لیبا زیبال، صاحبِ آن مهمانخانهی کوچک در حاشیهی پودنی، زیر سقیفهی جلوی مِیخانه متفکرانه نشسته بود و چشم به راهِ کالسکهای داشت که اکنون ساعتی از زمانِ مقررش گذشته بود.
سرگذشتِ زیبال دراز است و نه چندان شادیافزا. اما اکنون، در این حال که چنین از تاب و تبِ بیماری رنج میبرد، مرورِ حوادثِ رنگبهرنگِ زندگی در پیشِ چشمِ خیال، تنها مشغلهی راستینِ اوست.
دورهگرد، خردهفروش، واسطهی مناقصاتِ دولتی ــ و گاه حتی فروتر از اینها ــ دلالِ کهنهپاره و جامه های دستدوم؛ و روزگاری هم خیاط و رختشوی در کوچهای دلگیر و پلشت در یاشی. او ناچار شده بود پس از آنکه شغلِ پیشخدمتیاش را در مِیخانهای بزرگ از دست داد، به هر کاری دست بیازد. تحتِ نظارتِ او، دو باربر بشکهی شرابی را به سرداب میبردند که در میانهی کار، میانشان مجادلهای درگرفت. یکی از آن دو، پارهچوبی برگرفت و چنان ضربتی بر سرِ همکارش فرود آورد که مرد، بیهوش بر زمین افتاد و خون بر سنگفرش جاری شد.
زیبال از دیدنِ این صحنه وحشتزده فریادی برآورد، اما باربر در حالی که شتابان میگریخت، دستی به تهدید سوی او بلند کرد و زیبال از نهیبِ ترس از هوش رفت. در نتیجه، ماهها در بسترِ بیماری افتاد و چون بازگشت، دید که جایگاهِ پیشینش از کف رفته است.
آنگاه نبردی برای بقا آغاز گشت که با پیوندِ زناشوییاش با سورا، دشوارتر نیز شد. اما صبوری و استقامت میتواند حتی بر کجرفتارترین سرنوشتها نیز چیره شود.
برادرِ سورا ــ صاحبِ همان مسافرخانهی حوالیِ پودنی ــ درگذشت و این کسبوکارِ خُرد به زیبال ارث رسید و او خود به ادارهی آن همت گماشت. پنج سالی میشد که در اینجا روزگار میگذراند. توانسته بود اندک سرمایهای از شرابِ خام و کهنه گرد آورد که در هر زمان، همسنگِ طلا ارزش داشت. زیبال خویشتن را از چنگالِ فقر رهانیده بود، اما اکنون همگی رنجورند؛ او، همسرش و فرزندش؛ همگی گرفتارِ تبِ نوبه.
مردمانِ پودنی تندخو و ستیزهجو هستند؛ با زبانِ گزنده، تحقیر، ناسزا و شکایتهای پیدرپی از اینکه با «زاج» مسمومشان میکنند. اما بدتر از همه، تهدیدهاست. برای روحیهای حساس و عصبانی، زخمِ تهدید از ضربتِ گران هم کاریتر است. و اکنون آنچه بیش از تب، لیبا زیبال را میگدازد، همین بیمِ تهدید است.
«آه! ای سگِ نصرانی!» او با اندوهی در دل میاندیشید. کسی که بدو اشاره داشت، گئورگه بود. در عجب بود که او کجا پنهان شده؛ همان مردی که زیبال از او تجربهای بس ناخوشایند به یاد داشت.
بامدادی از روزهایِ پاییز بود. جورج، خسته و درمانده، لنگلنگان قدم به کاروانسرا گذاشت؛ میگفت بهتازگی از بیمارستان مرخص شده و در پیِ کار است. زیبال او را به خدمت گماشت، اما دیری نگذشت که جورج سیمایِ زبر و خشن و تندخویِ خویش را عیان کرد. ناسزا میگفت و غرولند میکرد؛ خدمتکاری بود کاهل و نافرمان که دستش به دزدی نیز میرفت.
روزی همسرِ زیبال را که باری گران در شکم داشت و در آستانهیِ زایمان بود، بیم داد که ضربهای نثارِ شکمش خواهد کرد و بارِ دیگر نیز سگها را به جانِ کودک انداخت. لیبا مزدش را پرداخت و عذرش را خواست، اما جورج ابتدا از درِ لجاجت درآمد که جایی نمیرود و قرار بوده است یک سالِ تمام برای او کار کند. صاحبِ کاروانسرا بانگ برآورد که به مقامات شکایت خواهد برد و از قانون مدد خواهد جست تا او را از شرّ وی خلاص کنند.
