بدنهٔ ساختمان بیشتر در سایه بود؛ از آن سایههای روزنهٔ دستساختِ بشر که انگار هماره غلیظتر و سیاهتر از سایههای شباند. پستی و بلندیهای دیوارِ پشتِ جعبهها، درست به چالههای زغالسنگ میمانست. پیشانیِ شیبدارِ بالکن، یادآور فکی دفرمه بود که تاریکی را میجوید. روکشهای گچیاش که کمنور میدرخشیدند، بسانِ ردیفی از دندانها، به این توهم دامن میزدند. در تهِ این گودال، یا همان دایرهٔ خانوادگی —یا هر چه که در تئاتر «کازماس» به آن میگفتند— جایی که نور کمی بهتر بود، پشت صندلیها از زیر پارچههای سفیدِ پوشان، برآمده و ناهموار به نظر میرسید؛ همچون ردیف قبرهایی در گورستانِ فقرا پس از یک کولاک.
در یکسومِ ابتداییِ این قبرستانِ خندههای مرده و رفته، مردی با قامتی درهمشکسته کز کرده بود. حالتِ بدنش آدمی را به یاد شبحی تنها میانداخت که بیش از حد زود به صدای شیپورِ رستاخیز پاسخ داده و اکنون از اینکه فریب هشداری دروغین را خورده، غرق در شرمساری است. لبهٔ کلاهش بر پلِ بینیاش نشسته بود. از آنجا که به نژادی تعلق داشت که اساساً تجاری انگاشته میشدند، چهرهای هنرمند و چشمانی خیالپرداز داشت که غالباً در میان همنوعانش دیده میشد.
نامش «سم وربا» بود؛ مدیر کل شرکت «کوهلان و هایمن»، تولیدکنندگانِ نمایش. داشت تمرین نمایشنامهٔ جدیدی را تماشا میکرد، هرچند چنین نمینمود. ظاهراً اگر به چیزی علاقه داشت، به حرکات دو زنِ نظافتچیِ سالخورده بود که با دستمالهای گردگیر و جارو، با تعمّد و لفتولیس در محیط میپلکیدند. هر از گاهی، وقتی یکی از زنها برای صدا کردنِ خواهرش که دورتر بود، صدایش را جیغمانند بالا میبرد، او میگفت: «هیس! هیس!»؛ درست مثل یک لولهٔ بخارِ خراب. پس از این، مقصر برای چند ثانیهای صدایش را پایین میآورد.
چراغهای حاشیه که در قوسِ پیشصحنه میسوختند، صحنه را تماماً روشن کرده و آن را به شکلی ساده و عریان نمایان ساخته بودند. وسایلِ صحنه بیهیچ نظمی در دو سو تپیده شده بود. مقابل دیوار آجری و لختِ تهِ صحنه، تکههای دکورهای مختلف هر طور که بود روی هم انباشته شده بود؛ چنانکه پارهای از دکورِ یک اتاق پذیرایی بر بخشی از یک آشپزخانه افتاده بود و آن نیز بهنوبهٔ خود، قسمتی از یک کتابخانه با پانلهای چوبی را میپوشاند. نتیجهاش این شده بود که گویی زلزلهای آمده و اتاقی را از خانهٔ کسی تکان داده و در اتاقی دیگر افکنده و آن را نیز در دیگری، و سپس همانسان رهایشان کرده بود. چهار زن و نه مرد در دیدرس بودند که بر صندلیها یا میزها لم داده بودند یا چون کلاغ بر پلههای آهنیِ راه پلهای باریک که به طبقهٔ بالای اتاقهای گریم میرسید و در امتداد بالکنی باریک در بالا کشیده شده بود، کز کرده بودند. ساعت یازده صبح بود. از اینرو، این آدمها همان قیافهٔ دربوداغان و رنجوری را داشتند که اهالیِ این حرفهٔ شبزندهداران، معمولاً وقتی پیش از ظهر از رختخواب بیرون کشیده میشوند، به خود میگیرند.
پشتِ میز کوچکی که بر پاهای لرزانش در نزدیکیِ گودالِ چراغهای جلوی صحنه تلوتلو میخورد، مردی نشسته بود و با خصومت به نمایشنامهای تایپشده مینگریست؛ نمایشنامهای که چنان میان خطوطش یادداشت نوشته شده بود و چنان با ضربدرها، ستارهها و خطزنیها تغییر شکل یافته و بدقواره شده بود که تنها یک نفر —یعنی نویسندهٔ این رمزها— میتوانست کدِ خویش را بخواند، و حتی او نیز گاه عاجز بود. مردِ پشتِ میز، کارگردان بود که مخصوصاً برای روی صحنه بردنِ این نمایشِ خاص، که یک درامکمدی بود، استخدام شده بود. سر برآورد.
گفت: «خیلی خب بچهها، پردهٔ دوم را بگیرید؛ از آغاز. دوشیزه چری، خانم مورهد، بیایید جلو. بقیه آماده باشید و لطفاً، به خاطر خدا، برای یک بار هم که شده، جای دیالوگهایتان را به یاد داشته باشید.»
زنِ جوانی و زنی میانسال از یکی از گروههای منتظر جدا شدند و به جلوی صحنه آمدند. زنِ جوان با اشتیاقِ اطاعت پیش رفت؛ او زنی بیش از حد زیبا بود. زنِ دیگر که دورانِ جوانیاش را پشتِ سر گذاشته بود، اکنون میکوشید آن دوران را در لباسش بازسازی کند. کلاهی لبهدار و پیراهنی نسبتاً کوتاه پوشیده بود که دکمههایش پشتِ کمرش بود —به سبک دختران مدرسهای— و چند اینچ بالاتر از مچ پاهایش تمام میشد. زیر نور، موهای رنگشدهاش با درخششِ یک قابلمهٔ مسیِ نو میدرخشید. خطوطِ ریز و چروکیدهای دورِ چشمهایش بود، اما پوستش آن بافتِ صافی را داشت که برخی میگویند از گریم میآید و برخی دیگر از خوابِ زیاد.
در یک دستش دستهای کاغذ با رویهٔ آبی و نازک بود؛ دیالوگهایش در این نمایش. او که از تجربهٔ بسیار، آن بصیرتِ شغلی را به دست آورده بود، از روی کاغذ میخواند تا زمانی که بدونِ تلاشِ ذهنیِ طولانی، متن را بهطور خودکار بیاموزد؛ میگذاشت حافظهٔ آموزشدیده و رامش، دیالوگها را با جذب کردن، بسانِ اسفنج بمکد. اما میز چری هیچ دستنویسی همراه نداشت؛ نیازی نبود. او شبها بیدار مانده و خطوطش را مطالعه کرده بود. چرا که او، طفلک، تازه از مدرسهٔ نمایشنامهنویسی فارغالتحصیل شده بود. خانم مورهد میخواست نانی درآورد، اما میز چری میخواست بترکاند.
این دو تن صحنهٔ آغازینِ پرده را شروع کردند و دوشادوشِ هم پیش بردند. میز چری در نقشِ دختر، در تمرینها دقیقاً همانطور بازی میکرد که انتظار داشت جلوی تماشاگران بازی کند؛ با حرکاتی حسابشده، تغییر لحن، مکثهای کوتاه در نفس کشیدن و هقهقهای احساسی؛ تمامِ توهمات و ظرافتهای نقش. در مقابل، چنین مینمود که خانم مورهد در شغلِ فعلیاش تنها یک هدف دارد و آن، هرچه زودتر به پایان رساندنِ کار است. پس از این تضادِ شدید، آنها به نقطهٔ اوجِ دراماتیکِ خاصی رسیدند:
میز چری، در حالی که دستهایش را با ژستی حسابشده از سرِ سرگشتگیِ دخترانه باز کرده بود، گفت: «اما مادر، من باید چه کنم؟»
خانم مورهد نگاهی به پایین افکند و با یک نگاهِ سریع به دفترچهٔ آبی، حافظهاش را تازه کرد.
گفت: «فرزندم، آن را به سرنوشت بسپار.»
این جمله را با لحنی گفت که گویی کسی با اشتهای متوسط، برای صبحانه نان تست و چای سفارش میدهد.
در اینجا مکثی پیش آمد.
خانم مورهد، در حالی که بیصبرانه از روی شانه نگاه میکرد، اما همچنان با همان لحن، تکرار کرد: «فرزندم، آن را به سرنوشت بسپار.»
مردی که پشتِ میزِ کوچک نشسته بود، با تندی گفت: «خب، خب؛ همین بود، اشارهاش همین بود، "آن را به سرنوشت بسپار". یالا مکوی؟ یالا مکوی؟ مکوی کجاست؟» صدایش را با عصبانیت بالا برد.
مردی لاغر و مضطرب با عجله روی صحنه آمد.
«آها، اینجایی. برو جلو مکوی. همه را منتظر گذاشتی. مگر به تو نگفتم امروز باید نقشِ پدربزرگ را بخوانی؟»
مکوی که دلخور شده بود، گفت: «نه قربان، نگفتید.»
رئیسش گفت: «خب، به هر حال، قصدم همین بود.»
مکوی، که دستیار مدیر صحنه بود، گفت: «اما من امروز صبح باید نقش میز گیفورد را بخوانم. او ناچار شد برود دنبال لباسهایش.»
کارگردانِ نمایش، با لحنی دستوری، گفت: «پس باید هر دو نقش را بخوانی. به هر حال، نقشها با هم تداخل ندارند؛ در این پرده، هیچکدام همزمان روی صحنه نیستند. هرچه میتوانی، بهترینش را ارائه بده. حالا برگردیم و آن دو صفحهٔ آخر را دوباره از نو بگیریم.»
میز چری با شور و حال و با حرکات و ژستهای سنجیده در جای درست، دیالوگش را تکرار کرد. خانم مورهد، خسته و بیهیچ حرکتی، دیالوگ خود را بازگفت. مکویِ دستپاچه، در حالی که نقش میز گیفوردِ غایب را در یک دست و نقش پدربزرگِ خیالی را در دست دیگر داشت، دور زد و به ته صحنه رفت و با شتاب پایین آمد و میان آن دو تن قرار گرفت.
