مردم سرزمین من اهل سفر نیستند. کوههای بلند و لاجوردیرنگی که گرداگردشان را فراگرفته، راه را بر دنیای بیرون بسته است. تازه مگر در آن سوی کوهها چه چیز متفاوتی وجود دارد؟ ثروتمندان و صاحبنفوذان نیز دقیقاً همین عقیده را دارند.
تنها یک نفر در این خطه وجود داشت—فرانتس نادی—(که یک قرن یا بیشتر پیش از این میزیست! )—که سفر کرده بود. او یک بار تا نزدیکی پراگ رفته بود. از آن پس، تمام همنامان او با عنوان «نادیهای پراگی» شناخته شدند.
اگر یک نفر پیدا میشد که تا نزدیکی پراگ رفته باشد، صدها نفر دیگر بودند که حتی تا دهکدهٔ مجاور هم نرفته بودند و پاول ردیکی نیز در شمار همین گروه دوم بود. روزی بهخاطر دعوی حقوقی مهمی که تمام داراییاش به نتیجهٔ آن وابسته بود، او را به وین فراخواندند. اما او اعلام کرد: «ترجیح میدهم همهٔ آنچه دارم را از دست بدهم تا اینکه به وین سفر کنم.» و دقیقاً همان کرد که گفته بود و به نوعی قهرمان محبوب مردم بدل شد.
این ماجرا به نحوی به گوش دستگاه حکومتی رسید. دقیقاً چه کرد یا نکرد را فراموش کردهام، اما حقیقت این است که شاه فردیناند پنجم با نامهای او را برای شنیدن کلام پادشاه به وین دعوت کرد.
هنگامی که پاول ردیکی این دعوتنامه را دریافت کرد، پشت میز نشست و پاسخی محترمانه در رد آن نوشت. او توضیح داد که بهتازگی سوگند یاد کرده هرگز به وین نرود و امیدوار است که اعلیحضرت با بزرگواریاش او را عفو کند، چرا که بسیار متاسف است که بههیچوجه نمیتواند بیاید. او چه تفاوتی با مردمان امروز داشت.
با این حال، پس از سالها و سالها، وینِ کهن تکانی به خود داد و به ما نزدیکتر شد. راهآهنِ تیزبال ساخته شد. کوههای بلند و آبی ما سرتاسر سوراخ شدند و چمنزارهای سبز و مخملگون با نوارهای آهنین پوشیده شدند؛ نوارهایی که قرار بود چرخها بر آنها بغلتند.
پاول ردیکی طرفدار راهآهن بود و با اشتیاق برای آن تلاش کرد. او اعلام کرد: «این کار پول و آبادانی برای جامعهٔ ما به ارمغان میآورد و محصولات کشاورزیمان را ارزشمند میکند.»
افسوس که وقتی نخستین واگنهای گلآراییشده از راه رسیدند، او در خانه نبود؛ بلکه به دستور پزشک در بیمارستانی بستری بود.
در آن روز مهم، تمامی اهالی روستا گرد هم آمدند. روستاییان با خود میگفتند: «حالا میبینیم که حقیقت دارد یا نه.» مارتین ساکو، کفاشِ تیسله، با قاطعیت گفت: «همهٔ اینها حرفهای بیهوده است. هیچ خبری نخواهد شد. شرط میبندم برادران که این [ماشین] حتی ده قدم هم نمیتواند پیش برود.»
ماتیاس کوزکا با خنده پرسید: «چطور ممکن است بدون اسب حرکت کند؟» گابور کواچ، که مسئول رسیدگی به امور کلیسا بود، گفت حاضر است همانجا روی ریل، درست جلوی لوکوموتیو دراز بکشد، اما نگهبانِ دهکده اجازه نداد.
او با گفتنِ این جمله که «خب، اگر سودی هم نداشته باشد، زیانی هم نمیرساند!» خود را تسلی داد.
مقامات راهآهن هدفِ متلکها و تحقیرها بودند.
«به هر حال یک افسار با خودتان ببرید، چون شرط میبندم مجبور میشوید آن دهکدهٔ لهستانی را بکشید.» واگنهای طویل با آن ردیفِ پنجرههای کوچکشان که پشتِسرِ هم قطار شده بودند، در نظر آنها شبیه به روستایی از خانههای کوچک و حقیر میآمد.
در همین میان، اشرافِ دعوتشده گرد هم آمدند. آنها سوار واگنها شدند و آن ماشینِ غولپیکرِ احمقانه، شروع کرد به پف کردن و خرخر کردن و مانند اسبی وحشی دمیدن، در حالی که دود از آن بیرون میجهید و بر فرازِ دشتهای دلپذیر پراکنده میشد. سوت کشیده شد و آن صفِ طولانیِ خانههای کوچکِ لهستانی با صدایی شبیه به رعد به حرکت درآمد و هرچه پیشتر میرفتند، سرعتشان بیشتر میشد، تا آنکه درست مثل تیری شد که از چلهٔ کمان رها شده باشد.
گابور کواچ با تقدس بارها صلیب کشید و با دستپاچگی و لکنت گفت: «مردان! این کارِ خدا نیست. شیطان پشتِ این ماجراست.»
ایشتوان توت حرف او را رد کرد و گفت: «بگذار این نادان هرچه میخواهد فکر کند.»
«به شما میگویم که درونش اسب گذاشتهاند.»
«اما کجا؟ ما باید آنها را ببینیم.»
«شرط میبندم به روحم که آنها آنجا پنهان شدهاند! احتمالاً در یکدرمیانِ آن خانههای کوچک، دو اسبِ نمایشی از سیرک قرار دادهاند و آنها خانههای پشتِ سرشان را میکشند.»