در این هنگام، جورج دست به سویِ چیزی برد که در جامه پنهان کرده بود و فریاد زد: «یهودا!» و چنان به سویِ لیبا هجوم برد که گویی به قصدِ جانِ او خیز برداشته است.
خوشبختانه در همین دم، با رسیدنِ دلیجان، میهمانانی وارد کاروانسرا شدند. جورج پوزخندی زد و گفت: «چطور؟ ترسیده بودید، جنابِ لیبا؟ ببینید، دارم میروم!»
آنگاه رویِ میز به جانبِ لیبا خم شد، چنان که او را وادار به عقبنشینی کرد، و زیرِ لب غرید: «فقط تا شبِ عیدِ پاک دندان بر جگر بگذار! آن وقت است که با هم تخممرغهایِ سرخفام خواهیم شکست! آن زمان میفهمی که چگونه حسابت را صاف کردهام!»
میهمانان وارد کاروانسرا شدند.
جورج در حالی که از در بیرون میرفت، افزود: «تا عیدِ پاک خدانگهدار، جنابِ لیبا!»
لیبا نزدِ مقاماتِ دیوانی رفت، ماجرا را بازگفت و طلبِ حمایت کرد. معاونِ فرماندار که جوانی شوخطبع بود، نخستین کسی بود که از این درخواستِ ناچیزِ لیبا باخبر شد و بیدرنگ به خنده افتاد و آن مردِ یهودیِ لرزان را به ریشخند گرفت. لیبا کوشید او را از مخاطراتِ وضعِ موجود آگاه گرداند. توضیح داد که کاروانسرا در مکانی پرتافتاده، به دور از روستا و حتی بیرون از جادهیِ اصلی بنا شده است، اما معاونِ فرماندار تنها با لحنی طعنهآمیز به او تشر زد که خود را جمعوجور کند و منطق پیشه سازد. افزون بر این، او میل نداشت در روستایی که مردمانش چنین ستیزهجو و تهیدست بودند دربارهیِ اینگونه مسائل سخن بگوید، چرا که بیم داشت بذرِ نافرمانی در ذهنِ ایشان کاشته شود.
چند روز بعد، جورج به دستورِ معاونِ فرماندار تحتِ تعقیبِ سوارهنظام قرار گرفت. جنایتی به وقوع پیوسته بود و ظنِ پلیس به سویِ او میرفت.
لیبا با خود اندیشید: «چقدر بهتر میبود اگر تا رسیدنِ مردم، با او مدارا کرده بودم! چرا که حالا دیگر هیچکس نمیداند او در کجا سر میکند.»
گرچه سالیانی از آن واقعه میگذشت، امشب، زیر فشارِ تپندهٔ تب و عذاب، همه چیز دیگر بار در خاطرش جان گرفت. او را میدید که گویی در جستوجوی سلاحی پنهان، دست در گریبانِ جامه میبرد؛ باز همان تهدید در گوشش طنین انداخت و همان رنجی که آن زمان از معنای آن کلمات برده بود، باز به جانش نشست. پیاپی از خود میپرسید: «چرا این خاطره، درست در چنین دم و ساعتی، اینگونه روشن بازگشته است؟»
شبِ پیشوازِ عیدِ پاک بود.
در آن دهکدهٔ خُرد، که دو میلی آنسوتر بر فراز تپهها و در میان برکههای پهناور آرمیده بود، طنین ناقوسهای کلیسا به گوش میرسید. و این آواها، آنگاه که در ذهنی تبآلود و حساس میپیچند، چه غریب مینمایند. گاه ناقوسها پرخروش میکوبند و گاه به زمزمهای لرزان بدل میشوند. شبِ فصح نزدیک بود؛ همان دمی که جرج برای فرود آوردنِ تازیانهٔ تهدیدش برگزیده بود.
لیبا برای تسلای خاطرِ خویش گفت: «بیگمان او اکنون در زندانی، در جایی امن و استوار، بند شده است.»
با این همه، زیبال ناگزیر بود تا پایانِ فصلِ پیشِ رو در پودنی بماند. پس از آن، با اندوختهاش راهیِ یاشی میشد تا در میدانِ بازار، کسبوکاری خُرد و آبرومند به راه اندازد. آن زمان لیبا سلامتِ از دست رفته را بازمییافت و دیگر از لرزهٔ تب نمیگداخت. خانهاش را درست در جوارِ ادارهٔ پلیس برمیگزید. به گزمهها و بازرسِ پلیس، دستودلبازانه انعام میداد؛ چرا که آن کس که کیسه شل کند، در امان است.
