«مورد نیاز است: مردانی قدبلند و خوشچهره برای تئاتر. داشتنِ لباسِ آراسته الزامی است. ساعت ۱۰ صبح به دَرِ پشتی تئاتر مراجعه کنید.»
در متنِ آگهی، طنزی تلخ نهفته است؛ چنانکه در عبارتهای «قدبلند و خوشچهره» یا «داشتنِ لباسِ آراسته» پیداست. و مردی که حدود ساعتِ نه و نیم صبح در کوچهٔ کنارِ دَرِ پشتی تئاتر آفتابی میشود، این را خوب میداند؛ چرا که خود، آگهی را نوشته است.
او مردی است چهارشانه با ریشی سرخ که به شکلی کُند و ناشیانه تهتراش شده و پیرامونِ دهانش را چنان پیرایش کردهاند که گویی پرچینِ دورتادورِ دروازهای را کوتاه کرده باشند. مردی است با چشمانی سبز و سرد، چهرهای بیحالت و رفتاری در خود فرورفته. آرام گام برمیدارد، در خویشتنِ خویش است و دلمرده؛ عصای بزرگی به دست دارد، بسانِ گرزِ ژاور، و چنان به پیادهرو چشم دوخته که گویی مردی است با دغدغههایی کلان. حالتی دارد شبیه ژنرالی که منتظرِ سان دیدن از ارتشِ خویش است، اما در همان حال، چشمبهراهِ دیدنِ سربازانی متلاشی با پوتینهایی فرسوده است. کلاهِ لبهداری بر سر دارد که گنبدش کمی له شده و لبههایش اندکی برق میزند؛ پالتویی پوشیده که یقهٔ آن تا حدی ریشریش شده است؛ و چکمههایی به پا دارد که پنجههایشان نسبتاً مربعی و زمخت است.
این ترکیبِ کهنگی و تفکر، به او ظاهری غمزده میبخشد — غمی ساده و بدوی در پرتوِ ریشِ سرخرنگش — گویی دارد به خودش و دوست دارد به دنیا بگوید: «این است مردی با توانمندیهای عظیم، که تقدیرش این بوده است که با سیبزمینیهای کوچک و کاملاً گندیده معامله کند.»
مردانی دو به دو و سه به سه، از سمتِ خیابانهای ششم و هفتم در معرضِ دید قرار میگیرند. آنها خزیدهخزیده واردِ کوچهای میشوند که از کنارِ دَرِ پشتی تئاتر میگذرد؛ برخی نگاهی از سرِ شناسایی و نیمسری به «رِد بِیرد» (ریشقرمز) میاندازند که او بهشدت نسبت به آن بیتفاوت است. برخی دیگر، چشم به تابلوی بالای دَر میدوزند، درست همانطور که کودکان به ورودیِ چادرِ سیرک خیره میشوند.
کمکم، این تازهواردانِ پراکنده و متین، جمعیتی انبوه را شکل میدهند. کسانی که طعمهٔ آگهی شدهاند، در وسطِ خیابان توده میشوند و فضا را سیاه میکنند.
آنان بیحرکت میایستند. در مقامِ یک تجمعِ مردانه، در مجموع، خاموش و بیتفاوتاند؛ در برابرِ هیاهویِ لحظهایِ ترافیکِ خیابان، همچون برگهای خشک کنار زده میشوند. صدای کشیده شدنِ پاها روی آسفالت میآید، شبیه برگهای خشکی که باد با خود میبرد.
گویی میانِ این مردان تفاهمی وجود دارد، انگار این نخستین تجربهشان در چنین عرصهای نیست. و گویی تفاهمی میانِ آنان و آن مردِ عصابهدست هست: او با نگاههای گذرا و مایل، با شانه بالا انداختن، به نظر میرسد که آنان را میشناسد، میداند از کجا آمدهاند و چه میتواند با ایشان بکند؛ و بیتفاوتیِ بازرگانی را نسبت به کالایِ موجود در انبارش تداعی میکند. او آگهی را نوشت. مردان اینجا هستند. درست مثل سفارش دادنِ زغالسنگ و تماشایِ فرو ریختنِ آن بر پیادهرو است.
آن جمعیتِ پراکنده حالا به اوباشی مبدل شده است؛ اوباشی آرام که بهنرمی فشار میآورند، بیآنکه یکدیگر را بیازارند با آرنج راه باز میکنند و منتظر میمانند.
قدبلند؟ خوشتیپ؟ مردان قدبلند هستند، اما سرهایشان در دریایی از مردانِ کوتاه و خمیده تکان میخورد. شاید مردانِ خوشتیپی هم باشند، اما در میانِ کسانی با لباسهای مندرس پنهان شدهاند. از هر سنی هستند، اما همگی در یک وضعیت. موهای خاکستریرنگی دیده میشوند، مثل تکههای پشمِ سفید در گلهای از گوسفندانِ سیاه.
