وانکا ژوکوف، پسرک نهسالهای که سه ماه پیش او را نزد علیایخینِ کفاش به شاگردی گذاشته بودند، شبِ عیدِ کریسمس نخوابید. منتظر ماند تا اوستا و زنش و خلیفهها به مراسم سحرگاهی کلیسا بروند. آنوقت از توی کمدِ اوستا، شیشهٔ کوچکی مَرکّب و قلمی با نوکِ زنگزده برداشت؛ کاغذ مچاله و چروکیدهای را پیشِ رویش پهن کرد و نشست به نوشتن.
پیش از آنکه اولین کلمه را بنویسد، دزدانه نگاهی به در و پنجره انداخت، چند باری به شمایلِ غمگرفتهای که میانِ دو طبقه قالبِ کفش بود نگریست و آهِ سوزناکی کشید. کاغذ را روی نیمکت پهن کرده بود و خودش، جلوِ آن، روی زمین زانو زده بود.
نوشت: «پدربزرگِ عزیزم، کنستانتین ماکاریچ، دارم برایت نامه مینویسم. عیدت مبارک. امیدوارم خدا هر چه خوبی است بهت بدهد. من نه بابا دارم و نه مامان. تو تنها کسی هستی که برایم مانده.»
وانکا نگاهش را به پنجره دوخت که لرزشِ نورِ شمع در شیشهاش میافتاد و پدربزرگش، کنستانتین ماکاریچ را در خیال مجسم کرد که حالا شبگردِ ملکِ اربابیِ ژیواروفها بود. پیرمردی بود ریزه و لاغر، اما فرز و پرجنبوجوش؛ پنجاهوپنج ساله، با چهرهای همیشه خندان و چشمانی که از بیخوابی سرخ بود. روزها در مطبخِ خدمه میخوابید یا با آشپزها شوخی و خنده میکرد و شبها، در پالتوی گشادِ پوستِ گوسفند، گردِ حیاط میگشت و چماقش را به زمین میکوفت. پشتِ سرش، با سرهای فروافتاده، دو سگ راه میرفتند: سگ پیری به نام کاشتانکا و سگی دیگر به نام ویون که چون سیاه بود و بدنی کشیده داشت، «مارماهی» صدایش میزدند. ویون سگی بود بسیار مودب و سربه راه، که به غریبهها و صاحبخانهها به یک چشم و با مهربانی نگاه میکرد، اما اعتباری به او نبود. پشتِ آن فروتنی و سربه زیری، شرارتی سخت و کنجکاوانه پنهان بود؛ هیچکس بهتر از او بلد نبود چطور بیصدا و خفهشده نزدیک شود و پاچهای بگیرد، یا به انبارِ یخ سرک بکشد و مرغِ روستاییها را بدزدد. چندباری تا مرزِ شکستنِ پاهای عقبش پیش رفته بود، دو بار دارش زده بودند و هر هفته تا سرحدِ مرگ شلاقش میزدند، اما باز هم جان بهدر میبرد.
لابد همین حالا پدربزرگ کنارِ دروازه ایستاده و با چشمانی نیمهباز به پنجرههای سرخ و تابانِ کلیسای دهکده زل زده است. حتماً چکمههای نمدیاش را به زمین میکوبد تا گرم شود و با خدمه شوخی میکند؛ چماقش به کمربند آویزان است و از سرما دستهایش را به بغل زده و سرفههای خشکِ پیرمردی سرمیدهد و هر از گاهی به پهلوی آشپزی یا خدمتکاری نیشگون میزند.
پیرمرد جعبهٔ تنباکو را جلویِ زنها میگیرد و میگوید: «بفرمایید عطسه کنید!» زنها مشتی تنباکو برمیدارند و عطسه میکنند.