در میدانِ فراخی همچون میدانِ یاشی، شبها پرغوغا و بسانِ روز، روشن و درخشان است. آنجا نه از تیرگی خبری هست و نه از خاموشی. هرگز چنین سکوتِ سنگینی، چونان که در این درهٔ دورافتادهٔ پودنی میانِ تپههای سیاه و پهنهٔ آبهای خاموش حاکم است، در آنجا یافت نمیشود. در یاشی مسافرخانهای هست، درست در نبشِ خیابان؛ جایی که برازندهترین مکانِ جهان برای چنین عمارتی است. آنجا، سراسر شب، دختران در «کافه شانتانی» به رقص و آواز مشغولند. چه ولولهای به پا میکنند! چه زندگانیِ شادمانهای! آنجا در هر ساعت از شبانهروز که از پنجره به بیرون بنگری، میبینی که حافظانِ قانون، خود با دیگر صاحبانِ منصب، سرگرمِ عیش و عشرت و دلربایی از دختراناند.
آخر وقتی کسبوکار روزبهروز به کسادی میگراید، چرا باید با ماندن در اینجا تهماندهٔ بختِ خویش را سیاه کند؛ آن هم اکنون که راهآهن ساخته شده و او ناگزیر است به سببِ مردابها، فرسنگها راه را دور بزند؟
سورا صدایش زد: «لیبا، درشکهچی میآید. صدای زنگولههایش را میشنوم.»
درهٔ پودنی بهسانِ تهِ پاتیلی میماند؛ یکسره در حصارِ تپهها. در کرانهٔ جنوبی، چشمهسارانی که از کوهساران سر برمیآورند، به دریاچههایی میریزند که در آنها نیزارهایِ خوشهوار چونان بوتهزاری رسته است. در میان لجنزارها و تپههای بلند، درست در میانهٔ دره، مسافرخانهٔ متروکِ لیبا زببال همچون دژی استوار قد برافراشته است. برغم نمناکیِ زمین، دیوارهایش چون گَرد خشک میماند.
با طنینِ صدای سورا، به رنج از جا برمیخیزد و پاهای از تب منقبضاش را میکشد. لختی به کرانهٔ شرق چشم میدوزد. نشانی از درشکه نیست.
رو به زن کرد و گفت: «نمیآید. پندار باطل بود.» و دیگر بار در خویش فرو رفت.
لیبا، مانده و بیرمق، دستانش را بر میز در هم میآویزد و سر بر آنها مینهد. آرامشی بر اعصابِ فرسودهاش چیره میشود و ذهنش در رویاهای غریبِ ایامِ ناخوشی سرگردان میگردد.
گئورگه ــ شب عید پاک ــ اشرار ــ یاشی ــ مسافرخانهای خُرد در میدانِ بازار ــ تجارتی پررونق ــ تندرستی. خواب در او میرسد.
سورا و کودک دیگر در خانه نیستند. لیبا راهیِ درگاهِ مسافرخانه میشود و به خیابانی که میبایست از آن بیایند، چشم میدوزد. حیات در آن گذرگاهِ فراخ میجوشد؛ آنجا که چرخِ درشکهها با نوای موزونِ سُمضربههای اسبان بر سنگفرشِ تابان به چرخش درمیآید.
ناگهان غوغای راه فرو مینشیند و از سمتِ کوپو ــ در حومهٔ یاشی ــ خلایقی پیاده پیش میآیند؛ دستافشان و خروشان. گویی کسی را مشایعت میکنند: سربازان، پاسبانان و تماشاگران. در هر دریچه و درگاهی، انبوهِ ناظرانی آزمند به چشم میآیند.
لیبا با خود میگوید: «آه، لابد حرامیای را به بند کشیدهاند!»
جمعیت نزدیکتر میشود. سورا از میانِ خلایق راه میگشاید و نزدِ لیبا که بر پلکانِ مسافرخانه ایستاده، میآید.
«چه خبر شده، سورا؟»
«دیوانهای از گولیا گریخته است.»
«بیا در را ببندیم تا گزندی به ما نرساند.»
«اوه، دست و پایش را در بند کردهاند. اما پیش از آنکه گرفتار شود، سربازان را به ضربِ کتک نواخته است. مسیحیانی بدگوهر، مردی یهودی را از میانِ جمعیت به پیش راندند و آن شوریدهسر، گونهاش را خست.»
لیبا از فرازِ پلههای پیشین، منظرگاهی فراخ برای تماشا دارد. بر پلهٔ زیرین، سورا ایستاده و طفل را در آغوش فشرده است.