از دور، این تودهٔ کوچکِ انسانی که به واسطهٔ هدفی واحد در تعلیق مانده است، کاملاً ساکت به نظر میرسد؛ توجهاش، اگر نگوییم نگاهش، تحتِ کنترلِ قدرتِ سادهٔ دَرِ ورودیِ صحنه است؛ اما با نزدیکتر شدن، میتوان صداهایی شنید؛ کلماتی که از تهِ گلو ادا میشوند و زمزمهای پراکنده که به گفتوگویی چندنفره بدل میگردد. آیا طبقهای از جامعه هست که اصطلاحاتِ شغلیِ خویش را نداشته باشد؟ در هر طبقهای، اتمهای همجنس، آن تکههای کوچکِ پرسش و پاسخ، تلاش برای دانستن و تلاش برای گفتن را به هر سو میکشانند تا یکدیگر را منسجم نگه دارند.
«هفته پیش کجا بودی؟»
«نیوآرک، با مانتل.»
«چیزی دستگیرت شد؟»
«هیچی. افتضاح بود. یه شب بازی میکنی، شبِ بعدش نه، و مجبوری که...»
«اینجا چند نفر میخوان؟»
«نمیدونم، بیزنسِ گندیه؛ دیگه تو این کار هیچی نمونده. دارم میرم که...»
«هوی، تو مستِ لول، پات رو از روی پای من بردار. فکر کردی من چیام؟»
نوعی فروتنیِ شوم بر این مردان حاکم است؛ مردانی را صبور نگه داشته که چهرههایی سخت دارند؛ رام کرده کسانی را که انگار برای هر جور کاری ساخته شدهاند؛ و اضطرابی رقتانگیز در وجودِ کسانی که گویی برای هر مخاطرهٔ خشن قالبگیری شدهاند.
اینها مردانی هستند که روی نیمکتهای پارک دیده میشوند؛ در گوشهٔ سالونها؛ کسانی که به نامِ خیریه راهِ عابران را میبندند؛ کسانی که تابلوهای رستوران را حمل میکنند؛ کسانی که هر صبح در دفاترِ روزنامهها با ولع ستونهای نیازمندیها را میکاوند؛ کسانی که روزنامه را چنان میبرند که انگار چیزی گرانبهاست؛ کسانی که با گامهایی کج و معوج میتازند؛ و کفشهایشان روی پیادهرو صدای کشیده شدن میدهد.
اینها مردانی هستند با صورتهای نزده و رنگپریده. بعضی پالتوهایی به تن دارند که یقهاش بالا زده شده، دامنهاش شل گشته و تکههایی از آستریِ ریشریششدهاش بیرون زده است؛ و جیبهایشان از باری شخصی و تصورناپذیر باد کرده است. بعضی پالتو ندارند، بعضی جلیقه، و بعضی دیگر یقه. بعضی با شلوارهای کوتاه و جمعشده، مچِ پاهای سرخ و برهنهشان پیداست. شلوارهایی هستند که روی کفشها چینهای ثابتی انداختهاند، انگار چند شب است که نه درآورده شدهاند و نه بالا کشیده شدهاند. پاها با زاویهای لاتی به بیرون متمایلاند یا مثل پاهای کبوتر به هم میافتند. پاهای پهنی هستند، پاهایی که قوسِ کفشان شکسته و مثل پای اردک باز شدهاند؛ نمزده، زشت و آشکارا کثیف، کوتاه، تخت و بیش از حد بزرگ. جابهجا میشوند، میکشند و مثل اعضایِ زخمی و درماندهای میپیچند. دستهایی که با این پاها همراهاند سرخ و چرکیناند؛ از سرِ بیچارگی و چون کارِ بهتری برای انجام دادن ندارند، آنها را به شلوارهایشان میمالند. این مردها عادت کردهاند گردنشان را توی یقه جمع کنند و شانههایشان را خم کنند. رنگ و روی ناخوشایندی دارند و با صداهایی حرف میزنند که ویسکی و باد و باران آن را خشن کرده است. مثل گدایانی که منتظرِ صدقه باشند، گردن میکشند و به دَر چشم میدوزند.
ساعت ده است. «رِد بِیرد» پیادهرو را رها کرده و روی جعبهای یا چیزی شبیه آن، دَمِ دَرِ ورودیِ صحنه ایستاده و به نتایجِ آگهیاش مینگرد. اخمِ غلیظی میکند و به نظر میرسد از آنچه میبیند منزجر شده است.
انبوه جمعیت به هم نزدیکتر میشود. آنان که بیرون ماندهاند، کسانی را که در میانهی کارزارند، به جلو هل میدهند. جمعیت رفتهرفته به هیئت گلهای درمیآید. گردنها کشیده میشود و سرها به بالا میرود. صدایی گرفته، که سودای شوخی در سر دارد، با خسخس میگوید:
«هی رفیق، مرا میخواهی، نه؟ مگر من آخرینِ این صف نیستم؟»
خندهای بالا میگیرد، اما در برابر پوزخندِ تحقیرآمیزِ زیر ریشهای «رِد بیرد»، در نطفه خفه میشود. کسی میگوید: «هه، خیال کردی کی هستی؟ ستارهی طراز اول؟»
فکِ رِد بیرد تکان میخورد و صدای زیر لبش شنیده میشود:
«خدای من، چه اراذلی!»