این منطقیترین توضیح بود و به سرعت مورد پذیرش قرار گرفت. تنها متعصبترین و مذهبیترین افراد بودند که همچنان اصرار داشتند این کار، آزمودنِ رحمتِ خداوند است و کارِ شیطان.
گویا حق با آنان بود؛ چرا که وقتی قطار هنگام ظهر از سفر آزمایشیاش بازگشت، آسمان شروع کرد به شهادت دادن بر خشمِ خدا.
در ضیافتِ باشکوه، درست هنگامی که همه جامهای شرابشان را بالا برده بودند تا به سلامتیِ «پال ردیکی» که حضور نداشت بنوشند و صداها طنینانداز بود که «به سلامتیِ…!»، تلگرافی رسید که خبر میداد پال ردیکی درگذشته است. او دقیقاً در ساعت نه صبح، همان لحظهای که قطار وارد روستایش شده بود، از دنیا رفت. پس روحش همراه با آن به سفر رفته بود.
بیرون، طوفانی سهمگین درگرفت. درختان را از ریشه کند، سقفِ خانهها را از جا بلند کرد، صاعقه همچون شمشیرِ خداوند، زنگِ بزرگِ برج را دو نیم کرد و یکی از ساختمانهای کوچکِ ایستگاه را ویران ساخت. دروگرانِ پال ردیکی دیدند که قطراتِ خونینی بر چمنها میبارد. همیشه وقتی انسان رحمتِ خداوند را میآزماید، چنین اتفاقی میافتد.
در روز سوم، ساعت سه، قرار بود مراسم تدفین برگزار شود. در ساعت دو و نیم، تابوت با قطار میرسید و قرار بود مراسمی با شکوه برگزار شود که پیش از آن در گرنیفالفا دیده نشده بود. دعوتنامههای چاپی برای نخبگان محله فرستاده شده بود. نه آقای کشیش از روستاهای همسایه حضور داشتند. جادههای روستایی تا آنجا که چشم کار میکرد، به رنگ سیاهِ کالسْکههای خزنده درآمده بودند. حتی شاگردان سلمزلانیا نیز دعوت شده بودند و گروهْگروه در راه بودند.
مرد درگذشته سزاوار این تکریم بود، چرا که مردی قابلاعتماد و مردی بود که حتی تا مرز مرگ نیز به قول خود وفادار میماند. با وجود این، ناچار بودند تنها با زنگ کوچک بسازند، چرا که زنگ بزرگ در توفانِ رعدوبرق از کار افتاده بود.
مردمِ بیشماری که جامهٔ سیاه بر تن داشتند، در پیرامون تابوتی که زیر درخت بید قرار گرفته بود، گرد آمده بودند؛ صندلیها را آوردند، شمعها را روشن کردند، مداح گلوی خود را صاف کرد و سوگواران در جای خود مستقر شدند.
اکنون تنها یک چیز کم بود: مرد درگذشته. مدیر تشریفات، که سراپا وقار جامه پوشیده بود، بیصبرانه به ساعت جیبیاش نگاه میکرد. «دیگر باید برسد.»
کارل پتروچیک، که همهچیز را موبهمو برای مراسم تدارک دیده بود، کوشید او را آرام کند. «الان است که برسد. کالسْکه را از پیش به ایستگاه فرستادهایم.» پس از وقفهای کوتاه در انتظار، صدای جیرجیر چرخها به گوش رسید؛ جمعیت به جنبوجوش افتاد و به اینسو و آنسو متمایل شد؛ هرکس میخواست قد راست کند و از بالای سرِ نفر جلوتر سرک بکشد. در میانِ هیاهوی کنجکاوی، بانگِ شگفتی و نارضایتی برخاست و بستگانِ متوفی از هم فاصله گرفتند.
مردم با اشتیاق بر سر و روی یکدیگر میزدند تا به تابوتی برسند که خویشاوندان دور آن حلقه زده بودند و میپرسیدند: «چه رخ داده؟ چه پیش آمده است؟»
پتروچیک، که ناگهان چون تندیسی خشکیده و بیحرکت شده بود، با صدایی که از ناامیدی لبریز بود، توضیح داد: «برادرِ همسرم نیامده است؛ تاخیر کرده.»
حقیقت همین بود؛ مرد درگذشته تشییع جنازهٔ خویش را به تاخیر انداخته بود. در قطار به جستجوی او برآمدند، اما نشانی از او نیافتند؛ حال آنکه تلگرامی رسیده بود که خبر میداد او را با همین قطار فرستادهاند. در برابر این وضعیت چارهای جز این نمانده بود که جمعِ سوگواران متفرق شوند و از حاضران بابت این حضورِ بیحاصل عذرخواهی کنند.
کشیش موکوشک با خشم زیر لب غرید: «چقدر آدمها پس از مرگ تغییر میکنند! این مردِ نیکو تا وقتی زنده بود، همیشه وقتشناس بود.»
جمعیت متفرق شد، در حالی که خانواده شتابزده بار دیگر به واسطهٔ تلگراف خواستار استرداد جنازه شدند. اما نه روز بعد آمد، نه روز سوم و نه روز چهارم. هیچ نشانی از آن به دست نیامد.
سرانجام پس از گذشت یک هفته، آن را در وین یافتند. چنین بود تقدیر که او باید به شهری سفر کند که قسم خورده بود به هیچ بهایی پا در آن نگذارد.
گاریِ حامل جنازه، بر اثر تصادفی، به ایستگاه راهآهن وین هدایت شد و در واگنی که به آن قطار بسته شده بود جای گرفت. بدینسان، پال ردیکیِ بیچاره پس از مرگ، یک هفته تمام سراسر اتریش را زیر پا گذاشت.
از این روست که من بر این باورم که مُردن در خانه بهتر است، اما بسی بهتر از آن، اصلاً نمردن است.