رنگپریده و لاغر، هجده سالی میشد که با کوچکترین خواهرش زندگی میکرد؛ همو که خیلی زود سر خانه و زندگیاش رفته بود و حالا پنج فرزند داشت: دو دخترِ دمبخت، سومی که هنوز پیراهنکوتاه میپوشید، و دو پسر کوچک.
ماریا-ژوزه، که ززه صدایش میکردند، نه بهرهای از زیبایی داشت و نه بویی از دلربایی برده بود. پس از مرگِ پدر، قرار بر این شد که به خانهٔ خواهرش، انگراسینیا، برود. آنجا زندگی یکنواختی را میگذراند و پابهپای خواهر در بزرگ کردنِ بچهها کمک میکرد؛ بچههایی که در آن خانهٔ پرنشاط و جوان، یکی پس از دیگری و با فاصلهای کوتاه به دنیا میآمدند.
بینیِ بلند و نوکتیزی توازن صورتش را بر هم زده بود و لبهایش، که بیش از حد باریک بودند، گویی شکافی سپید بر چهرهاش بودند. تنها نگاهِ متفکرش جذابیتی غمبار داشت، اما آن هم به چشم نمیآمد؛ چراکه چشمهایش، در قیاس با اجزای صورت، زیادی بیرونزده و همیشه سرخگون بود و ابروهایش باریک و تُنک.
این اواخر، توریِ ظریفی از چین و چروکهای مویین در گوشهٔ چشمهایش پدیدار شده بود. از دو سوی بینی نیز دو خطِ باریک بر پوستِ نازک و شفافش تا گوشهٔ لبها کشیده میشد. وقتِ خنده، این چروکها همچون نقابی از پیریِ زودرس بر چهرهاش مینشست و بهزودی صورتش را به کلی دگرگون میکرد. با این همه، ماریا-ژوزه از سرِ عادت و انقیادی ناگزیر به روزمرگی، هنوز مثل دختری هجدهساله لباس میپوشید: پیراهنهای رنگارنگ، کمرهای چسبان و کلاههای سفیدی که اصلاً به آن صورتِ استخوانی و تکیده نمیآمد.
وقتی میخواست پارچهای به رنگ آبی یا قرمزِ تند انتخاب کند، مدتها در تردیدی عذابآور میماند؛ گویی غریزه به او میگفت این رنگها با سنوسالش نمیخواند و پیریِ از راه رسیده را بیشتر توی چشم میزند. در این لحظات، انگراسینیا و دخترهایش با لحنی تند که گمان میکردند تاثیر چندانی ندارد، به او میپریدند: «ززه، آخر چرا! یکی را بردار و قال قضیه را بکن! … چه حرفها! میخواهی مثل بیوهزنها لباس بپوشی؟ چه فکری است آخه!»
و راستی که جدی هم میگفتند.
هیچکدامشان ماریا-ژوزه را آنچنان که واقعاً بود، نمیدیدند. همنشینیِ هرروزه باعث شده بود صورتِ واقعی آن پیرزنِ رنگپریده پیشِ چشمشان محو شود. در ذهنِ آن مادر و دخترانش که غرق در بیخیالی و بیتفاوتی بودند، ززه هرچند مبهم، اما به همان دخترِ دمبختی بدل شده بود که لابد باید همیشه آراسته و خندان باشد.
وقتی با خواهرزادههای شانزده و هفدهسالهاش قدم میزد که عیناً مثل او لباس میپوشیدند، طراوت و سرزندگیِ آن دخترها رنگوبوی جوانی را تماموکمال جلوه میداد. آن وقت بود که هوشِ سرشارِ ززه این تضاد آشکار را میان خودش و آنها میدید؛ از آن جمعِ خندان کناره میگرفت، غمگین و دلشکسته، گویی شرمی وصفناپذیر بر دلش سنگینی میکرد.