هل دادن و فشارهای یکنواخت آغاز میشود. اشتیاقی دلقکوار و بینزاکت سر برمیکشد و به کالبدِ جمعیت جان میبخشد؛ گویی برای لقمهای نان دستوپا میزنند. صدای کشیده شدن پاها بر زمین، به رقصی بیریتم میماند. در کنارههای جمعیت، پاهای استخوانی و خمیده برای ورود به قلبِ معرکه فشار میآورند. در اندرونِ آن تجمّعِ فشرده نیز، گردنهای لاغر کشیده میشود و چشمها خیره میماند.
زمزمهای خشدار و تیکتیکوار، که بیش از هر چیز به آوای غازهایی میماند که به سوی آب رواناند، گواهِ گفتوشنودی است که میانِ اینان در جریان است. این زمزمهها با لحنی یکنواخت پیش میرود و هیچ نشانی از خشم، بیصبری، یا آن جنونِ جمعی که از چنین محفلی انتظار میرود، در خود ندارد. اشتیاقی بیهوده!
مردِ ایستاده بر جعبه، از همان آغاز زمامِ کار را به دست گرفته است. کارتی در دست دارد که با ابروانِ گرهخورده در آن مینگرد و نگاهش را همچون اتهامی، سریع به سوی مردان میافکند. با انگشت به مردی در میانِ آن فشارِ جمعیت اشاره میکند.
مرد میگوید: «تو، آری تو، ایتالیاییِ دماغکج، میخواهم تو بیایی.»
همانکه بخت با او یار بوده، خود را به جلو میراند و صفِ جمعیت را میشکافد؛ درست بدان سان که کندههای درخت را با چنگک از هم جدا میکنند.
«رِد بیرد» فریاد میزند: «عقب بایستید!» کسی در را میگشاید و چهرهاش از پشتِ شیشهی کدر نمایان میشود و نخستین نفر با زور، راهِ خود را به درون باز میکند.
انگشتِ گرزمانندِ رِد بیرد هر از گاه به سوی گله تکان میخورد؛ صدای برنجیاش با هر اشارتِ تند و زشت، نام داوطلبی را فرا میخواند و او را از میان جمع بیرون میکشد، درست مانند گوسالهای که از گله جدا کنند.
گویی برنامهای دقیق در کار است؛ چنان که گویی در پیِ ترسیمِ طرحی از سایهروشنهای صحنهاند: شانههای پهن و قامتهای بلند خریدار دارند، اما کاپیتانِ این صنعتِ عجیب، اندامهای کوچک، چهرههای پرمو و رفتارهای زمخت را شکار میکند؛ پیرمردانی با ریشهای بلند نیز نوبتشان فرا میرسد.
همانطور که میانه جمعیت خالی میشود و گلهای بدرنگِ این گله چیده میشوند، لبههای جمعیت نامحسوس به هم نزدیکتر میشوند.
سرانجام، برخی در حاشیه، تن از فشارِ جمعیت میرهانند. سیگارهایی میکشند که چون زائدهای از لبهایشان آویخته است؛ بعضی سوت میزنند؛ برخی تنی به حرکت درمیآورند. اینچنین است که تلاشِ بیحاصلشان «برای لقمهای نان» را به شوخی میگیرند.
ناگاه مردِ روی جعبه دستش را تکان میدهد و میگوید: «همین بود؛ شماها فردا صبح بازگردید»؛ سپس از جایگاهش به زیر میجهد و در تئاتر ناپدید میشود.
بیشترین شمارِ کسانی که آمده بودند، هنوز در خیابان پرسه میزنند. در مجموع، به سگی میمانند که پس از ربودنِ تکهای گوشت، لبهایش را میلیسد. به دری که بر رویشان بسته شده خیره ماندهاند، گویی کسی با آنچه حقِ آنان بوده، به درون رفته است.
کمی تردید پدید میآید، اندکی سرگشتگی، و آنگاه پلیسی از راه میرسد و باتومش را تکان میدهد. گرهِ سیاه جمعیت از هم باز میشود و همچون رشتهای بلند در دو جهت، به سوی دو خیابانِ اصلی کشیده میشود؛ رقیقتر میگردد، از میان به دو نیم میشود و در افق محو میگردد. در هیچ صورتی چیزی جز ناامیدیِ گذرا نمیتوان دید؛ گویی چیزِ دندانگیری از دست نرفته است. بعضی سوت میزنند، برخی یکدیگر را فرا میخوانند و کلماتی پوچ از زبانهایی جاری میشود که دیگر موهبتِ سخن گفتن را از کف دادهاند.
صدای کشیده شدنِ پاهایشان که کموبیش هماهنگ است، به نوای کشیده شدنِ طنابی بر زمین میماند.
فصل: نهایی