پیرمرد از شادیِ وصفناپذیری غرقِ خنده میشود و فریاد میزند: «بکشید که سرما به دماغتان ننشیند!» تنباکو را به سگها هم تعارف میکند. کاشتانکا عطسه میکند، پوزهاش را تکان میدهد و قهر کرده و لنگلنگان دور میشود. اما ویون با احترام از بو کردنِ تنباکو تن میزند و فقط دم میجنباند. هوا خوش است و آرام؛ آسمانِ یخبسته صاف است و نسیمی نمیوزد. شب تاریک است، اما تمامِ دهکده، با آن بامهای سپید و دودهای بلندی که از دودکشها به هوا میرود، با درختانِ نقرهپوش از برف و تپههای یخبسته، در دیدرس است. آسمان از ستارههای تابان میدرخشد و راهِ شیری چنان روشن و آشکار است که گویی به مناسبتِ عید، آن را با برف شسته و صیقل داده باشند…
وانکا آهی میکشد، قلم را در مَرکّب میزند و دوباره مینویسد:
«دیشب کتک خوردم. اوستا موهام رو گرفت و کشید توی حیاط، با تسمه افتاد به جونم؛ چون وقتی داشتم بچهاش رو توی گهواره تکون میدادم، ناغافل خوابم برد. هفته پیش هم اوستاخانم بهم گفت یک ماهی هرینگ رو پاک کنم، من هم از دمش شروع کردم. اون هم ماهی رو گرفت و سرِ ماهی رو کوبید به صورتم. شاگردها اذیتم میکنن، من رو میفرستن میخانه برای ودکا، وادارم میکنن خیارهای اوستا رو بدزدم، اوستا هم با هر چی دمِ دستش باشه من رو میزنه. اینجا اصلاً غذا نیست؛ صبح نون میخورم، ظهر آشِ خمیر، شب هم باز نون. چای یا سوپ کلم؟ اونها رو اوستا و اوستاخانم خودشون میخورن. من رو میفرستن توی راهرو بخوابم، وقتی هم بچهشون گریه میکنه اصلاً نمیخوابم، باید گهواره رو تکون بدم. پدربزرگ عزیزم، تو رو به خدا من رو از اینجا ببر، برگردون به ده خودمون، دیگه طاقت ندارم… روی زمین پیش پات خم میشم و همیشه برات دعا میکنم. من رو از اینجا ببر، وگرنه میمیرم…»
گوشههای لب وانکا آویزان شد، با مشتهای کثیف چشمهایش را مالید و هقهق گریه کرد.
«تنباکوت رو برات میسابم»، او ادامه داد، «همیشه برات دعا میکنم و اگه کار بدی کردم، مثل بز خاکستری شلاقم بزن. اگه هم فکر میکنی برام کاری پیدا نمیشه، از پیشکار بخواه، محض رضای مسیح، بگذاره کفشها رو واکس بزنم یا جای فدیا شاگرد چوپان بشم. پدربزرگ عزیز، دیگه طاقت ندارم، این زندگی آدم رو میکشه… میخواستم پیاده فرار کنم بیام ده، اما چکمه ندارم، از سرما ترسیدم. وقتی هم بزرگ شدم، خودم مراقبت هستم و نمیگذارم کسی بهت بدی کنه، وقتی هم که مردی، برای شادی روحت دعا میکنم، همونطور که برای روحِ مامان پلاگیا دعا میکنم.»
«از مسکو بگم که شهر خیلی بزرگیه؛ خانههای اربابی توش زیاده، اسب هم خیلی داره، اما گوسفند اصلاً نیست. سگهاش هم پاچه نمیگیرن. اینجا بچهها موقع کریسمس «ستاره» نمیگردونن و کسی هم اجازه نداره توی گروههای آواز بخونه. یک بار پشت ویترین مغازهای قلابهای ماهیگیری دیدم با کلی نخ، برای هر جور ماهی، خیلی هم اعلا. یک قلاب هم بود که میشد باهاش ماهیِ «پایک» یک پوندی گرفت. دکانهایی هم هست که تفنگ میفروشن، مثل همونهایی که ارباب داره، حتم دارم هر کدومش صد روبل میارزه. توی قصابیها پرندههای وحشی و بلدرچین و خرگوش هست، اما فروشنده نمیگه کی شکارشون کرده و از کجا آوردنشون.»
«پدربزرگ عزیزم، وقتی اربابها درخت کریسمس میگیرن، یک گردوی طلایی برام بردار و توی جعبه سبزم قایم کن. از خانمِ جوان، اولگا ایگناتیونا، بخواه و بگو این برای وانکاست.»