آه! که میتواند یاسِ نهانِ پیردختری را وصف کند که میبیند روزهای تیره و بیعشق و نومیدانهاش به بطالت میگذرد، بیآنکه چشمانتظارِ حادثهای در زندگی شخصیاش باشد؟ آن هم وقتی دورادورش را شور و غوغای آدمهایی گرفته که تنها هدفشان زندگی است و طعم عاطفه و مهربانی را میچشند، اما به او چونان بخشی نامرئی از اسبابِ خانه مینگرند. البته که همهشان دوستش داشتند، اما هیچکدام گمان نمیبردند که او هم ممکن است همان آرزوهای مشترکِ بشری را در سر بپرورد.
فداکاریاش برای آنها امری کاملاً طبیعی مینمود؛ در واقع، چنان بود که گویی او را دیگر انسانی زنده به شمار نمیآوردند. او دیگر بهکلی از نگاهها افتاده بود و اعتباری نداشت.
این پندار، خودخواهیِ همهگیرِ خانواده را خشنود میکرد و همه به آن خو کرده بودند. هیچکس هرگز به جنبهٔ دردناکِ ایثارِ او، که در پسِ وقار و خویشتنداریاش پنهان مانده بود، گمانی نمیبُرد.
پس وقتی نوبتِ تئاتر میرسید و لوژ تماشاخانه فقط برای پنج نفر جا داشت — انگراسینیا، شوهرش، فابیو و سه دختر جوان — ماریا-ژوزه پیشاپیش میدانست که خواهرش، در حالی که شنلِ اپرایش را دور خود میپیچد، پیش میآید و با آن صدای نرم و دلنشین میگوید: «امشب تو پیش بچهها میمانی، مگر نه ززه؟ حالِ پلِ کوچولو زیاد خوب نیست و راستش دلم نمیآید او را دستِ کسی بسپارم…»
و او همانجا میماند، بیآنکه آشوبِ درونش را بروز دهد؛ هر بار که این نشانههای خودخواهی عیان میشد، خونِ کمجان در رگهایش از اضطراب به لرزه میافتاد.
در اتاقِ غذاخوری، تک و تنها، بیاراده دست به سوزندوزی میبرد، در حالی که برادرزادههایش با اسباببازیهایِ پخشوپلا روی میز سرگرم میشدند — تصاویری رنگی و سربازهای سربی. هر دم او را صدا میزدند: «عمه ززه، ببین ژرژ داره اذیتم میکنه!» «کارِ من نبود! اول پل منو زد! …» و عمهٔ مهربان آرامشان میکرد. بعد، وقتی هر دو در تختهای دوقلوی کوچکشان به خواب میرفتند، او آرنجها را بر لبهٔ پنجرهٔ اتاقِ دلگیرش میگذاشت و دستها را زیر چانهٔ استخوانیاش ستون میکرد؛ نگاهش را به آسمان میدوخت و در تماشای ستارگانی که در دلِ شبِ روشن میدرخشیدند غرق میشد؛ ستارگانی که بیتردید از او در این جهان کمتر تنها بودند. چشمانش بیهوده در نگاهِ دیگران به دنبال آن همدلی و مهربانی میگشت که تنها مرهمِ دردهایش بود…
حقیقت این بود که ماریا-ژوزه از رنجِ عشقی بیپاسخ میسوخت. او دلباختهٔ مونژاردن شده بود؛ شاعری که دوست صمیمیِ شوهرخواهرش، فابیو، بود. مونژاردن هر یکشنبه به خانهشان میآمد.
او چند سالی از ززه بزرگتر بود، نزدیک به چهل سال، اما تمامِ جذابیتِ جوانی را حفظ کرده بود — با سبیلی سیاه، اندامی تنومند اما برازنده، و چشمانی که هنوز درخشان، نافذ و هوشیار بود. مونژاردن، بیآنکه خود بداند، دلِ ززه را برده بود.
