواره با همان چهرهای خواهی ماند که در آن لحظهٔ هولناک بر صورتت نقش بسته بود؛ لحظهای که دریافتم، دوست من، صندلی ریاستجمهوری، یعنی تخت عقاب، چیزی نیست و نیست جز صندلیای در ترن هواییای که ما آن را جمهوری مکزیک مینامیم.»
آقای رئیسجمهور، از همان لحظهای که این کلمات را به من گفتید، هر دوی ما دانستیم که شما مرا در کنار خود خواستید، چون کسی را میجستید که با شما صادق باشد، توصیههایی بیطرفانه به شما بدهد و یاریتان کند تا آن نگاهِ سرگشتهای را پنهان کنید که حاصلِ احساسِ پرتاب شدن به خلأ است؛ پرتابی از شیب تندِ آن وسیلهٔ تفریحی در شهربازی که نامش ریاستجمهوری است.
«تو را انتخاب میکنند، سنکا. از آن لحظه به بعد، هرگونه ارتباط واقعی با مردم را از دست میدهی. حتی صمیمیترین دوستانت دیگر جرئت نمیکنند از تو انتقاد کنند.»
بسیار خوب، من کوشیدهام ثابت کنم که شایستهٔ اعتماد شما هستم و هرچند توصیههای من شاید همواره بهترین نباشند، اما شما همواره این حق را دارید که دیدگاههای مخالف را بسنجید – که البته در صفحات سرمقاله و کاریکاتورهای سیاسی، کم هم نیستند. وظیفهٔ من (دستکم آنگونه که من میفهمم) این است که آنچه را میاندیشم با صراحتی تمام به شما بگویم. اکنون، چند روز پس از آنکه سومین سال ریاستتان را به پایان رساندید، آقای رئیسجمهور، نقد صادقانهٔ من این است که شما کمیبیعرضه به نظر میرسید. مردم شما را مردی نمیبینند که
باعث شود
اتفاقات رخ دهند؛ بلکه شما را مردی میبینند که اجازه میدهد اتفاقات برایش رخ دهند. میدانم فلسفهٔ شما چیست: ما از عصر استبداد گذشتهایم، زمانی که ارادهٔ رئیسجمهور تنها چیز مهم بود، از سونورا تا یوکاتان، درست مثل کلاههای تاردان که حالا دوباره مد شدهاند. چه عجیب است که چیزها چگونه میروند و بازمیگردند!
اکنون میدانیم که دیکتاتوریِ نرمِ حزب PRI با درجهای از مدارا نسبت به نخبگان مکزیکی و دیدگاههای عموماً ناآگاهانه، انتقادها و تحقیرهای آنان تلطیف شده بود. شاعران، رماننویسان، گاهبهگاه روزنامهنگاران، دلقکهای سیرک، کاریکاتوریستها و نقاشان دیواریِ وصفناپذیرمان – به همهٔ آنان اجازه داده میشد کموبیش هرچه میخواهند بگویند، بنویسند و بکشند. مسئله این بود که نخبگان روشنفکر، نخبگان حکومتی را نقد میکردند؛ سوپاپ اطمینانی بسیار ضروری که حتی شامل کمدینها نیز میشد – از سوتو تا بریستاین، از کانتینفلاس تا پالیو؛ به همهٔ آنان این امتیاز بسیار سخاوتمندانه اعطا شده بود. اما فیلمسازان چنین نبودند، و نه بیشتر روزنامهنگاران، چه رسد به اتحادیههای صنفی مستقل. اما تکلیف فرمانداران، شهرداران خرد، مقامات نظامیایالتی، تمام نیروی پلیس و حتی مأموران گمرک ردهپایین چه بود؟ انبوهی از قدرتهای محلی، آقای رئیسجمهور، که با فسادی عریان و مصونیتی خودسرانه عمل میکردند. تنها کسانی آزاد بودند که فاسد بودند. ما فرهنگی از بیقانونی آفریدیم، حتی در زمانهایی که خودِ رئیسجمهور در چارچوب قانون گام برمیداشت یا جنگهای اخلاقی به راه میانداخت.
محض رضای خدا، آقای رئیسجمهور! حتی در دوران استعمار، مردم در مادرید از
unto mexicano
، یعنی همان مرهم مکزیکی، و از
mordida
سخن میگفتند – از فساد، رشوه و پیشکشهایی که برای «تأثیرگذاری» بر مردم به کار میرفت و هنوز هم به کار میرود. خودتان میدانید که چه میگویند: «هر که فریب ندهد، به مقصود نرسد.»
پس چه بر سر شما آمد، ای مرد پاک که از دل اپوزیسیون آمدید تا اصطبلهای اوگیآس را پاک کنید؟ شما به هرکولسی دموکراتیک بدل شدید که به قدرت جامعه اعتماد دارد تا همان پاکسازی را به انجام رساند که هرکولس افسانهای با نیرویی خام انجام داد، درست همانگونه که آن هرکولس الهی دیگر – عیسی مسیح – بازرگانان را با تازیانه از معبد بیرون راند.