وانکا آهی کشید و دوباره به پنجره خیره شد. یادش آمد که پدربزرگش همیشه برای آوردن درخت کریسمس به جنگل میرفت و نوهاش را هم با خودش میبرد. چه روزهای خوشی بود! سوزِ سرما بیداد میکرد، پدربزرگ از سرما پوستش میسوخت و وانکا هم پابهپای او میلرزید. پدربزرگ پیش از آنکه تبر به درخت بزند، پیپش را چاق میکرد، پُک عمیقی میزد و به وانکای فسقلی که از سرما چوب شده بود، میخندید… درختهای کاجِ جوان، پوشیده از برف، آرام ایستاده بودند و انگار منتظر بودند ببینند قرعه به نام کدامشان میافتد. ناگهان خرگوشی از جایی بیرون میپرید و مثل برق از روی برفها میگذشت… آن وقت پدربزرگ نمیتوانست جلوی فریادش را بگیرد:
«بگیرش، بگیرش، بگیرش! آی، نیموجبیِ دُمکوتاه!»
وقتی درخت سرنگون شد، پدربزرگ آن را کشانکشان به خانهی ژیوارفها برد و همانجا مشغول تزیینش شدند. اولگا ایگناتیونا، بانوی جوانی که الفتی با وانکا داشت، بیش از همه سرگرمِ کار شد. آن زمان که پلاگیا، مادرِ وانکا، هنوز زنده بود و در خانهی اربابی خدمت میکرد، اولگا ایگناتیونا جیبهای وانکا را پُر از نقل و نبات میکرد و از سرِ بیکاری، خواندن و نوشتن و شمردن تا صد و حتی رقصِ کادریل را به او یاد میداد. اما وقتی پلاگیا مُرد، وانکای یتیم را فرستادند پیش پدربزرگ در آشپزخانه، و از آنجا هم روانهاش کردند مسکو، پیش علییاخینِ کفاش.
«پدربزرگ عزیزم، زود بیا؛ تو را به مسیح قسم مرا از اینجا ببر. به حالِ این یتیمِ بیکس رحم کن، چون اینجا مدام کتکم میزنند و خیلی گرسنهام؛ آنقدر غصهدارم که نمیتوانم بگویم، همهاش گریه میکنم. همین روز پیش، صاحبخانه با قالبِ کفش زد توی سرم؛ افتادم زمین و دیگر حالِ خودم را نمیفهمیدم. زندگیام از سگ هم بدتر است… به آلیونا و تگورِ یکچشم و آن سورچی سلام برسان و نگذار کسی سازدهنیام را بردارد. من نوهی تو، ایوان ژوکوف هستم. پدربزرگ عزیزم، منتظرم، بیا.»
وانکا کاغذ را چهارتا کرد و گذاشت توی پاکتی که شبِ قبل به یک کوپک خریده بود. لحظهای فکر کرد، قلم را در دوات فرو برد و نشانی را نوشت:
«دهکده، برسد به دست پدربزرگم.» «کنستانتین ماکاریچ.»
دلشاد از اینکه کسی موقع نوشتن مزاحمش نشده، کلاهش را سر گذاشت و بیآنکه قبای پشمیاش را تن کند، با همان پیراهنِ نازک دوید توی خیابان.
شاگردِ مرغفروش که شبِ قبل از او پرسوجو کرده بود، گفته بود که نامهها را باید انداخت توی صندوقِ پست؛ از آنجا با ترویکاهای پستی و سورچیهای مست، با صدای زنگولهها، نامهها را به همهجای دنیا میبرند. وانکا دوید تا به اولین صندوقِ پست رسید و نامهی عزیزش را از شکافِ صندوق به داخل انداخت.
ساعتی بعد، با امیدی که در دل داشت، به خوابی عمیق رفت. در خواب اجاقی دید؛ پدربزرگش کنارِ اجاق نشسته بود و پاهای برهنهاش را تاب میداد و داشت نامه را برای آشپزها میخواند. ویون هم دورِ اجاق میپلکید و دُم میجنباند.