کارگردان فریاد زد: «نه، نه، نه! از آن سمت نیا؛ اینطور هر دو بازیگر را از صحنه بیرون میرانی. مک، از بالای آن صندلی آبی بیا؛ آنجا درِ ورودی است. اینجا قرار است یک خانه باشد. نمیتوانی همینطوری از میان دیوارِ خانه رد شوی، بیآنکه همهچیز به هم بریزد. متوجهی که؟ یک بار دیگر؛ برگردیم به جملهٔ «بسپارش به سرنوشت».»
تمرین با همان روندِ همیشگی پیش میرفت: یک قدم و نیم جلو، یک قدم عقب و دیگر بار دو قدم به پیش. تازهکارهای گروه انرژیشان را بیدریغ صرف میکردند، اما پیشکسوتان برای روزهایی که میدانستند در پیش است—زمانی که به تمامِ توانِ خود و حتی بیش از آن نیاز خواهند داشت—نیرویشان را ذخیره میکردند.
مرد جوانی از درِ گیشه وارد شد و در آن فضای بادخیز و سیاه، که اهل تئاتر آن را «جلوی سالن» و مردمِ عادی «پشتِ صحنه» مینامند، ایستاد. وقتی از زیر تابش خورشید به این غارِ بادگیر قدم گذاشت، چشمانش در ابتدا سوخت. آنقدر پلک زد تا قامت وربا را تشخیص داد که در میان ردیفی از صندلیهای پوشیده با پارچه لم داده بود؛ سپس کورمالکورمال از راهروی میانی پایین رفت و کنار آن پیکرِ ساکت و متفکر نشست. تازهوارد، نویسندهٔ نمایش بود که آفات نام داشت؛ با سنی کمتر از سی سال و رفتاری شاد، همانطور که از نویسندهای در آن سنوسال که توانسته نمایشنامهاش را به شرکتی معتبر بسپارد، انتظار میرود.
پرسید: «خب، اوضاع چطور است؟»
وربا در حالی که همچنان به روبهرو خیره شده بود، گفت: «افتضاح است، ممنون! اگر برایت جالب است، هنوز یک پدربزرگ کم داریم.»
نمایشنامهنویس گفت: «اما شما گرینجر را استخدام کرده بودید؛ فکر میکردم دیشب همهچیز قطعی شد.»
وربا با لحنی کنایهآمیز گفت: «آن مردِ بیزنسمنِ خسته؟ هه! تا وقتی که میخواست قراردادش را تعیین کند—البته اگر نقش را میپسندید و ما هم از بازیاش راضی بودیم—و بعد سرِ حقوقی که باید میگرفت و جایی که نامش در لیست بازیگران قرار میگرفت، دعوا راه انداخت؛ خلاصه دوستت گرینجر، کاملاً از پا در آمد.»
«بعد هم، علاوه بر اینها، فهمید که قرار است بعد از افتتاحیه در روچستر، راهی شیکاگو شویم و لجبازی کرد. گفت طرفدارانش اینجا در نیویورک هستند. گمان میکرد بعد از افتتاحیه مستقیم میآییم اینجا، نه اینکه در جادهها ول بگردیم. میگفت حتی فکرِ دور بودن از نیویورک در اوایل فصل برایش سختتر از آن است که هفتهای هفتاد و پنج دلار بیشتر بگیرد. میگفت ترجیح میدهد به نمایشهای وودویل برگردد و پیشنهادهای بهتری از تئاترهای دوساعته دارد.»
«پس از آن چند حرف به گرینجر زدم و او هم زد بیرون. طرفدارانش! میفهمی چه میگویم؟ تمامِ طرفداران گرینجر در لبهٔ کلاه سیلندرش جا میشوند و باز هم کلی جا برای سرش باقی میماند. خب، این است وضعیتِ ما، پسرجان؛ ده روز تا اجرای آزمایشی مانده و هیچکس نیست که نقش پدربزرگِ عزیزت را بازی کند! و هیچکس هم در نظر نیست؛ که اگر کسی از تو پرسید، بدانی.»
آفات با خوشبینی گفت: «اوه، کسی را پیدا میکنیم.» نسلِ جوانِ نمایشنامهنویسها ذاتاً خوشبیناند.
«اوه، پیدا میکنیم، آره؟ خب مثلاً کی؟ حالا که اینقدر اعتمادبهنفس داری.»
آفات در پاسخ گفت: «آن دیگر با شماست، من که نباید نگران باشم!»
وربا با بدخلقی غرید: «حرف مرا بپذیر پسرجان، بهتر است نگران باشی.»
آفات جوان اصرار کرد: «اما وربا، حتماً کسی هست که بیکار باشد و به این نقش بخورد. با اینهمه بازیگری که دنبال کار میگردند—»
وربا با لحنی که نشان میداد کاملاً آماده است بحث را از سر بگیرد، حرفش را برید و گفت: «ببین آفات، چه فایدهای دارد دوباره این حرفها را بزنیم؟ اول از همه اینکه هزاران بازیگر دنبال کار نمیگردند. چند تنی هستند که جویای کارند و چند هزار نفر دیگر که فقط فکر میکنند میتوانند بازی کنند. همین الان فقط میتوانم سه نفر را نام ببرم که برای نقش این پدربزرگ مناسب باشند؛ یا چهار نفر، اگر بخواهی گرینجر را هم به عنوان گزینهای اضافی به حساب بیاوری.»
او دست بلند و کشیدهاش را بالا آورد و نامها را بر انگشتانش شمرد.
«واربورتون هست، پل هست و گِیب کلیتونِ پیر. واربورتون درگیر فیلم است. لعنت به سینما! میخواهند هر کسی را که ذرهای ارزش دارد بدزدند. دیروز خودم پیشنهادی عالی از گروه زیگلر داشتم تا فیلم بلند برایشان کارگردانی کنم؛ نامهاش همین الان روی میزم است. گِیب پیر هم در آسایشگاه است و مشغولِ استراحتدرمانی؛ یعنی فعلاً پاک است، اما نه برای ما و نه برای هیچکسِ دیگر در دسترس نیست. گای پل هم با برادران فروکتر قرارداد دارد و خودت میدانی چه احتمالِ درخشانی هست که او را به کارگاه ما قرض بدهند.»
«این یعنی هیچکس نمیماند جز گرینجر، که از غرور چنان باد کرده که نمیشود با او کنار آمد. در هر صورت، او خیلی جوان است. همانطور که دیروز به تو گفتم، فقط او را به عنوان آخرین گزینه حساب کردم. نمیخواهم پسر جوانی این نقش را بازی کند؛ با صورتی که با سبیلهای مصنوعی بههمریخته و صدایی که جیغی مصنوعی دارد. من پیرمرد میخواهم؛ کسی که پیر به نظر بیاید، پیر حرف بزند و بتواند نقش یک پیرمرد را بازی کند.»
«باید دقیقاً همان باشد وگرنه هیچچیز درست نمیشود. پسر، ممکن است تو این قطعه را نوشته باشی، اما به خدا قسم مسئولیتِ انتخابِ بازیگران با من است و من یک پدربزرگِ واقعی و درستوحسابی میخواهم.» و بعد، با نقلِ قولی از یکی از داستانهای رایج برادوی، افزود: «فقط... فقط مسئله این است که دیگر چنین موجودی وجود ندارد.»
آفات میان حرفش دوید و گفت: «وربا، من هنوز اصرار دارم که تو اهمیتِ نقش پدربزرگ را بیش از حد میبینی؛ او فقط یک نقش فرعی است.»
وربا گفت: «پسرم، تو مثلِ نویسندهها حرف میزنی! شاید وقتی داشتی مینوشتیاش فکر میکردی نقش فرعی است، اما نیست. او قرار است این نمایش را پیش ببرد. او محوری است که کلِ اتفاقات دورش میچرخد و اگر او اشتباه باشد، کل اثر اشتباه است. اگر او شکست بخورد، نمایش تو هم فرو میریزد.»
آفات با لحنی گلایهآمیز گفت: «خب، فرض کنیم چنین باشد.» کرمِ لهشده داشت کمکم تغییر جهت میداد. «من مقصرم که نقشی را اینقدر انسانی و زنده نوشتهام که هیچکس صلاحیتِ بازی کردنش را ندارد؟»
وربا نگاهی دزدانه به او انداخت و نیشخندی تحقیرآمیز بر لب نشاند. گفت: «از من نپرس تقصیر کیست. من فقط همین را میدانم: در روزگارانِ پیشین، بازیگران بهواقع بازیگر بودند.» وربا که شاید چهل و چهار سال از عمرش میگذشت، چنان سخن میگفت که گویی ادموند کین را از نزدیک میشناخته است. «آن زمان هنرمندانی اصیل پرورش میدادند؛ آدمهایی همهفنحریف که از پسِ طیف وسیعی از نقشها برمیآمدند. نمایشنامهای به دست میگرفتی، مشتی تئاترچی استخدام میکردی و آنها هم برایت بازی میکردند. اما حالا دیگر بازیگری باقی نمانده است؛ فقط یکسری «تیپ» داریم.»
«همه به قالبی خاص درآمدهاند. مرد یا زنی با یک تیپِ مشخص آغاز میکند و در همانجا هم درجا میزند. نمایشنامهنویسها نقشها را برای این تیپها مینویسند و مدیران هم میگردند تا برای آن نقشها، آدمهایِ مربوطه را استخدام کنند. گاهی هم پیش میآید که تیپِ مطلوب را نمییابند و آنوقت است که یک تولیدِ گرانقیمتِ دیگر، راهیِ استراحتگاهِ ابدیاش در انبار میشود. نمیدانم تقصیر کیست؛ فقط این را میدانم که تقصیرِ من نیست. جهنم است—همین و بس—رسماً جهنم!»
اندوهی سنگین راهِ نفس را بر وربا بست. با بدخلقی به روبهرو خیره شد، به جایی که پهنای کمری در جامهٔ شطرنجیِ آبی، از بالای پشتیهایِ پرچینِ ردیفِ صندلیهای یکی مانده به آخر پیدا بود. ناگهان دستهایش را به هم کوبید.
فریاد زد: «بیتمن! بیتمنِ پیرِ کلاغ!»
