انتظار ندارم به من توجهی کنند. مشاوری مورداعتماد چون من، وظیفهاش را تنها با
اندرز دادن
از سر خیرخواهی – که هرگز کافی نیست – و با اطلاعاتی درست، که هرگز در دسترس نیست، به انجام میرساند. اگر از این فاجعه جان سالم به در ببرم، تنها از آن رو خواهد بود که رئیسجمهور این بار، و متأسفانه، واقعاً به من گوش سپرده است.
طبق عادت همیشگیام، دوست عزیز و گرامیام، به اصول متوسل شدم؛ هرچه باشد، اصول همان دلیلی هستند که رئیسجمهور اصلاً به من گوش میدهد. من جیرجیرک گوش وجدان او هستم. در پروندههای دغدغههای اخلاقیام جستوجو میکنم. شاید امید پنهان من، ماریا دل روساریو، این باشد که وجدانم پاک بماند، حتی اگر «رئالپولیتیک» به سوی پراگماتیسم بلغزد. همانطور که میدانی، رئالپولیتیک همان مقعدی است که از طریق آن هرچه خوردهایم را دفع میکنیم – خواه خاویار باشد یا کاکتوس، اردک با سس پرتقال یا تاکوی نِنِپیل. در مقابل، اصول، سرهایی هستند بدون مقعد. اصول به دستشویی نمیروند. رئالپولیتیک همان چیزی است که توالتهای جهان را میگیرد، و در این دنیای قدرت، چارهای نداری جز آنکه پیشکش خود را به مادر طبیعت تقدیم کنی.
امروز، برای یک بار هم که شده، اصول پیروز شدند. شاید رئیسجمهور بر آن شد که در آغاز این سال نو، ۲۰۲۰، بهجای خبرهای خوش، رضایتی اخلاقی به مردمیمضطرب ببخشد. او در پیامش به کنگره خواستار خروج نیروهای اشغالگر ایالات متحده از کلمبیا شد و، فراتر از آن، صادرات نفت مکزیک به ایالات متحده را ممنوع کرد، مگر آنکه واشینگتن بپذیرد قیمتهای تعیینشده از سوی اوپک را بپردازد. برای بدتر کردن اوضاع، این تصمیمها را در نشست شورای امنیت سازمان ملل متحد اعلام کردیم. همانطور که میبینی، پاسخ چندان دیر نیامد. روز دوم ژانویه بیدار شدیم و دیدیم نفتمان، گازمان و اصولمان دستنخورده باقی ماندهاند، اما سامانههای ارتباطیمان از بقیهٔ جهان قطع شده است. ایالات متحده، با ادعای بروز نقصی در سامانهٔ ارتباطات ماهوارهای که با لطف فراوان اجازهٔ استفاده از آن را به ما میدهند، ما را بدون فکس، بدون ایمیل، بدون شبکه و بدون تلفن رها کرده است. اکنون تنها دو راه ارتباطی برایمان باقی مانده است: شفاهی و مکاتبهای؛ درست مانند همین نامهای که اکنون برایت مینویسم، هرچند سخت میجنگم تا میل به بلعیدن و قورتدادن تماموکمال آن را سرکوب کنم. چرا لعنتی رئیسجمهور این بار به من گوش داد و اصولش را بر واقعیت نفرینشده مقدم داشت؟ آه، اگر میدیدی اکنون در چه حالیام؛ سرم را به دیوار میکوبم و مدام، بارها و بارها از خود میپرسم:
«سنکا، چه کسی به تو گفت مردی بااصول باشی؟»
«سنکا، مگر چه اتفاق هولناکی میافتد اگر کمیعملگراتر باشی؟»
«سنکا، چرا باید خلاف جهت اکثریت کابینهٔ ریاستجمهوری حرکت کنی؟»
و حالا من هستم، ماریا دل روساریو عزیزم، من هستم و سنکای پیر و لجباز که سرش را به دیوارهای جمهوری میکوبد؛ به دیوار گریهٔ ابدی مکزیک.
دستکم، دوست عزیزم، این دیوار از سنگ نیست. لایهدار و نرم است، درست مثل اتاقهای بیمارستان روانی؛ همانجایی که دوست خوبت، خاویر ساراگوسا – که به دلایلی هم شگفتانگیز و هم نکبتبار «سنکا» نامیده میشود – باید در آن بستری شود. سنکا، زادهٔ کوردوبا، همان فیلسوف رواقی بود (اگر نمیدانی دقت کن و اگر میدانی و با این حال هنوز دوستم داری، تحملم کن) که در دربار نرو دست به خودکشی زد. اصول او با اصول امپراتوری آشتیناپذیر بود. و با این حال، تا به امروز در سرزمین مادریاش، آندالوسیا، واژهٔ «سنکا» مترادف است با «حکیم» یا «فیلسوف».
سرنوشت من در دربار ریاستجمهوری مکزیک چه خواهد بود، ماریا دل روساریو عزیزم؟ زندگیای افسونشده یا مرگی از راه افسردگی و ناامیدی؟ در سپیدهدم سال ۲۰۲۰، بیشک دلایلی برای ناامیدی داریم: سامانهای ارتباطاتی که بهکلی از باقی جهان گسسته است، شورشهایی که اینجا و آنجا سر برمیکشند، نشانههایی از گسست اجتماعی و جغرافیایی… و رئیسجمهوری که نیکسرشت است، خیرخواه است، اما ضعیف و منفعل.