او در حال گذر است؛ همان دیوانهای که دو سرباز در مهارش میکوشند. بازوانش با ریسمانهایی ستبر بسته شده است. مرد پیکری غولآسا دارد. سرش بهسانِ سرِ گاوی میماند؛ سیاه با گیسوانی مجعد و انبوه. موی بر رخسارش سایه انداخته؛ تیره و آشفته. چه یالی از مو بر سر دارد! پابرهنه است؛ پیوسته خون میتُفد و موهایی را که از گونهٔ آن یهودی کنده بود، از دهان بیرون میریزد. اینک خلایق از حرکت باز میایستند. چه پیش آمده است؟
سربازان مردِ مجنون را به امانِ خود رها میکنند. خلایق پس مینشینند و گردِ او را خالی میکنند تا فضایی فراخ پدید آید. مجنون بر جای میایستد و نگاه در آن دایره میگرداند؛ نگاهی که سرانجام بر درِ خانهٔ لیبا زیبال خیره میماند. دندان بر دندان میساید و بهناگاه به سوی پلهها میجهد. در طرفهالعینی، سرِ کودک را به دستِ راست و سرِ سورا را به دستِ چپ میگیرد و چنانشان به هم میکوبد که چون پوستِ تخممرغ درهم میشکنند.
چون آن دو سر بر هم میخورند، غریوی همچون غرشِ رعد برمیخیزد.
لیبا، دردی جانکاه در دل، همچون کسی که از فرازِ صخرهای به قعرِ دره درغلتیده باشد، فریاد برمیآورد: «دنیا ایستاده است و با خونسردی تماشا میکند که چگونه قربانیِ جنونِ یک دیوانه میشویم!»
اما گویی نایِ سخن گفتن ندارد؛ واژهها بر لبانش خشک میشوند.
طنینِ نهیبی بلند میشود: «برخیز، یهودی!» و تازیانهای ستبر بر میز فرود میآید.
سورا از آستانهٔ درِ مهمانسرا بانگ میزند: «چه شوخیِ ابلهانهای! مگر آدمی را اینطور از خواب میپرانند؟ ای سگِ روستاییِ بداقبال!»
لیبا از جا جست.
آن شوخچشمِ تحقیرگر پرسید: «ترسیدی، یهودی؟»
«در میانهٔ روزِ روشن به خواب رفتهای؟ برخیز که مسافران در راهند. کالسکه از راه رسید.»
و بنا بر سنتی دیرین — که مایهٔ شکنجهٔ یهودیان است — بازوانش را به گردنِ او افکند و آغاز به قلقلک دادنش کرد.
لیبا، در آن میان که میکوشید خود را برهاند، فریاد زد: «ولم کن! نمیبینی ناخوشم؟ دست از سرم بردار!»
سرانجام کالسکه، پس از قریب به سه ساعت تاخیر، از راه میرسد. دو مسافر پیاده میشوند و پشتِ میزی مینشینند. لیبا از گفتگوی آنان بدین حقایق پی میبرد: در آخرین منزلگاه، شبِ گذشته در مهمانسرایی که یهودیای ادارهاش میکرد، قتلی به وقوع پیوسته است. اسبهای کالسکه همواره در آنجا تعویض میشدند، اما راهزنان اسبها را ربوده و به دهکدهای دیگر گریخته بودند و مسافران ناچار مانده بودند تا فراهم آمدنِ اسبهای تازه، به تماشایِ صحنهٔ جنایت بنشینند.
اگر به خانه دستبرد نزده بودند، میشد واقعه را به کینخواهی یا تعصبِ مذهبی تعبیر کرد. در قصههایی که از برخی فرقههای مذهبی نقل میشد، درست چنین جنایاتی به چشم میخورد. لیبا، حتی در آن تبی که تار و پودش را میسوخت، به لرزه افتاد.
آنگاه واقعهای رخ داد که گویی سرنشینانِ کالسکه را غرق در احترامی ژرف ساخت.
مسافران دو دانشجو بودند؛ یکی در رشتهٔ فلسفه و دیگری در پزشکی. میانِ آن دو بحثی درگرفت: آتاریسم — الکلیسم و پیامدهای آسیبشناختیاش. نظریههای وراثت — لغزشهای تربیتی — نوروز! تمامیِ یافتههای علمِ نوین. اما پیش از هر چیز — بازگشت به اصل — داروین — هکل — لومبروزو — و در میانِ نامهایِ داروین و لومبروزو، آن مهمانانِ پرشور مجالی نیز یافته بودند تا جرعهای از جامِ شوپنهاور بنوشند؛ «رو به سویِ آسمان و رو به سویِ روشنایی!»
لیبا زیبال را با این اندیشههای روشنفکرانه هیچ نسبتی نبود. شاید این نخستین بار بود که چنین واژگان بلندپروازی در هوای دمکرده و مردابیِ پودنی طنین میانداخت.