از پسِ ردیف صندلیهای یکی مانده به آخر، زنِ خدمتکاری قد برافراشت که بینیاش را با تفرعن بالا گرفته بود و مشتهای گرهکردهاش را بر جایی نهاده بود که لابد میبایست میانگاهش باشد—البته اگر اصلاً میانگاهی در کار بود.
با ادبی متکبرانه و لرزان پرسید: «ببخشید، چه فرمودید؟ داشتید مرا کلاغِ پیر خطاب میکردید؟»
وربا گفت: «خانم، به کارِ خودتان برسید. من اصلاً در فکرِ شما نبودم.»
«پس وقتی آن حرف را زدید، چرا چشم به من دوخته بودید؟ برای من فرقی نمیکند تو صاحبِ این خرابشده باشی یا نه، اما کار باشد یا نباشد، این را بدان پسرجان—هیچ یهودیِ پروتستانِ سیاهی روی زمین پیدا نمیشود که بتواند مرا با نامِ اشتباه صدا بزند و—»
وربا بیآنکه برآشوبد، گفت: «اوه، خاموش باش.» و از جا برخاست. «بیا برویم آفات؛ این خانم گمان کرده من قصدِ معاشقه با او را دارم و ما سه نفر داریم تمرینات را به هم میریزیم. راه بیفت—فکری به سرم زده است.» در آن نورِ بیرمق، چشمانش همچون چشمانِ گربه میدرخشید.
بیرون، بر سنگفرشِ گداختهٔ پیادهرو، یقهٔ کتِ آفات را گرفت و گفت: «پسر، تا به حال نامِ برتون بیتمن را شنیدهای—همان که به بیتمنِ پیرِ کلاغ شهره است؟»
آفات به نشانهٔ نفی سر تکان داد.
اعتراف کرد: «نه، هرگز نشنیدهام.»
وربا گفت: «گمان میکنم برای آنکه چنین چیزی یادت بیاید، در این حرفه زیادی جوانی. خب، پس تا به حال نامِ گروهِ تئاترِ اسکادر به گوشت خورده است؟»
آفات گفت: «البته که شنیدهام. هرچند بسیار پیش از زمانِ من بود.»
وربا تأیید کرد: «بسیار پیش از زمانِ همه بود. در این خیابان، ده سال به قدرِ قرنی میگذرد. اما بیست و پنج سال پیش، برت بیتمن نقشهای اول را در گروهِ اسکادر ایفا میکرد؛ آری، و نقشهای جوان، نقشهای فرعی، دوستانِ خانوادگی، وارثانِ گمشده، هلندیها، ایرلندیها و سیاهپوستان را بازی میکرد—نقشهای کمدیِ فاخر و لودگیهای عامیانه را بازی میکرد—هر چه را که برای بازی کردن بود، بازی میکرد.»
«از این مدلهای تکبعدیِ امروزی نبود و از آن بازیگرانِ پُرشوروغازِ قدیمی هم نبود که میخواستند با گزافهگوییشان دکور را ببلعند؛ او یک بازیگرِ تمامعیار بود. اگر اندکی دیرتر پا به عرصه میگذاشت، از او یک ستاره میساختند و احتمالاً به تباهیاش میکشاندند. آنوقت بود که نامش در یادت میماند. ولی هیچگاه ستاره نشد. حتی هیچگاه در جایگاهِ بازیگرِ اول هم ننشست. فقط همانگونه بازیگر باقی ماند. و پسر، نمیدانی چطور میتوانست نقشِ یک پیرمرد را به بهترین شکل ایفا کند!»
آفات گفت: «طوری از او حرف میزنی که گویی مرده است.»
وربا در حالی که گویی ناخودآگاه داشت کتیبهٔ سنگِ قبرِ تمامِ اهالیِ برادوی را رقم میزد، گفت: «همین که فراموش شده، خود به منزلهٔ مرگ است. پانزده سال است او را ندیدهام، اما شنیدهام هنوز زنده است—یعنی هنوز نفس میکشد. همین چند وقت پیش کسی میگفت در جنوبِ شهر ردش را زده است.»
«ببین، برت بیتمن برای خودش شخصیتی بود، درست همانطور که نیت اسکادرِ پیر برای خودش بود. گمان کنم به همین سبب بود که اینقدر طولانی در کنار هم دوام آوردند. وقتی محلهٔ تئاتر رو به شمالِ شهر خزید، نیت نخواست با آن همراه شود. از خیابان چهاردهم رفت به بیست و سوم، و از آنجا به سی و چهارم، و از آنجا به چهل و دوم—و هنوز هم دارد رو به شمال میرود. ولی اسکادر همانجا که بود ماند. و همین کار هم او را از پا انداخت—فکر کنم قلبش را هم شکست. به هر روی، او مُرد و سازمانش از هم پاشید—همه جز بیتمن. او حاضر نشد پراکنده شود. وارثان به جان هم افتادند و میراث—هر چه از آن باقی مانده بود—در چنبرهٔ دادگاه گرفتار شد؛ و از آن زمان تا کنون همانجا گیر کرده است.»
برگشت و بازوی بلندش را برای تاکسیای که میگذشت تکان داد. راننده ماشین را کنار جدول نگاه داشت.
وربا در حالی که میخواست از پیادهرو بگذرد، گفت: «بیا برویم!»
آفات پرسید: «کجا؟»
وربا که از این ایدهٔ ناگهانی جان گرفته و به وجد آمده بود، گفت: «میرویم به یونیورسیتیپلِیس—من و تو. میرویم تئاترِ اسکادر. نمیدانستی تئاتری به اسمِ اسکادر وجود دارد، نه؟ خب، هست—یا بهتر است بگویم هر چه از آن مانده، هنوز هست. میرویم آنجا تا آن پیرمرد، بیتمن، را بیابیم. طبقِ آخرین خبرها همانجا بود. و اگر بادهگساری از پایش نینداخته باشد، قرار است نقشِ آن پدربزرگِ لعنتی را در این نمایشِ تو بازی کند.»
«از پسش برمیآید؟»
وربا در حالی که یک پایش در تاکسی بود، بازایستاد.
«از پسش برمیآید؟ فقط تماشایش کن پسر—همین! فقط تماشایش کن. میدانی، عجب ایدهٔ بکری است؛ اینکه آن پیرمرد را از گورستان بیرون بکشیم.»
«تو نامش را نشنیدهای و من هم فراموشش کرده بودم؛ ولی بسیاری از این قدیمیها که گمان میکنند پس از فانی دِوِنپورت و بیلی فلورنس دیگر هیچ بازیگری به دنیا نیامده است، او را به یاد میآورند. و شرط میبندم که برای دیدنش هجوم میآورند. غوغایی در این شهر به پا میکنیم—و این شهر عاشقِ همین است—عاشقِ غوغا.»
روزگاری — آن زمان که آفوت خبرنگاری تازهکار و خام بود و تازه به شهر آمده بود — کمابیش هر وجب از هر گوشهوکنار آن زبان سنگی دراز و زبری را که جزیرهٔ منهتن نامیده میشود با جزئیات میشناخت. اکنون، در مقام نویسندهٔ داستان و نمایشنامهنویس، تنها آنگاه به آنجا میرفت که در پی رنگوبوی محلی در گرینویچ ویلج، یا پیرامون واشینگتن اسکوئر یا در لور ایست ساید باشد. اما وربا رنگوبوی محلیاش را آماده و آمیخته در قوطیهای رنگ صحنه و جعبههای گریم مییافت. او، چون نیویورکیای تمامعیار — اگر بهراستی چنین چیزی وجود داشته باشد — هماناندازه جزیرهپندار و ایالتی بود و چنان به قلمرو کوچک و محدود خویش چسبیده بود که هیچکس جز نیویورکیای تمامعیار نمیتوانست باشد. برای او، اینجا کلانشهری با پنج منطقه، پلهای بیشمار و پنجونیم میلیون نفر نبود. برای او، اینجا تنها نواری از خیابان بود، چیزی کمتر از دو مایل طول، و خیابانهای کوتاهتری که در زوایای قائمه بدان میپیوستند، به شرق و به غرب، درست چون دندهها که به ستون فقرات میچسبند. نقشهٔ نیویورک در ذهن او به اسکلت ماهی کدی میمانست که سرش به سوی هارلم دوردست و انشعاب دمش به سوی باتری دوردست اشاره میکرد. از این رو، از نظر او خیابان بیستوسوم دورترین نقطه در جنوب بود. هرچه پایینتر از آن بود، در دایرهٔ قطب جنوب زندگی اجتماعی قرار میگرفت.
آنها از خیابان بیستوسوم گذشتند و به منطقهای درآمدند که برای چشمان او بیگانه شده بود — منطقهای که ساختمانهای بلند کارگاهی، جانشینان کارگاههای استثماری روزگاری پیش، اما نه چندان پیش، طبقه بر طبقه بر فراز بامهای فروتنتر خانههای کهنتر قد برافراشته بودند. از خیابان چهاردهم گذشتند و تاکسی راهش را از میان تودههای متراکم مردانی میگشود که با زبانهای عجیبوغریب در میان خویش ور میزدند، چرا که هنگام ناهار شده بود و کارگران پوشاک، پرپردازان و پوستدوزان، برای ساعتی میزهای کارشان را رها کرده و به فضای باز سرازیر شده بودند و پیادهروها را پر کرده و بر آسفالت سرریز شده بودند تا چانه بزنند، غیبت کنند و نفسی تازه کنند. درست پایینتر از خیابان چهاردهم، به سوی شرق پیچیدند و به یونیورسیتی پلیس درآمدند؛ خیابانی که هم خاطرات گذشته است و هم کوششهای شدید حال، و در عرض یک دقیقه راننده، به دستور وربا، برابر شمارهای خاص ترمز کرد.
وربا، همانطور که پیاده میشد و در جیبش در پی کرایه میگشت، سفارش کرد: «نگاهی کلی به آن بینداز. خودت میتوانی دریابی چقدر از جهان عقب مانده است؛ هیچکس جرئت نکرده است بکوشد اینجا را به سالن سینما بدل کند. و این درست همان نشانه است برای هر کلبهای در این شهر که بتواند همزمان جمعیتی، پردهای و دستگاه پروژکتوری را در خود جای دهد.»