این دلبستگی به شکلی غریب رخ داد. وقتی همصحبتی با همسرِ فابیو و دخترانش برای مونژاردن ملالآور میشد، او که شعرهایش را میخواند یا داستانی از زندگیِ ادبیاش بازمیگفت، ترجیح میداد رو به ماریا-ژوزه سخن بگوید که او را زنی جدی و باوقار مییافت. ززه با لحنی التماسآمیز میپرسید: «آقای مونژاردن، یکی دیگر از آن شعرهایتان را بخوانید! همان که اسمش «حسرتها» بود، یادتان هست؟»
و آنگاه شاعر در شعرش از اندوهِ دلی میگفت که از بیرحمیِ روزگار ناامید و درهمشکسته شده و بیهوده یادِ عشقهای ازدسترفتهٔ دیروز را در مهآلودگیِ یاسی ابدی زنده میکرد.
او این دردهای تلخ را با صدای مردی تنومند و سرزنده میخواند؛ میانِ سالن میایستاد و با چشمانی خیالزده، بیاراده به ماریا-ژوزه خیره میشد. تمرکزِ ذهن برای بهیادآوردنِ ابیات، حالتی ثابت و بیحس به چهرهاش میبخشید و ماریا-ژوزه، در جذبهای شیرین، کلمات او را به جان مینوشید.
شاعر اعلام کرد شعری سروده است که آن را در ضیافتِ شامِ سالگردِ تولدِ ززه خواهد خواند. تا آن روز تنها چند روزی مانده بود و از وقتی خبرِ این شعر پخش شد، اهلِ خانه شوخی با پیردختر را شروع کردند؛ او را «الههٔ الهام» مینامیدند و میپرسیدند پس کی قرار است عروسی راه بیفتد…
صمیمانه لبخند میزد؛ در این لحظات چهرهاش چنان بود که گویی شادیِ غریبی بر آن نشسته؛ خطوط صورتش جان میگرفت، چینوشکنها کمتر میشد و چهرهاش استوارتر به نظر میآمد.
روز جشن، ماریا-ژوزه سرشار از امیدی تابان از اتاقش بیرون آمد. بر کمربندِ پیراهنِ سپیدش گل رُزی شکفته بود؛ خون که با تپش قلبش دویده بود، رنگی ملایم به گونههای مرمرینش میبخشید و حالا بینیِ بلندش چندان به چشم نمیآمد.
یکی از برادرزادهها گفت: «مامان، ببین! ززه امروز شبیه دخترهای جوان نشده؟»
میان بگومگوهای شادمانه غذا میخوردند. ماریا-ژوزه درست روبروی مونژاردن نشسته بود و نگاهش را پشت ظرفهای میوه که روی میز را پر کرده بود پنهان میکرد و زیرچشمی، بیآنکه زیادهروی کند، به او مینگریست. قلبِ بیچارهاش چنان میزد که انگار میخواست از سینه بیرون بجهد؛ در انتظاری باشکوه برای شنیدنِ شعری که شاعر بیگمان در آن از مِهرِ قلبیاش به او میگفت. مونژاردن پیشتر با اشاره به جیبش فهمانده بود که شعر را همراه دارد و ززه، با لرزشی از سرِ رضایت، چهرهٔ کشیدهاش را با شرم به زیر انداخت.
شامپاین در جامها میدرخشید و بزرگانِ مجلس یکبهیک سخن گفتند؛ پس از آنها میزبانان و فرزندانشان —آن کودکانِ پرنشاط— لب به سخن گشودند. سرانجام مونژاردن برخاست و دستنوشتهای را باز کرد؛ اجازه خواست تا شعری را که به افتخار ماریا-ژوزه، ستونِ اصلی این مجلس، سروده بود، بخواند. مهمانان با دستزدنهای ممتد و پرشور به استقبال سخنش رفتند.
«گوش کنید! گوش کنید!»
انگراسینیا و دخترانش خم شدند و نگاههای کینهتوزانهای به ماریا-ژوزه انداختند، اما او پروایی نداشت. گوشهایش زنگ میزد و انگار همه چیز دورِ سرش میچرخید.
مونژاردن که نگاهها همه به او بود، با وقار آماده شد؛ دستی به لبادهاش کشید، سرآستینها را صاف کرد و با صدایی رسا و آهنگین شروع به خواندنِ ابیاتش کرد و هر مصرع را با دقت ادا میکرد.