مرا سرزنش مکن، ماریا دل روساریو. میدانی که اندرزهای من صادقانهاند و گاه حتی بیرحمانه. میدانی که هیچکس با رئیسجمهور به صداقت من سخن نمیگوید. و من از صمیم قلب باور دارم که این کشور دستکم به یک صدای بیطرف نیاز دارد تا در گوش رئیسجمهور لورنزو تران نجوا کند. پیمان ما، دوست عزیزم، پیمان من و تو همین است. من آنجا هستم تا بگویم: «آقای رئیسجمهور، میدانید که من دوست کاملاً بیطرف شما هستم.»
که البته این سخن کاملاً حقیقت ندارد. بیش از هر چیز، دغدغهام این است که رئیسجمهور را وادار کنم آن شهرت بیعملی را که در دوران تصدیاش به دست آورده است، از تن به در کند؛ نزدیک به سه سال است که او با این باور خطاکار پیش میرود که همهٔ مشکلاتمان خودبهخود حل میشوند، که دخالت دولت بیش از آنکه گرهی بگشاید، گرهی میافکند و جامعهٔ مدنی باید همواره نخستین کسی باشد که دست به عمل میزند. از نظر او، دولت باید همواره آخرین پناه باشد. برای یک بار هم که شده، باید اعتراف کنیم که حق با اوست. اما چه جنونی به سرش زد که سال نو را با استناد به اصول حاکمیت و عدم مداخله آغاز کرد، بهجای آنکه بگذارد سیبها از درخت بیفتند، چون پیشتر پوسیده بودند؟ کلمبیا به ما چه ارتباطی دارد؟ و چرا نگذاریم ونزوئلا و اعراب خودشان به کارهای کثیف بازارهای نفت بپردازند، بهجای آنکه طرفدار گروهی از شیخهای فاسد باشیم؟ ما همیشه در بهرهبرداری از درگیریهای دیگران، بیآنکه مجبور باشیم طرف کسی را بگیریم، مهارت داشتیم. اما وقتی دست به اندرز دادن میزنی، هرگز نمیدانی نتیجه چه خواهد شد و این بار، اعتراف میکنم، همهچیز نتیجهای معکوس داد.
«ایدههایی پیش بکشید، آقای رئیسجمهور، پیش از آنکه مردم ایدههایشان را بر شما تحمیل کنند. در درازمدت، اگر ایدههایی از خودتان نداشته باشید، زیر بار ایدههای دیگران خرد خواهید شد.»
با چهرهای معصوم پرسید: «مثلاً ایدههایی مثل ایدههای شما؟»
جسارت به خرج دادم و گفتم: «نه. نه. من به آن موجود پست، تاسیتو د لا کانال، فکر میکردم.»
اکنون میفهمم که غرورش را زخمیکردهام، و او سرانجام دقیقاً برخلاف آنچه محبوبش، رئیس دفترش تاسیتو د لا کانال، به او توصیه کرده بود عمل کرد؛ مردی که چیزی بیش از یک نوکر ساده است، گویی اوست که کتاب بندگی و چاپلوسی را نوشته است.
روزی، دوست عزیز من، باید بنشینی و برایم توضیح دهی که چرا مردی به هوشمندی، وقار و مهربانی رئیس دولت ما، چاپلوسی چنین خزنده و متملق چون تاسیتو د لا کانال را در کنار تخت عقاب نگه میدارد. کافی است تماشا کنی که چگونه دستهایش را به هم میمالد و با فروتنی آنها را به لبهایش میبرد و سرش را به جلو خم میکند؛ آنگاه خواهی دید که او چیزی نیست جز مردی فاسد که ریاکاریاش تنها با جاهطلبی بیکرانش قابل قیاس است، همان جاهطلبیای که آنچنان ناشیانه پشت نقاب صداقتی دروغین پنهانش میکند!
این تناقض را ببین، دوست (برگزیده) من: نصایح خیرخواهانهٔ من نتایجی مفتضحانه به بار میآورد، در حالی که نصایح شنیع تاسیتو میتوانست از این فاجعه جلوگیری کند. اما من دچار غرور شده بودم، ماریا دل روساریو؛ خو کرده بودم که همهٔ آن نصایح نیک را با این فرض بدهم که باز هم نادیده گرفته خواهند شد. میدانم که سخنان من تنها منیت اخلاقی رئیس دولت ما را نوازش میکند و او تنها با شنیدن حرفهای من احساس میکند «پایبند به اخلاق» است و وظیفهاش در برابر اصول را بهجا آورده است؛ و همین به او اجازه میدهد با وجدانی آسوده توصیههای تاسیتو د لا کانال را – که درست نقطهٔ مقابل توصیههای من است – بپذیرد.
به من بگو، آیا اینها برای ناامید کردن تو و واداشتنت به رها کردن همهچیز کافی نیست؟ شاید بپرسی چه چیزی مرا بازمیدارد؟ امیدی مبهم و فلسفی. شاید من هم کاستیهایی داشته باشم، اما اگر من نباشم، کسی بدتر – بسیار بدتر – جایم را خواهد گرفت. من شیمون پرس عمارت ریاستجمهوری هستم. شکستهایم هرچقدر هم تلخ باشند، دستکم شبها راحت میخوابم، چرا که نصایحم را صادقانه ارائه میدهم و اگر آنها را نمیپذیرند، تقصیر من نیست. صداهای بسیار زیادی هستند که برای جلب توجه رهبر ما رقابت میکنند و یقیناً رسوبی از حقیقت من در روح رئیسجمهور لورنزو تران نفوذ کرده است. اما در موقعیتهایی چون این، دوست عزیز من، رئیسجمهور بهتر بود به جای من به دشمنانم گوش میداد.