آفوت نگریست و شگفتزده شد که چرا تا آن زمان این مکان را ندیده بود، چرا که یقیناً در مأموریتهای خبری یا گشتوگذارهای اکتشافیاش باید دهها بار از کنارش گذشته باشد. ساختمان در میانهٔ بلوک بود. در یک سویش گروی کوچکی بود که تنها پنجرهٔ چرکینش پر بود از اشیای عجیبی که مردمان گویی تنها برای گرو نهادن میخرند؛ عصاهای شمشیری و ماندولینهایی با آبصدف، و دکمهسردستهای عقیق خزهای. در سوی دیگر، فروشگاه چمدان بود که نیمهٔ کالاهایش راهروی ورودی باریک را اشغال کرده بود و همهجا تابلوهایی نصب شده بود تا به عموم آگاهی دهد که مالک فروشگاه در حال بستن مغازه است و باید موجودیاش را با زیانی هنگفت بفروشد، از این رو تا اطلاع ثانوی قیمتهایی بهتمامی ویرانگر حاکم خواهد بود. گویا ویژگی همهٔ فروشگاههای چمدان این است که مالکانشان پیوسته در حال بستن مغازهاند و محتویاتشان همواره ارزانتر از بهای خرید فروخته میشود.
میان این دو مؤسسه، ورودی تورفته و غارمانندی دهان گشوده بود که دو ستون سنگی بزرگ با پیکرهای متورم در دو سویش بودند و در بالا قرنیزی سنگین و نامتوازن، با نمایی بهدردناکی زمخت و کورینتی، بر آن قوس زده بود. لبههای پیشآمدهٔ بام، تخت بر سنگهای لبه نشسته بودند و از آنجا بام بهتندی شیب میگرفت. دروازههای کهن که با زنجیرهای ضخیم بسته شده و به سوی درون خم گشته بودند، دهانهٔ میان دو ستون را مسدود کرده بودند، چنانکه ورودی مکان چون دهان زن بدزبان روزگار الیزابت بود که با آهن پوزبندش زده باشند.
ساختمان از بالا ابروانی درهمکشیده داشت و از پایین صورتی توخالی و گود. دانشجوی جرمشناسی معماری پیش این نما میایستاد و یادداشت برمیداشت.
فضای محصور میان نردههای کجومعوج دروازه پناهگاهی دنج برای گردوغبار روزهای پرآشغال بود. تپههای کوچک و خاکستری غبار در پای هر یک از پنج پلهای که به کف سنگفرش میرسید گرد آمده بود؛ لایههایی از جرم و کثافت درهای دوتایی میلهدار انتهای پلهها را پوشانده بود، تا آنجا که رنگ اصلیشان تنها قابل حدس بود؛ پارههای کاغذ ارزان، تکهروزنامهها و اعلامیههای پارهپاره به هر برآمدگی تراشخورده در پای ستونها چسبیده بود، درست چون برگهای مرده گرد تنهٔ درختان در جنگل.
بر کتیبهٔ بالای سر، با حروفی که روزگاری ورقطلا شده بودند، این عبارت به چشم میخورد: تئاتر خانوادگی اسکادر. واژهها اکنون بهسختی خوانده میشدند. دیوارنویسها هر اینچ از فضای موجود را با تکهکاغذها و پوسترها پوشانده بودند.
وربا دروازهها را تکان داد تا آنجا که لولاهای فلزی جیرجیر کردند و زنجیرها به یکدیگر خوردند.
گفت: «کسی خانه نیست. گمانم آنگاه که شکایتها آغاز شد، کلانتر او را در حبس افکند و سپس کلید را نیز دور انداخت. خب، بیا گشتی بزنیم. یقیناً کسی این مرد را میشناسد؛ به من گفتهاند بیتمن در این محله مردی شناختهشده است. پلیسی باید بتواند یاریمان کند — فقط هیچ پلیسی نمیبینم. شاید در این خیابان اصلاً پلیسی نباشد.»
چشمانش با کنجکاوی چشمانداز بلوک و سوی مقابل را بالا و پایین کرد. به سالونی اشاره کرد که در جهت مورب، درست کنار نخستین نبش جنوبی قرار داشت.
گفت: «آنگاه که آدمی در شک است، باید از رفیق همگان بپرسد. بیا برویم آنجا و از متصدی بار سخن بیرون بکشیم.»
مرد جوانی با ابروانی که خمی طنزآمیز داشت و موهای تیرهای که بهدقت و به شکل موجهای تزیینی از پیشانی به عقب شانه شده بود، جلوی کت سپید و نسبتاً تمیزش را پایین کشید و هر دو دستش را بر پیشخوان پهن کرد و در انتظار خواستهٔ آنان ماند.
وربا، با بهکاربردن عنوان تشریفاتی منطقهٔ تندرلوین، گفت: «جناب مسئول شراب، ما در پی پیرمردی به نام بیتمن میگردیم — برتون بیتمن، بازیگر بازنشسته. نامش تا به حال به گوشتان خورده است؟»
متصدی بار تأیید کرد: «البته! او دیگر جزئی از دکور اینجاست — پیرمرد همین است؛ ولی اکنون اینجا نیست. برای گرفتنش یک ساعت دیر آمدهاید.»
«همین دوروبر زندگی میکند، نه؟»
مرد جوان کوتاه و مختصر گفت: «من که نمیدانم. گمانم درست هیچجا زندگی نکند — نه در پانسیونی معمولی یا جایی از این دست. میفهمید؟ هرگز از او نپرسیدهام — زیرا در مسائل خصوصیاش حساس است — ولی گمان میبرم در سوراخموشی جایی میخوابد. ولی بیشتر شکمچرانیهایش اینجاست — بهعنوان مهمان خانه.»
وربا پرسید: «چه چیزش اینجاست؟»
«شکمچرانیاش — غذایش. میفهمید؟» مرد جوان با شستش به سوی پیشخوان ناهار رایگان اشاره کرد.
«آه! پس اینجا غذا میخورد؟»
«دقیقاً! رئیس — همان مردی که صاحب این میفروشی است — خودش نیز به گونهای از قدیمیهای اینجاست. شنیدهام میگوید «پیرمرد» را از آن قدیمها میشناخته است، آنگاه که آن تئاتر قدیمی آن سوی خیابان هنوز برپا بود و روزگار برای پیرمرد بهتر از اکنون میگذشت. از این رو گهگاه نوشیدنیای به حسابش مینویسد — پیرمرد پول نقد نمیپذیرد، ولی نوشیدنی را میگیرد — و میگذارد هر اندازه دلش خواست از آن ناهار رایگان بخورد.»
«روزی دو بار منظم اینجا میپلکد و رایگان شکمش را سیر میکند! ولی امروز دیگر آمده بود و رفته بود — نزدیک یک ساعت پیش. گمانم تا حدود ساعت چهار یا پنج بازنگردد.»
وربا دریافت کسی دارد کتش را میکشد. پسربچهای بهغایت ریزجثه و بهغایت ژندهپوش، که چند کتاب چاپ نخست دربوداغان زیر بغل داشت، بیصدا از میان پاهای او خزیده بود و با یکی از چشمانش به او مینگریست. پسر تنها یک چشم برای دیدن داشت. چشم دیگرش شکافی تخت بر کاسهچشمی فرورفته بود.
ولگرد کوچک با التماس و جدیت گفت: «آقا! بگویید آقا! پنج سنت بدهید تا من—»
متصدی بار، در حالی که بر پیشخوان خم میشد تا مزاحم کوچک را ببیند، میان سخنش پرید: «هی، تو، تکچشم! بزن به چاک!»
صدای تپتپ شتابان پاهای برهنه بر کفپوشهای کاشیکاریشده برخاست و مزاحم نحیف بهجادو از میان درهای لولایی ناپدید شد.
متصدی بار گفت: «اگر میخواهید میتوانید بنشینید و منتظر بمانید. هرچند بهاحتمال بسیار طول میکشد. یا میتوانم به پیرمرد، آنگاه که آمد، بگویم کسی در پی اوست و بکوشم نگهش دارم برایتان. حتی اگر موضوع مهم است، میتوانم به شما تلفن بزنم — به شرط آنکه شمارهتان را بدهید.»
وربا گفت: «به گونهای مهم است. فرض کنیم همین کار را بکنیم، آفوت — شمارهٔ تلفنمان را به این متصدی شراب بدهیم.»
او سکهای و کارتی بر پیشخوان نهاد. مرد جوان نگاهی کوتاه به نام و نشانی روی کارت انداخت.
متصدی گفت: «بسیار خب!» و سکه را در جیبش نهاد و کارت را به آینهٔ پشت سرش چسباند. «از یاد نمیبرم. پیرمرد کسی را ندارد که در پی او باشد. راستش، به یاد ندارم تا کنون کسی در پی او گشته باشد. شما آقایان با او رفیقید؟ … نه؟ خب، به هر روی، راستوریسش میکنم.»
و ادامه داد: «چه پیرمرد عطسوی عجیبی است! گمانم اندکی اینجا پیچ خورده است.»
و با انگشت بر پیشانیاش زد.
«اگر اعتیاد داشت میگفتم گاه در حال است. مثلاً میآید اینجا و چیزهایی تحویلم میدهد که گویی در اتاق پذیرایی لویی کان بوده است — به هر حال، چنین به نظر میرسد. تنها لویی کانی که من در این دوروبر میشناسم، آبخوریای در خیابان نهم دارد. و یقین است که لویی کان اتاق پذیرایی ندارد. یا مثلاً به من میگوید: «تمام روز را در ساحل گذراندهام.» حال آنکه همین دیروز داشت آن آشغالها را به دست من میداد.»
وربا با امیدواری پیشنهاد کرد: «شاید سری به کونی آیلند زده باشد؟»
متصدی شراب با تمسخر گفت: «کونی آیلند — او؟! پول کرایهٔ ماشین تا کونی آیلند را از کجا آورده است؟ آقایان، از من بشنوید که «پرندهٔ پیر» بسیار پیش از این از یاد برده است که صدای موجهای غمانگیز دریا چگونه است. شرط میبندم هشت به پنج که در ده سال گذشته حتی یکچهارم مایل هم از این میفروشی دور نشده است… خب، روز خوش، آقایان.»