اما یک چیز بود که لیبا بیش از هر چیزِ دیگر دریافته بود: «بازگشت به اصل»؛ و این گویاترین وصف برای گئورگه بود. این تصویر که پیشتر در نظرش جز طرحی مبهم نبود، اکنون با وضوحی تمام در ذهنش جان گرفته بود و شعله میکشید. او همه چیز را، حتی در خُردترین دقایق، به چشم میدید.
دلیجان دیگر دور شده بود. لیبا چندان به تماشایش ایستاد تا در خمِ جادهٔ کوهستانی از نظر محو شد. آفتاب تازه در پسِ یکی از قلههای سیاه فرو رفته بود و شب میرفت تا درهٔ پرتافتادهٔ پودنی را در چادرِ سایههای خویش بپوشاند. بیقرار و ملول، دیگر بار خود را بر صندلی رها کرد و هر آنچه شنیده بود، در ذهن واکاوید.
در خلوتِ شب و در دلِ ظلمات، مردی را به همراه دو زن و دو کودک در بسترِ خواب غافلگیر کرده و به سلاخی کشیده بودند. ضجههای کودکان که زیر ضربات وحشیانه، آندم که شکمشان را میدریدند، خاموش میشد؛ و آن نفرِ آخر که ناگزیر در گوشهای نشسته بود تا شاهدِ تمام آن فجایع باشد و سرانجام نوبت به خودش برسد. این از صد اعدام هم گرانتر بود؛ چرا که چون یهودی به چنگ مسیحیان افتد، دیگر او را هیچ امیدی به رستگاری نیست.
لبهای تبدارِ لیبا بیاراده این افکار را واگویه میکردند. لرزه بر اندامش افتاده بود و با گامهایی لرزان در راهروی مسافرخانه قدم برمیداشت.
سورا با خود میگفت: «شک نیست که لیبا حالش خوش نیست. بیمار است و خیالاتِ غریب در سر دارد.»
مگر جز این چگونه میشد رفتارهای شگفتِ این چند روزه را توجیه کرد؟
او درِ مسافرخانه را بست و درست در آن دم که سَبَّت به پایان میرسید، شمعها را افروخت. سه بار رهگذران به در کوبیدند و با لحنی ملایم رخصتِ ورود خواستند. با هر ضربه، لیبا از جا میجست و راه بر همسرش میبست تا در را نگشاید؛ و در حالی که چشمانش از هراس در حدقه میچرخید، نجوا میکرد: «جنب نخور؛ امشب نمیگذارم هیچ مسیحیای پا از این آستانه فراتر بگذارد.»
آنگاه به راهرو رفت و به تیز کردن تبر بر سنگیِ آستانه مشغول شد. چنان میلرزید که گویی پاهایش تابِ نگاه داشتنِ پیکرش را نداشت. با عتاب با همسرش سخن گفت و عاقبت او را روانهٔ بستر کرد و فرمان داد چراغ را بنشاند. زن ابتدا تن نزد، اما لیبا با چنان هیبتی فرمانش را مکرر کرد که زن را یارای نافرمانی نماند؛ گیرم با خود عهد کرد که سرانجام از مکنوناتِ قلبِ او آگاه شود.
سورا چراغ را خاموش کرده و اکنون در کنار استرول خفته بود.
حق با سورا بود؛ لیبا سخت رنجور است.
اکنون شب است؛ شبی قیرگون. لیبا بر پلهای که به راهرو میرسد نشسته و گوش خوابانده است؛ به چه گوش سپرده است؟
در دوردست، بس دور، طنینی گنگ چون گامهای اسب به گوش میرسد؛ همهمهای مبهم و رازآلود، گویی گفتگویی در میان باشد. آنگاه که شب چشمان را از کار میاندازد، گوشها به تیزبینی و ادراکی دوچندان میرسند.
دیگر جای تردیدی نیست. در جادهای که از شاهرود به اینجا میپیوندد، صدای تاخت اسبها برمیخیزد. لیبا زیبال برمیخیزد و پاورچین به سوی درِ کلانِ راهرو میرود. در با تیرکی که در هر دو سویِ جرزهای عمارت نشسته، نیک استوار شده است. با نخستین گام، خشخشِ شنها در زیر پایش بلند میشود. پایافزار از تن بهدر میکند و با جوراب پیش میرود. درست هماندم که سواران میگذرند، او به در رسیده است. به گفتوگو مشغولاند و این کلمات را میشنود:
«زود برخاسته است.»