شعرش ستایشی بود از فضیلتی وصفناپذیر؛ آمیزهای از ایثار و پاکدامنی که از آن موجودِ فرشتهخو شخصیتی متمایز میساخت؛ کسی که با بالهای سپیدِ خود چون نگهبانی بر سعادتِ این آشیانهٔ پُر مِهرِ دوستِ عزیزش دیدهبانی میکرد. سپس از زادروزِ خجستهٔ موجودی سخن گفت با پاکیِ بیخلل: ماریا-ژوزه، قدیسهای راستین که از تمام آرزوهای خویش گذشته بود تا خود را وقفِ خانوادهٔ خواهرش کند؛ آن چهرهٔ مهربانِ «مادر-نگهبان» که بهزودی مادربزرگی محبوب میشد و با خواهرش در شادیِ خانههای کوچکی که بهزودی بنا میشدند، شریک میگشت؛ همان فرزندانِ این خانه که اکنون در پناهِ مهربانیِ فداکارانهٔ او در مقامِ عمه و خواهر پرورش مییافتند. شعر که به پایان رسید، شاعر جامِ لرزانش را بالا برد و با صدایی بلند به سلامتیِ ززه نوشید و همگان با فریادهای پرشور تشویقش کردند.
بچهها که جام در دست داشتند فریاد میزدند: «زنده باد عمه ززه! هورا برای عمه ززه!» و برادرزادهها چنان بلند خندیدند که گوشهایشان سرخ شد؛ آنها بهخوبی کنایهٔ شاعر به «خانههای کوچکِ آینده» را دریافته بودند.
فابیو و همسرش، که چشمانشان از اثرِ شامپاینِ قوی برق میزد، هر یک به نوبهٔ خود زبان به تحسینِ ززه گشودند.
«به سلامتیِ ززه و هجده سالِ خوشی که با هم گذراندیم! …»
ماریا-ژوزه به محض آنکه معنای ابیاتِ مونژاردن را دریافت، چون گچ سپید شد. در هجومِ ناگهانیِ ناامیدی، سرمایی استخوانسوز بر تنش نشست؛ ترسید همانجا از هوش برود و مضحکهی مهمانانی شود که به سلامتیاش مینوشیدند و چشم به او دوخته بودند. پردهای از اشک پیش چشمانش تار شد… بیهوده کوشید آنها را پس بزند و لبخندِ سپاسی بر چهره بیاورد. اما لبخند به شکنجی دردناک بدل شد؛ تنها توانست صورتِ منقبضش را با هقهقهایی که سعی در فروخوردنشان داشت، درهم بشکند. سرانجام مغلوب و تحقیرشده و ناتوان، زیر گریه زد و این پایانِ پیشبینینشده، ناگهان لذتِ آن ضیافت را از سکه انداخت.
«ززه! ززه! چی شده؟ …»
انگراسینیا نگران به سویش شتافت. همه برخاستند تا علت این پریشانی را بدانند و گردِ زنِ بیچاره جمع شدند که سرش میان گلبرگهای رز و میوهها و لیوانهای پراکنده بر میز افتاده بود.
«چه اتفاقی افتاده؟ …»
شاید حملهی عصبی باشد؟ … یا اثرِ آن شعرِ تاثیرگذار که چنین منقلبش کرده؟ …
سرانجام سرِ ماریا-ژوزه را بلند کردند و با آبِ خنک شستند؛ و آنگاه چهرهی آن پیردخترِ بیچاره با تمامِ زشتیای که انقباضِ گریه بر آن نشانده بود، نمایان شد؛ با آن بینیِ بزرگ و عقابی، چشمهای برآمده و لبهای کبود…
و حالا مونژاردن پیش آمد. با ظرافت، انگشتانِ یخزدهی ماریا-ژوزه را گرفت، به لبهی سبیلِ معطرش نزدیک کرد و بوسهای سپاسگزارانه بر آنها زد. سپس رو به دخترانِ انگراسینیا کرد و با لحنی جدی و ازخودراضی گفت: «اشکهای عمه ززه، زیباترین ادای احترامی است که میتوان نثارِ اشعارِ ناچیزِ من کرد.»