هنگامی که بیرون میرفتند، آفوت آغاز کرد: «وربا، به نظرم میرسد شاید داریم وقتمان را تلف میکنیم. اگر سخنان آن متصدی پرحرف درست باشد، ما—»
چیزی پیش زانوهایش جنبید و به وربا برخورد کرد. تکچشم درخشان و حریص، با نگاهی رو به بالا، هر دوی آنان را برانداز کرد.
صدایی التماسکنان گفت: «آقا! آقا، گوش کنید!» و صاحب صدا به هر روی توانست همزمان سد راه هر دوی آنان شود. «شنیدم آن تو داشتید گپ میزدید. من میدانم «پرندهٔ پیر» کجاست. میتوانم نشانتان دهم کجاست.»
وربا پرسید: «کجاست؟»
«نخست پنج سنت بدهید — ده سنت بدهید. این رازی است. ده سنت میارزد.»
وربا با جدیت تأیید کرد: «میارزد. اکنون نیز ده سنت میارزد، و اگر خبر درست باشد، پسرجان، ربعی نیز بیشتر به تو میدهم.»
او مبلغ را پیشپرداخت کرد و دستی که چون پنجهٔ پرنده بود، آن را از او قاپید.
بلینکی سکهٔ دهسنتی را بهدقت در یکی از حفرههای نامعلوم و ژرف جامههای مندرسش چپاند. اکنون که برای هر کوششی در پسگرفتن پیشپرداخت، در صورت به نتیجه نرسیدن مذاکرات، چاره اندیشیده بود، آیین اخلاقیاش را به اجرا درآورد.
«این رازی است. میفهمی؟ جز من و دو سه بچهٔ دیگر، هیچکس از آن خبر ندارد. باید سوگند بخوری که به او یا هیچکس دیگر نمیگویی من لو دادهام. اگر چنین کنی، کاسبیام بر باد میرود — آنگاه بدجوری خشمگین میشود. میفهمی؟ شبهای سرد میگذارد ما بچهها آنجا نزدش بخوابیم. روزها نیز برایش نقش تماشاچی را بازی میکنیم. میفهمی؟»
آفوت پرسید: «چه چیزی را برایش بازی میکنید؟»
بلینکی گفت: «بیایید تا نشانتان دهم. فقط باید چون مردگان بیحرکت بمانید تا کار به پایان رسد. میفهمید؟»
وربا قول داد: «چون مردگان میمانیم.»
بلینکی که اکنون خرسند شده بود، راه افتاد و آنان نیز مبهوت در پیاش رفتند. او دیگر بار آنان را از میدان یونیورسیتی پلیس گذراند و از برابر تئاتر خانوادگی اسکادر رد شد؛ جایی که در بالا پیشانی سنگی و عبوس ساختمان سایه افکنده بود و در پایین دهان گشودهٔ ورودی، با دهانبندی از آهنهای مهارشده، گویی چون زنی بدزبان در افسار کشیده شده بود. سپس از پیچ پایین رفتند و به کوچهفرعی کثیف و دلگیری درآمدند.
کودک با چالاکی از میان تختهای شکسته در حصاری چوبی، کهن و لرزان، گذشت و از زیر سایبان برزنتی باغ آبجوی کوچک و محصوری رد شد. آنان نیز، در حالی که به دشواری از همان شکاف در پی او میخزیدند، خود را در محوطهٔ کوچکی یافتند که کفش با سنگفرشهای ترکخورده پوشیده شده بود. روبهرویشان چند پلهٔ آهنی کوتاه بود که به درگاهی پهن و باستانی میرسید؛ درگاهی که، چنانکه شواهد آشکار بود، روزگاری با تختههای عمودی میخکوب و مسدود شده بود.
وربا گفت: «یکی از ورودیهای کناری کهن اسکادر است. بهاحتمال جایی که کالسکهها در انتظار میماندند. قضیه دارد جالب میشود، نه آفوت؟»
آفوت، در حالی که به راهنمای کوچکشان چشم داشت، سر تکان داد. هر دو دستخوش گونهای حس ماجراجویی شده بودند. خود را شریک توطئهای کوچک احساس میکردند.
بلینکی پرسید: «منتظر چه هستید؟» و ادامه داد: «به من بچسبید و هیچ صدایی برنیاورید.» او از پلههای آهنی بالا رفت و در پر از جای میخ را اندکی گشود. همانطور که به درون میرفت، سفارش کرد: «مواظب پایتان باشید! اینجا به گونهای تاریک است.»
«به گونهای تاریک» توصیفی درست بود. آنان، در حالی که چشمانشان را تیز کرده بودند، در راهرویی سیاه تلوتلو خوردند و بلینکی در سکوت پیشاپیش آنان میرفت. یک بار به چپ پیچیدند و یک بار به راست و در جایی که نور اندکی روشنتر بود، به پناهگاه تورفتگیای درست پشت جایگاههای پایین تماشاگران در آن تماشاخانهٔ متروک رسیدند.
وربا با لحنی که گویی در پیشگاهِ مرگ ایستاده باشد، با صدایی آکنده از حیرت و ستایش گفت: «عجب! بیست و چند سال است که اینجا نیامدهام. پسر، آخرین باری که اینجا بودم، بچه بودم!»
در حقیقت، او درست در برابر مرگ ایستاده بود. آن مکان، در ظاهر مرده بود، بوی مرگ میداد و در اصل، مُرده بود. هوا سنگین بود و شمیمِ گورستان داشت؛ بوی پوسیدگی و خوردگی و زنگار و غبار. در کنار بوی چرمِ کپکزده، فلزِ گانگرنی، چوبهای کرمخورده و پارچههای بیدزده، از زیر پایشان بوی دیگری نیز برمیخاست؛ همان تعفنی که ناگزیر در هر فضای محصور میان دیوار و سقف پدید میآید، آنگاه که خورشید و باد و آمدوشد آدمیان برای مدتی طولانی از آن رانده شده باشد. آفوت بو کشید و از فرازِ شانهٔ وربا، نگاهی به اطراف انداخت.
او میتوانست محیط پیرامونش را نسبتاً خوب ببیند، چرا که پردههایی که زمانی پنجرههای سقف شیروانی و یک سویِ فوقانیِ ساختمان را میپوشاندند، بر اثر پوسیدگی به توریهایی بدل شده بودند که با پارگیها و شکافها، نقشونگاری یافته بود؛ و در برخی نقاط، پردهها بهتمامی از جای کنده شده بودند.
از میان شیشهها و لایههای جرم که شیشه را تیره کرده بود، مقداری نور روز فیلتر میشد و به صورت رگههای آبیرنگ و کمرنگ، همچون شیرِ سرشیرِ ریختهشده، بر صندلیهای مخملِ سرخِ رنگباخته میتابید؛ بر تزئیناتِ پیچدرپیچ و سنگینِ طاقِ پیشصحنه؛ بر پردهٔ زبر و لکهدار؛ بر آویزهای پاره و نمورِ جایگاههای تماشاگران؛ و بر لوستری گازی و عظیم که از سقفِ گنبدیِ بالای سرشان، بر سالن آویخته بود و چنان در تارهای عنکبوت تنیده بود که به پیلهای خاکستری، بزرگ و آویزان بدل گشته بود.
سه بالکن با قوسهایی عریض از بالای سرشان تا سویِ مقابل کشیده شده بود که یکی پس از دیگری اوج میگرفت و هر یک بر ستونهایی فربه و بیشمار استوار بود. فضاهای زیر این گالریها سایهسار و تاریک بود و گویی تا بینهایت ادامه مییافت. چشماندازِ طبقهٔ همکف در قسمت عقب نیز چنین بود؛ تاریکیِ آنجا، فضا را به دهانی گشوده و عظیم بدل کرده بود که گویی از شدتِ تهیبودن به درد آمده بود. اما در جلو، زوایای نور خورشید که با میلیاردها ذرهٔ رقصانِ غبار خالخالی شده بود، صحنهٔ تئاترِ قدیمی را بهوضوح نشان میداد و پایینتر، زیر لبهٔ صحنه، محوطهٔ نردهکشیشدهٔ ارکستر و در هر دو سو، دیوارههای زخمخورده و پردههای چرکآلودِ جایگاههای تماشاگران در ردیفهای بالا و پایین را نمایان میکرد.
آفوت در فاصلهٔ نزدیک، متوجه موجودات خزندهای شد که شاید عنکبوت بودند، و موش خاکستری و درازی که دواندوان از زیر پاهایش بر کفِ زمین گذشت و دمِ پولکدارش را با صدای خراشیدگیِ تهوعآوری بر تختهها کشید. صدای جیغ و جویدنِ موشهای دیگر را در لایههای چوبیِ دیوارِ پشت سرش میشنید. همچنین متوجه کثافتی شد که بر هر چیزی لایهای دلمه و پوستهوار بسته بود. احساس میکرد به سردابهٔ مقبری باستانی تجاوز کرده است. و راستش را بخواهید، به یک معنا، دقیقاً همین کار را کرده بود.
آن گنجشکِ کوچکِ کفِ خیابان با افتخار گفت: «جایی... هان، آقایان؟» و با اینکه پچپچ میکرد، آفوت از جا پرید. پسرک دستور داد: «شما دو تا همینجا بمانید. چیزی الان بیرون میزند.»
انگار سیگنال یا هشداری را دریافت کرده بود که برای مزاحمانِ بزرگتر قابل رؤیت نبود. آنها را رها کرد و با شتاب از راهروی کناری پایین دوید و ظاهراً دیگر برایش اهمیتی نداشت که چقدر سر و صدا میکند، چرا که همانطور که میدوید، فریاد میکشید. کاغذهایش را به کناری افکند و بر صندلیای در ابتدای گودالِ ارکستر نشست. با شتاب به پشتیِ لقِ صندلیِ جلوییاش تکان داد و در حالی که دو انگشتِ چرکآلودش را گوشهٔ لبهایش گذاشته بود، سوتِ جیغمانندی کشید؛ همان سوتی که از وقتی «خدایانِ گالری» در دنیایی پرطنین خلق شدند، برای گواهی دادن به اشتیاقِ بیصبرانهشان جهتِ بهرهمندی از سرگرمی به کار میبرند.