«اما اگر رفته باشد چه؟»
«آنوقت نوبت او به زمانی دیگر میافتد. دلم میخواست که…»
بیش از این نمیشنود. سواران دیگر به دوردستها رفتهاند. از که سخن میگفتند؟ کیست آن که خفته یا رفته است؟ نوبتِ که بود که به تاخیر افتاد؟ او که تمنایِ فرجامِ دیگری داشت، که بود؟ و در این راهِ کوره و خلوت که تنها گذرِ میهمانانِ مسافرخانه به آن میافتد، در پیِ چه بودند؟
باری جانکاه بر سرش سنگینی میکرد.
نکند جورج باشد؟
لیبا احساس کرد که توانش به تحلیل میرود و بر آستانه در فرو افتاد. در تلاطمِ پریشانِ ذهنش، راهی به اندیشهای روشن نمییافت. بیخویشتن بازگشت و چراغکی را برافروخت.
نوری نبود، بل شبحی از نور؛ فتیله به پایان رسیده بود. پرتوهایی باریک و لرزان میافشاند که به دشواری به چشم میآمدند. اما همین اندک بس بود تا زوایایِ آشنایِ اتاق را بازیابد و ببیند چه در کجاست. آه! تفاوتِ خورشیدِ تابان با این چراغکِ ناچیز، بس کمتر از تفاوتِ این نور با ظلمتِ محض بود.
ساعت با طنینی بلند تیکتاک میکرد؛ صدایی که زیبال را به ستوه میآورد. لنگر را گرفت و ساعت را از حرکت بازایستاند.
کامش خشکیده بود و تشنگی امانش را میبرید. جامی را در تغارِ چوبیِ کنارِ پیشخوان شست و خواست اندکی براندی در آن بریزد. اما صُراحی به لبه جام خورد و طنینی برخاست. این صداها سرش را به درد میآورد؛ پس به ناچار وا نهاد.
جام را به آرامی در تغارِ آب رها کرد و کوشید از خودِ صُراحی بنوشد. سپس آن را با صدایی که لرزه بر اندامش افکند، بر جای نهاد. از هراس، نفس در سینهاش گره خورده بود. چراغ را برداشت و بر لبه برآمده چهارچوبِ پنجره در راهرو نهاد؛ چراغ بر در و سقف و دیوارِ پیشِ رو، خطوطی عمودی و نزار میافکند که فروغشان به دشواری دیده میشد.
لیبا زیبال دیگر بار بر آستانهٔ در نشست و گوش فراداد.
طنینِ ناقوسهایِ عیدِ فصح از کلیسایِ فرازِ بلندیها برخاسته بود؛ مژدهٔ رستاخیزِ مسیح. دیرزمانی از نیمهشب میگذشت و سپیدهدم دیگر چندان دور نبود. آه، ای کاش تتمهٔ این شبِ هولناک نیز به سر میآمد.
خِشخِشی از خُرد شدنِ شن در زیرِ پا! او تنها با جورابی بر پا ایستاده بود و از جای نمیجنبید. صدا باز آمد؛ باری دیگر و باری دیگر. کسی آن بیرون بود، در همین نزدیکی. برخاست و منقبض و مضطرب، سینه را میانِ دستان فشرد. کوشید تا بغضِ گلو را فرو خورد. کسانی آن بیرون بودند؛ جرج!
آری، خودِ اوست. ناقوسها بانگِ رستاخیز را سر دادهاند!
مردان بهآرامی با هم نجوا میکردند: «آخر به تو میگویم که در خواب است! خودم دیدم که چراغ را کُشت!» «چه بهتر؛ آنوقت دکان را پاک میروبیم.» «من میتوانم در را باز کنم. نیک میدانم از چه راهی. یکی از روزنها را میشکنیم. چفتِ در همانجاست…»
آنگاه طنینِ انگشتانی به گوش رسید که در تاریکی میکاویدند و وجب میکردند. متهای در چوبِ خشکِ درِ سالخورده فرو نشست و به چرخش درآمد. لیبا زیبال را جز دیوار تکیهگاهی نبود؛ با دستِ چپ خویشتن را بر در استوار نگاه داشت، در حالی که با دستِ راست دیدگانش را پوشانده بود.
و آن دم، به واسطهٔ سازوکارِ غریبِ ذهن، واژگانی چنین روشن در گوشِ لیبا طنین افکند: «لیبا، کالسکه از راه میرسد!»
آوایِ سورا بود. پرتوِ امیدی بر او تافت؛ دمی سرشار از بهجت. لیبا دستِ چپش را بازپس کشید. نیشِ مته از آن سویِ در برون جسته و دستش را خسته بود.