از منظر اخلاقی، آقای رئیسجمهور، شما ستودنی هستید. بگذارید جامعه خود را پاک کند. بگذارید پاکان، ناپاکانِ میانِ ما را تطهیر کنند، یا بگذارید آنها خود را پالایش دهند. بار دیگر، بابت صراحتِ بیش از حدّم پوزش بپذیرید، آقای رئیسجمهور، و اجازه دهید انتقاداتم را تبیین کنم. خودتان نیک میدانید که برخی از زوایای واقعیتِ مکزیک چنان تاریکاند که تنها کسانی با دستانی آلوده میتوانند بهطور مؤثر بر آنها چیره شوند. در عین حال، شما رنجِ بسیاری بر دوش کشیدهاید تا مقاماتی صادق را در دولت ترویج کنید، تا رژیمتان چهرهای آراسته در برابرِ عموم داشته باشد. برای نمونه، وزیر دفاعتان را در نظر بگیرید، افسری نظامیبا شرافتِ اثباتشده، ژنرال موندراگون فون برتراب (General Mondragón von Bertrab). یا وزیر کشور، برنال هررا (Bernal Herrera)، متخصصی شریف که قانون را پاس میدارد، اما در عین حال آن ضربالمثلِ لاتین را نیز میفهمد:
dura lex sed
lex. قانون سخت است، اما قانون است. اما از سوی دیگر، هم شما و هم فون برتراب بهخوبی میدانید که رئیس پلیس، سیسرو آروسا (Cícero Arruza)، گردنکشی خشونتطلب است که در بهکارگیریِ سرکوب، چه با توجیه و چه بدونِ آن، هیچ ابایی ندارد.
شری لازم؟ شاید. اما موردِ دیگری هست، آقای رئیسجمهور، که شما از پذیرشِ آن سر باز میزنید، و منظورم رئیس دفترتان، تاسیتو د لا کانال (Tácito de la Canal)، است. میدانم که با این سخن خود را در معرضِ خطر قرار میدهم: اتهام میزنم و در عین حال هیچ مدرکی ندارم. بسیار خب. پس تنها به یک مشاهدهٔ اخلاقیِ ساده بسنده میکنم. آیا کسی که بهاندازهٔ تاسیتو د لا کانال چاپلوس و متملق است، اصلاً میتواند مردی صادق باشد؟ آیا گمان نمیکنید که در پسِ این خضوع و تذللِ بندهوار، چاهی عمیق از ریا نهفته باشد؟ آیا فکر نمیکنید تاسیتو د لا کانال شایستهٔ آن است که از جانبِ شما با احتیاطِ بیشتری نگریسته شود؟ یا باید چنین بپندارم که شما تعمداً خود را به حماقت زدهاید و اجازه دادهاید تاسیتو پاسبانِ بدقیافه و چاپلوسِ شما باشد، تنها برای آنکه در آرامش زندگی کنید، در حالی که بردهتان شما را ستایش میکند و سگتان از شما دفاع مینماید؟ باور کنید که من کاملاً نیاز به وجودِ کوتولهای با چهرهای مرموز در درگاهِ قلعه را درک میکنم، تا مزاحمان، ناخواستهها و جاهطلبان را دور نگه دارد. اما شاید بد نباشد در نظر بگیرید که سگِ نگهبانی که برای نمایش گماشتهاید، ممکن است همزمان مشاورانِ صادق، دوستانِ وفادار، تکنوکراتهای مفید و روشنفکرانِ دلسوز را نیز براند؛ صرفاً به این دلیل که او بهدرستی باور دارد این افراد، حتی بیش از تمام آن توجهطلبانِ بیشرم، بزرگترین رقیبانِ او در نبرد برای جلبِ توجهِ رئیسجمهور هستند.
تکرار میکنم، آقای رئیسجمهور، خواهشمندم صداقتِ گاه بیپردهای را که در توصیههایم به کار میبرم ببخشید، اما شما دقیقاً به همین دلیل مرا به خدمت گرفتید: تا حقیقت را به شما بگویم. از همان روز نخست شما را نسبت به این امر هشدار دادم. سیاستمدار میتواند به یک روشنفکر دستمزد بدهد، اما هرگز نمیتواند به او اعتماد کند. روشنفکر سرانجام و بهطور اجتنابناپذیری با سیاستمدار به اختلاف خواهد افتاد، و سیاستمدار همواره این اختلاف را به مثابهٔ خیانت تعبیر خواهد کرد. مردِ قدرتمند، چه بدخواه باشد و چه سادهدل، چه ماکیاولی باشد و چه آرمانگرا، همواره میپندارد که حق با اوست، و هر کس در برابرش بایستد یا خائنی است یا دستکم فردی غیرضروری و قابل حذف.