انگار که آن سوت فرمانی بوده باشد، پردهٔ قدیمی و لکهدار لرزید و تکان خورد. چیزی مرده داشت جان میگرفت. با نالهای غمانگیز، بالا و بالاتر رفت تا آنکه کاملاً از دید خارج شد.
پردهای که در نقطهای جلوتر پایین آمده بود، صحنه را کمعمق کرده بود. زمانی در گذشته، قرار بود این پرده تکهای از ساحل را بنمایاند که موجهای آبی در دوردست میشکنند. اگرچه رنگورو رفته بود و اکنون لکهدار، ترکخورده و پوستهپوسته شده بود، اما طرحِ هنرمندی که آن را کشیده بود هنوز قابل تشخیص بود؛ چرا که آشکار بود او کسی بوده که به این اصلِ رنگآمیزی اعتقاد داشته که تمامی شنهای دریا باید زردِ زرد و تمامی موجهای دریا باید آبیِ آبی باشند.
از عمقِ کنارههای صحنه، پیکر مردی بیرون آمد، از فضای تنگ گذشت و در وسط صحنه ایستاد، درست کنار ناودانِ فلزی، جایی که دندانههای بیسرِ چراغهای گازِ کفِ صحنه، چون دندانههای یک شنکشِ باغچه بالا آمده بودند. دستِ وربا بر بازوی آفوت سفت شد و او را بیشتر به عقب، به درون سایهها کشید و صدای وربا با احتیاطی نرم و پرتنش در گوش آفوت پیچید: «یا خدا! یا خدا!» وربا کلمات را تقریباً با نفسش بیرون داد. «به عقب، ای زمان، به عقب برگرد، در— نگاه کن آنجا، آفوت! خودش است!»
شاید لازم نبود اینگونه اصرار کند. آفوت مینگریست و بیآنکه کسی بدو بگوید، میدانست مردی که میبیند همان کسی است که هر دو برای یافتنش به اینجا آمده بودند. آن بچهٔ خیابانیِ تنها در گودالِ تماشاچیان، دستهای چنگکمانندش را به هم کوبید و صدای ضعیف و نازکی ایجاد کرد. آن پیکرِ پشتِ چراغهای کفِ صحنه، در پاسخ به این تشویق، گویی با سلامی پرشور روبروست؛ تعظیمی عمیق کرد و سپس قامت راست کرد. و آفوت توانست از میان یکی از پرتوهای موربِ نورِ کدرِ روز، که از میان تاریکیِ آن مکان به درون نفوذ کرده بود، ببیند که مردِ روی صحنه، پیرمردی است بسیار سالخورده، با چهرهای ستبر و شیرمانند، ابروهایی پرپشت و چشمهای خاکستریِ بزرگ و گودافتاده، و سری باشکوه و عظیم که با موهای سپید، بلند و زبر پوشیده شده بود؛ و لباسی به تن داشت و رفتاری داشت که گویی داندیسِ شصت سال پیش است.
برشِ بیتفاوتِ نورِ خورشید که همچون تیغهٔ کُندِ شمشیری در دلِ تاریکی میشکافت، پایینترین نقطهاش درست بر او قرار داشت. این نور، رنگپریدگیِ سپیدِ پوستش را نمایان میکرد، چرا که صورتش هیچ اثری از گریم نداشت، و پارگیها و ریشریششدگیهای لباسش، کفشهای بدشکلِ پایش، کتِ بلنددم با شانههای بلند، و پیراهنِ چرک و بدون یقهای را که زیر جلیقهٔ مخملیِ زمانی باشکوهش پوشیده بود، به نمایش میگذاشت.
در یک دستش، با انگشتانی ظریف، لبهٔ کلاه دربیِ تختی را گرفته بود و میان انگشتان دست دیگرش عصای پیادهروی سیاه و باریکی را میچرخاند که تکههایی از منگولهای ابریشمی به آن چسبیده بود. و همهچیز او، جز کفشها و پیراهن که آشکارا از لباسهای روزمرهاش بود، از شدت کهولت و کهنگی گویی در حال فروپاشیدن بود.
گفت: «خانمها و آقایان،» و صدایش از قدرت و طنین غنیاش سراسر سالن خالی را پر کرد، «با لطف و بخشش شما، برنامه را با تلاشی برای تقلید از سادرنِ بزرگ در نقش مشهورش، لرد داندری، آغاز میکنم؛ و او را همانگونه به تصویر میکشم که در یکی از صحنههای آن کمدی درخشان و محبوب، «پسرعموی آمریکایی ما»، اثر تام تیلور، ظاهر شده بود.»
با این حرف، بیدرنگ در نقش فرو رفت و یکی دو قدم، با ظرافت و تکبر، به پهلو برداشت. نیمچرخی زد تا روی به همبازی خیالیاش کند و خطاب به آن شنوندهٔ افسانهای سخنی آغاز کرد که چون با تکههایی از دیالوگهای دیگر پیوند خورده بود، فوراً به تکگویی بدل شد. اما پیدا بود که خطوط را از بر است؛ نقش را میشناخت و لحظاتی در آن زندگی میکرد و با آن نفس میکشید و از هر نظر حقیقتاً خودِ نقش شده بود. این را آن دو نفر که پنهانی تماشا میکردند نیز میتوانستند دریابند، هرچند هیچکدام آنقدر سن نداشتند که آن استاد بزرگ را، که بتمنِ پیر اکنون از او تقلید میکرد، به یاد آورند ـ حتی اگر دیده بودنش.
مزاحمان تماشا میکردند و گویی مسحور شده بودند و بهراستی از یاد برده بودند که مزاحماند. چرا که پیش چشمشان تجسمی بسیار برجسته میدیدند که بهگونهای شگفتآور بازآفرینی شده بود، و بعدها هر دو قسم میخوردند که همهٔ آن ـ از کشیدن کلمات و لکنت گرفته تا راه رفتن اغراقآمیز، ژستها، تکانهای دست و پا، تاب خوردن بدن، کجی سر و حتی بالا انداختن ابروها ـ همانقدر دقیق و وفادار به اصل بود که تصویر در آینه به خودِ تصویر.
بعدها نه وِربا و نه آفات توانستند با دقت قابل قبولی بگویند چه مدت آنجا ایستاده و تماشا کردهاند. شاید چهار دقیقه بود؛ شاید شش یا حتی هشت دقیقه. بعدها، وقتی با هم مشورت کردند تا زمان را تخمین بزنند، برآوردهایشان چنان تفاوت فاحشی داشت که از تلاش برای تطبیق دادنشان دست کشیدند.
اما از یک چیز مطمئن بودند ـ اینکه بتمنِ پیر در بازیگریاش، بهگونهای جادویی و پیروزمندانه، بر محدودیتهای فراوان سن و سال، پیکر، لباس و محیط پیرامونش غلبه کرده بود. او کاری ناممکن کرده بود و برای لحظهای سالهای عمرش را چنان کنار زده بود که گویی بارِ لباسی کهنه و فرسوده را از تن میافکند، و در آن لحظه، برای پیشبرد نقشهٔ تقلیدش، سیلابی از نیرو و جوانی در رگهای خشکیدهاش جاری ساخته بود.
پیرمرد اجرا را با تغییری شوخطبعانه در لحن صدا و تکانی متناسب در عصایش به پایان رساند. کلاه را روی سینهاش نگه داشته بود، تعظیم کرد و بهمحض آنکه در ثانیهٔ دوم ناپدید شد، پردهٔ قدیمی شروع به پایین آمدن کرد و در این میان، بلینکی با تمام توان اندکش دست زد.
آفات روی به همراهش کرد. پشت پناهگاه لژ، صورت لاغر و تیرهرنگِ وِربا میلرزید.
«اونجاست؟ میتونه بازی کنه؟ درست حدس زده بودم؟» وِربا هر سؤال را از خودش پرسید و با تکان دادن سر، با جدیت به هر یک پاسخ داد. «پسر، عجب کشفی!»
آفات پچپچ کرد: «کشف نیست، وِربا؛ شاید یه جور رستاخیز باشه. ما یه نابغه رو توی قبرش دیدیم.»
«و قراره از خاک بکشیمش بیرون.» وِربا این جمله را از شدت اشتیاق تقریباً نفسزنان گفت. بعد، هرچند آفات قصد تکان خوردن نداشت، با لحنی هشداردهنده افزود: «صبر کن! صبر کن! فکر کنم قراره یه نمایش تغییرشکلدهنده باشه. بذار یه کم دیگه از مهارتهاش رو نشون بده؛ چون به هر چی مقدسه قسم، واقعاً بلده!»
پرده دوباره بالا رفت، انگار نیروی محرکهاش از درون خودش بود؛ و حالا دکور ساحلی بالا رفت و دیدند که پشت آن، صحنه برای نمای دیگری آماده شده است؛ اتاقی در یک خانهٔ فرانسوی. میز سکرتری بهشدت ضربهخورده و ویران در یک سو قرار داشت و در سوی دیگر کتابخانهای با درهای شکسته و قفسههای خالی و دهانباز، تعادل صحنه را برقرار کرده بود. در جلوی صحنه صندلی راحتیای بود که روکش پارچهایاش پوسیده بود و فنری مارپیچ و رها، چون ماری باریک، از روی تشکش بیرون زده بود. هر سه تکهٔ مبلمان از یک دست بودند؛ از آن چیزهایی که وِربا احتمالاً به آنها میگفت «از این مدلهای لوییِ یهچیزی».