آیا گریزی و گزیری بود؟ پنداری عبث! در ذهنِ تبآلودش، متهای که میچرخید و او بدان چشم دوخته بود، ابعادی سهمگین یافت. مته چرخید و چرخید و آن حفره زمانبهزمان فراختر شد. آنچه در آن آنِ واحد از خاطرش گذشت، فراتر از تاب و توانِ کلامِ آدمی است. زندگی به اوجی استعلایی برجهیده بود؛ به جایگاهی که از فرازِ آن، پیچاپیچِ پرآشوبِ هستی در برابرِ دیدگانش نمودار گشت.
آن بیرون، کار با نظمی تمام پیش میرفت. لیبا رخنهٔ مته را در چهار نقطهٔ متمایز به تماشا نشسته بود.
جرج فرمان داد: «حالا اره را به من بده.»
ارهای باریک از میانِ حفره به درون لغزید و با شتاب به پیوند زدنِ آن چهار سوراخِ متقارنی پرداخت که مته پدید آورده بود. باری، نقشهشان عیان گشت. چهار سوراخ، چهار کُنج، که میبایست با چهار خط به هم میپیوستند. چون این کار به سر میآمد، قطعهچوبی چهارگوش فرومیافتاد و راه گشوده میشد. از میانِ آن فراخنا، دستی به درون میخزید، به سویِ چفت دراز میشد و در را بر پاشنه میگرداند؛ و آنگاه، مسیحیان به خانهٔ لیبا قدم میگذاشتند.
باری، آن زمان است که زیبال و کسانش به مسلخ میروند. دو تن از آن ولگردان، پیکرهایشان را بر کفِ اتاق به زمین میدوزند و جورج، پای بر شکمشان نهاده، مته را پیاپی در سینههایشان میچرخاند.
عرقی سرد، چنان که گویی عرقِ مرگ، بر اندامِ زیبال نشست؛ بندِ پیوندهایش از هم گسست و بر کفِ اتاق فرو ریخت.
با چشمانی گشاده و بیفروغ، به لرزشِ هراسناکِ نوری که از پسِ پنجره میتافت خیره ماند. آنگاه خندهای سرد بر لبانش نشست و با نگاهی که به نگاهِ وحوش میمانست، زمزمه کرد: «چیزی نمانده تا اره به سوراخِ بعد برسد!»
در این میان، واقعهای شگرف روی نمود و دگرگونی آغاز شد. لرزشِ اندامش بازایستاد و ضعف از تنش رخت بربست؛ چنان که گویی نشاطی غریب بر چهرهاش نقش زده باشند.
با چالاکی و استواریِ مردی تندرست از جا برخاست و چنان گام برداشت که گویی به سوی سرنوشتی محتوم میرود.
فاصلهی میانِ دو سوراخِ بالاییِ مته، در آستانهی بریدن بود. لیبا با احتیاط پیش رفت. اکنون دیگر نمیتوانست خندهاش را پنهان کند. سری تکان داد.
«وقت دارم!»
اره، آخرین باریکهی چوب را در خطِ فوقانی برید و اکنون کار را در خطِ زیرین آغاز کرده بود.
لیبا در اندیشه شد که: «هنوز سه تای دیگر مانده است.» با احتیاط به سوی میخانه دست سود و در کشویی به جستوجو پرداخت. آنچه میخواست یافت و به مهارت پنهانش کرد؛ آنگاه نُکپا به عقب خزید تا چرخشِ مته را زیر نظر بگیرد. اما در بیرون، کار متوقف شده بود.
«چه شد؟ یعنی رفتهاند؟» این پرسشها همچون صاعقه از ذهنش میگذشت.
«ها-ها-ها!» چه گمانِ باطلی! کار دوباره آغاز شد و او اکنون با لذت و اشتیاق تماشایش میکرد. بیتابی بر جانش چنگ انداخته بود و آرزو میکرد هرچه زودتر کار را به پایان ببرند.
لیبا با خود نجوا میکرد: «تندتر! تندتر!»
دگر بار، طنینِ ناقوسهای عید پاک از فرازِ آن کلیسایِ بر تپه، در فضا پیچید.
صدایی از بیرون نهیب زد: «تندتر! سپیده دم غافلگیرمان میکند.»
و سرانجام!
متهزن با احتیاط قطعهچوبِ چهارگوش را برداشت. دستی ستبر و عضلانی به درون خزید. اما پیش از آنکه دست بتواند چفتِ در را بگشاید، حلقهی طنابی مچ را در میان گرفت؛ طناب کشیده و سفت شد و سرِ دیگرش به کُندهای در کنارِ در بسته شد.