میزی که روبهروی صندلی قرار داشت، اما نسبت به آن به ورودی پایین سمت راست نزدیکتر بود و رومیزی رنگورفتهای داشت که تقریباً تا کف زمین آویزان بود، آشکارا متعلق به همان دست بود. دکور پسزمینه بالکنی را نشان میداد که در وسطش پنجرهای فرانسوی، پهن و باز، بود. پشت پنجره پردهای آویزان بود که، مثل بقیهٔ چیزها، کثیف و دگرگونرنگ شده بود، اما بهسختی از پسِ درهمریختگیِ سقفهای نقاشیشدهٔ خانهها، در دوردستهای شبیهسازیشده، «آرک دو تریومف» را نشان میداد. رنگها تقریباً پاک شده بودند، اما اثر پرسپکتیو هنوز باقی بود و گواه مهارت سازندهاش بود.
بیتمن از پسِ صحنه، همانجا که ناپدید شده بود، دوباره ظاهر شد. شلوار و کفشهایش همانهایی بود که پیشتر پوشیده بود؛ اما حالا بر پیراهنش بقایای غمانگیز چیزی را انداخته بود که زمانی کت یونیفرم آبیرنگی بود، با اپولتهای غولپیکر بر شانهها و گلدوزیهای طلایی بر یقه و سرآستین و دکمههای برنجی برای بستن از دو سو در جلو. اما حالا کت باز بود. بعضی دکمهها گم شده بودند و ریسمانهای طلایی چیزی جز تکههای سیاه و پارهپاره نبودند.
بیتمن آرامآرام جلو آمد، پاهایش را بر زمین میکشید و دستها و پاها و سرش از لرزشی شدید میلرزید. همانطور که با احتیاط روی صندلی دستهدارِ دربوداغان مینشست، به بیرون پنجره خیره شد. نخستین حرکتش ثابت کرد که نقش پیرمردی محترم و بسیار فرسوده را بازی میکند؛ مردی که از پیری و بیماری در آستانهٔ مرگ است؛ با این حال، با هنر خویش توانست از میان ضعفهای جسمانی این شخصیت، قدرتی از وقار و تسلط و اقتدار ذهنی ساطع کند. سرش را با بیحالی به عقب تکیه داد.
«فرزندم،» این را در حالی گفت که خطاب به شکلی خیالی در برابرش سخن میگفت، «باید در استقبال از سربازان شجاع و پیروزمان کمک کنم. ببین! لباسی پوشیدهام که درخور ادای احترام به آنهاست.»
لحنش به خندهٔ خشک و خشدار پیری میمانست. مکث کرد، انگار منتظر پاسخی از فضای خالی باشد. تغییر لحنش نشان داد که در پاسخ به آن جواب، که گویی اعتراضی بوده، میگوید:
«نه، نه، نه!» تقریباً با تندی گفت: «نباید سعی کنی مرا منصرف کنی.»
این کلمات حافظهٔ وربا را گزید و زخمی از خاطرات را در آنجا بیدار کرد.
با وجد گفت: «پیدایش کردم!» هرچند فراموش نکرد که صدایش را پایین نگه دارد. «محاصرهٔ برلین، اثر آن نویسندهٔ فرانسوی—اسمش چه بود؟—دوده!»
آفات پاسخ داد: «داستانش را یادم هست.»
وربا گفت: «من نمایشنامهاش را یادم هست. یک نفر آن را نمایشی کرد—خدا میداند چه کسی—و اسکادر اینجا به عنوان پیشنمایش اجرایش کرد. خودم دیدمش، آفات—فکرش را بکن! آن بالا در جایگاه قدیمی تماشاچیها نشسته بودم—بچهای که بزرگتر از آن بچهٔ پایین نبودم—دیدمش. و حالا دوباره دارم میبینمش؛ میبینم که برت بیتمن نقش آن فلجِ پیر را بازی میکند—میدانی، همان افسر پیر فرانسوی که دکتر و نوهاش او را فریب دادند تا باور کند فرانسویها آلمانیها را شکست دادهاند، در حالی که تمام مدت ماجرا برعکس بود و...»
آفات هشدار داد: «هیس!»
بعد از انتظاری کوتاه، بیتمن به صحنهٔ خود ادامه داد:
«گوش کن! گوش کن!» در حالی که کف دست لرزانش را پشت گوشش گذاشته بود، فریاد زد: «آیا صدایشان را از دور نمیشنوی؟ شیپورها—شیپورهای فرانسهٔ پیروز! نیروهای ما وارد برلین شدهاند! شکر خدا! شکر خدا! تمام پاریس جشن خواهد گرفت. باید از بالکن به استقبالشان بروم.»
با تلاشی سخت، خودش را روی پاهایش بلند کرد، شانههای خمیدهاش را صاف کرد و سرِ افتادهاش را بالا گرفت. انگشتانش با دکمه و سوراخ دکمه کلنجار رفتند و کت را از قسمت گلو بست. یکی از بازوهایش را با تحکم تکان داد و دستهای خیالی را از خود دور کرد.
«شیپورها! شیپورها! گوش کنید! هر لحظه نزدیکتر و نزدیکتر میشوند! برای پیروزی فرانسه مینوازند—برای ارتشی قهرمان. من میروم! دکتر باشم یا نباشم، امروز ادای احترامم را به ارتش باشکوهمان میکنم. بروید عقب، عزیزم!»
آفات، که پانزده متر آنطرفتر بود، متوجه شد که او هم دارد گوشهایش را تیز میکند تا صدای آن شیپورها را بشنود. موشی از روی پایش رد شد و آفات اصلاً نفهمید.
«میآیند! دارند میآیند!» بیتمن زیر لب خندید.
خودش را به جلوی صحنه کشاند، از دو پلهٔ بالکن بالا رفت و در چهارچوب پنجره، به حالت احترام ایستاد تا به پرچم سهرنگ سلام کند. البته فراموش نکرد که صورتش را نیمرخ به سمت سالن نگه دارد.
لبخندی زد؛ و آن دو جاسوس نامرئی که به آن نیمرخ خیره شده بودند، شادی را در آن لبخند دیدند. سپس، در همان لحظه، حالت چهرهاش تغییر کرد. اول بهت و حیرتی گنگ—حیرتی ناباورانه؛ بعد گیجی و منگی مطلق؛ بعد شوکِ درکی هولناک؛ و در نهایت، خشمی وصفناپذیر.
آفات داستانی را به یاد آورد که این نمایشنامهٔ کوتاه از آن گرفته شده بود، و وربا هم به نوبهٔ خود، نمایشنامه را به خاطر آورد؛ اما حتی اگر هیچکدامشان چیزی نمیدانستند و فقط بر اساس کیفیت بازیِ بیتمن پیش میرفتند، باز هم میتوانستند اوجِ در پیشرو را پیشبینی کنند؛ و حتی بدون هیچ آشنایی قبلی با پیرنگ داستان، باز هم میفهمیدند که این مردِ زمینگیر، در حالی که انتظار داشت فرانسویهای محبوبش را تشویق کند، سرانِ فاتحِ آلمانی را دید که از زیر طاق پیروزی میگذرند، و به جای سرود مارسییز، طنینِ یک آهنگ نظامیِ توتونیک را شنید. از شدت نفرت، موهای تنش سیخ شد. با صورتی کاملاً رو به سالن چرخید، مثل مردی که ضربهٔ مرگبار خورده باشد. مشتهای گرهکردهاش را برای فرمان دادن بالای سرش برد.
«به سلاح! به سلاح!» با درماندگی فریاد زد، در حالی که صدای خرخر از گلویش بلند شده بود. «پروسیها! پروس...»
گلویش گرفت، از پلهها تلوتلوخوران پایین آمد، به جلو پرت شد و با سر وسط اتاق افتاد و در تشنج مرگ، پشت میزِ رومیزی غلت زد؛ و ده ثانیه بعد، وقتی پرده از بالا شروع به پایین آمدن کرد، آفات دید که دارد مکانیکی و پشت سر هم میگوید:
«خب، رفت، نه؟»
وربا توضیح داد: «میز را بین خودش و تماشاگرها نگه داشت و از پشت آن خزید بیرون—میدانی که، هرگز نمیگذارد تصویرش خراب شود!» و ادامه داد: «و میدانی که، فوت و فنهای حرفهاش را خوب بلد است.» آرنج آفات را کشید. «بیا برویم پسر؛ من که به اندازهٔ کافی دیدم، فکر کنم تو هم همینطور. بیا برویم قرارداد ببندیم.»
دستش را برای پیدا کردن کلید روی دیوار گشت.
«راهروی کناری که به صحنه برمیگردد باید همین طرفها باشد. آهان، اینجاست—شانس آوردیم!»
وربا در حالی که با دستهای کشیدهاش دیوارها را لمس میکرد تا راهش را پیدا کند، پشت جایگاه پیش رفت و آفات هم تلوتلوخوران پشت سرش میآمد. همینطور پیش رفتند تا به دری رسیدند که با ورقهای آهن پوشانده شده بود. وربا چفت در را بلند کرد و وارد جایی شدند که بوی تند و زنندهای میداد و ساکهای تئاتر بههمریخته در آن پخش بود. سوسکها از جلوی پایشان فرار میکردند. سمت چپشان درِ چوبی کوچکی بود که کمی باز مانده بود؛ وقتی رد میشدند، از لای درز آن به داخل یک رختکن نگاه کردند؛ جایی که تودهای از پردههای قدیمی نیمی از کف اتاق را گرفته بود و انواع و اقسام لباسهای قدیمی و تزیینات صحنه روی قلابها آویزان بود.
وربا گفت: «حتماً همینجا میخوابد. چه جای کثافتی برای زندگی یک مرد سفیدپوست!»
دستش را برد تا دستمالش را پیدا کند و دستهای آلودهاش را پاک کند، و همان لحظه هر دو دیدند که بیتمن از انتهای صحنه به سمت آنها میآید. روی شانههایش ردایی از گونیهای ضخیم و پاره انداخته بود و ریش مصنوعی بلندی از موهای سفید روی صورتش بود. با عصبانیت به آنها خیره شد. و بعد آفات، در یک ارزیابی سریع، معنای آن نگاهِ خیرهٔ چشمهای بزرگ و خاکستری را بهدرستی دریافت کرد.
وربا دستش را دراز کرد و دهان باز کرد تا حرف بزند؛ اما بیتمن پیشدستی کرد.
با تندی پرسید: «شما اینجا چه غلطی میکنید؟ در زمان اجرا، ورود غریبهها ممنوع است. چطور شد که دربانِ صحنه گذاشت شما بیایید تو؟ آن دربان دیگر زیادی اینجا بوده و دارد بیخیال میشود. ترتیب اخراجش را میدهم.»
وربا که هم گیج شده بود و هم میخواست حرفش را به کرسی بنشاند، شروع کرد: «اما آقای بیتمن، من خودم توی همین کار هستم. میخواهم که...»
پیرمرد تقریباً با خشونت دستور داد: «برو کنار! شما لابد تازه وارد این کار شدید، آقا، وگرنه میدانستید که وقتی مخاطب منتظر یک هنرمند است، نباید وسط حرفش بپرید و بیادبی کنید. لطفاً از سر راه من بروید کنار!»
با تکبری تصنعی و متکلفانه از کنارشان گذشت و طنابهای بلند کردنِ پردهٔ قدیمی را که در گوشهٔ دکورِ کناری آویزان بود گرفت و با نیروی بدنی غیرمنتظرهای آنها را به پایین کشید. پرده بالا رفت؛ و در حالی که بلینکی، که هنوز سر جایش بود، فریاد کوتاهی از سر تحسین کشید، پیرمرد با شانههایی خمیده به مرکز دکورِ اتاق پذیرایی فرانسوی رفت و در حالی که دستی لرزان دراز میکرد، با صدایی رسا فرمان داد:
«بوزید ای بادها و گونههایتان را بدرانید! خروشید! بوزید!»
آفات گفت: «سکانس جنون از شاه لیر.»
وربا تأیید کرد: «آره، شکسپیر! اسکادرِ پیر رویِ این چیزهای مربوط به جنابِ «شاعر» بدجور تعصب داشت. بیتمن هم همینطور. از ابتدا تا انتهایش را حفظ بود؛ اتلو، هملت، لیر، همه را میدانست... باری، آفوت، مگر من تنها کسی نبودم که توانست برای آن نقشِ پدربزرگ در نمایشت، مردِ میدان را پیدا کند؟»
آفوت اظهار داشت: «متأسفم وربا، اما اشتباه میکنی.»
وربا با تَغیر پرسید: «منظورت چیست که اشتباه میکنم؟» در حالی که از گوشۀ لب، زبان به ملامتِ همراهش میگشود، چشم از درزِ نخستین ورودی برنمیداشت؛ همانجا که بیتمن مدام به عقب و جلو گام میزد. گوشهایش با ولعِ تمام، طنینِ پرهیبت و لرزانِ صدایِ بیتمن را میبلعید که لختهایی از نمایشنامه را واگویه میکرد. «زیاد پیر نیست، اگر منظورت این است؛ دقیقاً در سنِ مناسب است. تازه، اگر هم پیر باشد، هنوز عقلش به جاست. ندیدی وقتی آن پردۀ سنگین را بالا کشید چه بنیهای داشت؟»
آفوت گفت: «گمان کنم میدانم آن قدرت از کجا آمده است. یک لحظه صبر کن وربا، تا به حال اسم «اوک بزرگ» به گوشت خورده است؟»
وربا که هنوز چشم به بیتمن داشت، پرسید: «در نمایشهای وودویل بود، نه؟ یکجور شعبدهباز یا چیزی در این مایهها؟»
لبخند از لبِ آفوت محو شد.
گفت: «اوک بزرگ یک پرنده بود.»
وربا گفت: «آهان، فهمیدم؛ من هم داشتم بیتمن را «مرغِ پیر» صدا میکردم. میفهمم چه میگویی.»
آفوت ادامه داد: «نه، نمیفهمی چه میگویم. اوک بزرگ موجودِ نادری بود؛ آنقدر کمیاب و کمیابتر شد تا گمان کردند دیگر منقرض شده است. گروهی را به مدارِ قطبی گسیل کردند، یا هر جایِ دیگری که آن زبانبسته تخم میگذاشت، تا نمونهای برای موزهها بیابند؛ اما تهیدست بازگشتند. و حالا اوک بزرگ گونهای منقرضگشته است.»
وربا با تندی به سوی او چرخید و پرید: «داری به کدام گوری میروی؟ منظورت از این مهملات چیست؟»
نمایشنامهنویس امر کرد: «آنجا را گوش کن! آن پیرمردِ آنجا، با کلماتی بهمراتب بهتر از آنچه من در چنته دارم، خودش همهچیز را به تو میگوید.»
او با انگشت به پشتِ صحنه اشاره کرد. آنها گردن کشیدند و شنیدند که آن صدایِ بَم، این سطور را میخواند:
«تمنا دارم مرا به ریشخند مگیرید: من پیرمردی بسیار ابله و شوریدهحالم، هشتاد ساله و اندکی بیش، نه ساعتی افزون و نه کمتر؛ و اگر بخواهم بیپرده بگویم، بیم آن دارم که دیگر عقلِ سلیم در سر نداشته باشم.»
وربا گوش سپرد و حقیقت را دریافت. پس از لحظهای، با اندوهی گران، به نشانۀ تأییدِ باورِ مردِ جوان سر تکان داد.
با نومیدی گفت: «گمانم حق با توست، آفوت. شاید من هم متوجه شده بودم، اما یکجورهایی از خود بیخود گشتم. بازیِ واقعی چنین تأثیری بر من میگذارد؛ البته اگر بخت یارم باشد و تماشایش کنم، که بسیار کم پیش میآید.»
لحظهای در تردید درنگ کرد، سپس تصمیمش را گرفت.
گفت: «خب، راه بیفت؛ دیگر لزومی ندارد اینجا پرسه بزنیم. میروم آن بیست و پنج سنتِ بلینکی را بدهم—که بیشک سزاوارِ ده برابرش بود—بعد برمیگردیم مرکز شهر و به گرینجر تلفن میزنم؛ او میتواند هفتهای هفتاد و پنج دلار بیشتر بگیرد.»
آفوت با تکانِ دست به سوی صحنه، به کسی که منظورش بود اشاره کرد و پرسید: «اما با او میخواهی چه کنی؟»
حالا نوبتِ وربا بود. وربا صحنه و آدمهایش و آداب و رسومش را چنان میشناخت که آفوت هرگز در مخیلهاش نمیگنجید. وربا پیش از آنکه مدیرِ اجراییِ مؤسسۀ کوهلان و هایمن شود، خودش بازیگر بود.
تکرار کرد: «میخواهی با او چه کنیم؟» و بعد، چنان که گویی از چنین پرسشی غرقِ حیرت شده باشد، گفت: «خب، هیچ! آفوت، هر خانۀ جنزدهای حق دارد شبحِ خودش را داشته باشد. اینجا اگر یک جایِ جنزده در عالم باشد، دقیقاً همینجاست؛ و آن روح هم همانجاست که ایستاده. گفتی گونهای منقرضگشته، نه؟ خب پسرجان، حرفت دقیقاً درست بود. پس پیش از آنکه برویم، نگاهی برایِ وداع بینداز به آخرین بازمانده از نژادی بزرگ. گمان نکنم دیگر کسی چون او پیدا شود.»
آفوت گفت: «اما نمیتوانید همینطور اینجا رهایش کنید! عقلش را از دست داده، خودتان هم قبول دارید. در این ایالت بیمارستان و تیمارستان هست، حتی آسایشگاه هم هست. این از سرِ مروت است که او را با خودمان ببریم.»
وربا با تندی میانِ حرفش پرید: «مروت؟ این غایتِ بیرحمی در حقِ اوست! فکر میکنی اگر از ریشه بکنیمش و از اینجا بیرونش بکشیم، در تیمارستان چقدر دوام میآورد؟ یک هفته؟ به تو میگویم، یک هفته هم برایش زیاد است. نه قربان، همینجا میماند. در این باره هم دم نمیزنیم. یالا، راه بیفت!»
رویِ پنجههایِ پا تا دمِ درِ آهنی رفت و آن را به آرامی گشود. سپس، در حالی که دستش رویِ چفتِ در بود، باز ایستاد.
بیتمن داشت کارش را به پایان میبرد. آخرین جملۀ شوریدهوارِ پادشاهِ مجنون را بر زبان راند و از صحنه خارج شد. طنابِ مهار را از جایگاهش باز کرد. پرده با صدایی غرشوار فروافتاد. از پسِ پرده، صدایِ دستزدنهایِ پیاپیِ دستهایِ استخوانیِ بلینکی به گوش میرسید.
پیرمرد با لبخندی لبریز از غرور به این صدا گوش سپرد. حضورِ آنها را در پشتِ سرش از یاد برد. به انتظار ایستاد. بلینکی به تشویق ادامه داد؛ بلینکی هم در نقشِ خودش استاد بود. سپس، بیتمن در حالی که هنوز لبخند بر لب داشت، ریشِ مصنوعیاش را کَند و با دستی استخوانی و رنگپریده، پردۀ لرزان را کنار زد و یک بارِ دیگر بیرون آمد.
در حالی که آن دو پشتِ سرِ او خزیده بودند و پرده را نیمهباز نگه داشته بودند، دیدند که پیرمرد تعظیمی عمیق کرد؛ برایِ آن گودالی که بلینکی در آن بود، برایِ صندلیهایِ خالی، و برایِ خلأِ دهانگشودۀ هر یک از بالکنها. و آنها دریافتند که برایِ او، اینجا غاری غبارگرفته از خاطراتِ مرده و سنتهایِ مرده و روزهایِ سپریشده نبود که تنها موشهایِ جونده و حشراتِ خزنده و پسری خیابانی و یکچشم در آن مسکن گزینند، بلکه مأمنِ شکوههایِ زنده و پیروزیهایِ جاودان بود. و وقتی سخن گفت، دانستند که او نه با یک نفر، بلکه با جمعیتی ستایشگر و پرهیاهو سخن میگوید.
با وقاری آمیخته به کبر آغاز کرد: «خانمها و آقایان، از تشویقهایِ شما سپاسگزارم. برای یک هنرمند—برای هنرمندی که برایِ هنرش ارج و منزلت قائل است—لحظاتی چنین، گرانبهاست...»
وربا با صدایی گرفته نجوا کرد: «بسه دیگر، آفوت! بگذار تعظیمهایش را بکند.»