در طرفهالعینی کار به فرجام رسید. دو فریاد همزمان به هوا خاست؛ یکی از سرِ درد و دیگری به نشانیِ پیروزی. گویی آن دست را از بیخ و بن بریده باشند.
طنینِ گامهایی که هراسان میگریختند به گوش رسید؛ همدستانِ جورج او را به حالِ خود واگذاشته بودند.
مردِ یهودی دگر بار به میخانه بازگشت. چراغ را برداشت، سوختهی فتیله را چید و آن را بالا کشید و تازه کرد. اکنون چراغ، با نشاطی پیروزمندانه نور میافشاند و هرچه در اتاق بود، به روشنی در پیشِ چشم پدیدار گشت.
زیبال چراغ به دست به دالان شد. ولگرد در عذابی الیم دستوپای میزد. آشکار بود که دیگر تابِ ستیز ندارد. دستش آماس کرده بود و انگشتانش در هم کشیده. مردِ یهودی با چراغ پیشتر رفت. هراسی کهنه باز بر او چیره شد؛ تب بازگشته بود. لرزان، چراغ را چنان به آن دست نزدیک کرد که پوستش بسوخت؛ انگشتان تکانی خوردند و نالهای از سرِ درد برخاست—
با دیدن آن دستِ ورمکرده، زیبال درجا پرید؛ برقی وحشی و سودایی در چشمانش درخشید. قهقههای سر داد چنان که طنینش در دالانِ خالی پیچید.
سپیده میدمید.
سورا از خواب پرید. پنداشتی در خواب فریادی شنیده است. لیبا در اتاق نبود. وقایع روزِ پیشین از پیشِ چشمش گذشت. اتفاقی افتاده بود. از جا برخاست و چراغی افروخت. بسترِ لیبا دستنخورده بود؛ گویی حتی دراز هم نکشیده بود.
او کجا بود؟ از پنجره به بیرون نگریست. آن دورها، بر فرازِ تپهها، سوسویِ پرنورِ چراغکهایی را دید که پیوسته در حرکت بودند؛ دمی ناپدید میشدند و باز رخ مینمودند. مردم از آیینِ رستاخیز بازمیگشتند. سورا پنجره را اندکی گشود؛ صدای نالهای به گوشش رسید. هراسان و بیصدا از پلههای کوچک پایین خزید. همه جا روشن بود. چون به آستانه رسید، از آنچه دید مبهوت ماند.
بر چارپایهای بلند، با آرنجهایی تکیهداده بر زانو و چانهای در میانِ دستان، زیبال نشسته بود. چشمانش بر شیئی سیاه و بیشکل دوخته شده بود که در زیرش، نوری به تندی میسوخت.
بیآنکه پلک بزند، به تماشایِ زوالِ آن دست نشست—همان دستی که اگر مجالی مییافت، از خونِ او نمیگذشت.
او حتی نالههای آن شوربخت را در بیرون نمیشنید. آنچه بدان مینگریست چنان هولناک بود که دیگر صدایی به گوشش نمیرسید. با چشمانی که پلک نمیزد، هر لرزش و هر انقباضِ ماهیچهای را زیر نظر داشت تا آن زمان که دیگر رمقی برای جنبیدن باقی نماند.
کار دیگر تمام شده بود.
سورا جیغی کشید: «لیبا!»
زیبال با اشارهای او را به سکوت خواند تا خلوتش را بر هم نزند.
بوی گوشتِ سوخته در دالان میپیچید.
«لیبا! —این چه بساطی است؟»
روز آغاز شده بود. سورا چفتِ در را پس زد. در که از بند رها شد، با تنهٔ گئورگه برخورد کرد که با یک دست همانجا آویزان بود. اهالی دهکده، با شمعهای روشنِ عیدِ پاک در دست، به درون هجوم آوردند.
«چه شده؟ چه خبر است؟»
و آنگاه دریافتند که چه بر سر آمده است.
زیبال که تا آن دم از جای نجنبیده بود، سنگین از چارپایه به زیر آمد. مردم را کنار زد و به سوی در گام برداشت.
کسی پرسید: «چه شده، مردِ یهودی؟»
لیبا زیبال با لحنی استوار و اشارتی پرهیبت بانگ برآورد: «لیبا زیبال عازم یاشی است تا خاخام را آگاه کند که دیگر در کیشِ یهود نیست؛ لیبا زیبال مسیحی شده است، چرا که به پاسِ حرمتِ مسیح، در عیدِ پاک شمعها افروخته است!»
و آنگاه، غرق در اندیشه، رو به سوی تپهها، به جانبِ شرق، راه پیش گرفت. او، چونان مسافری آزموده که میداند سفری چنین دراز را نباید با گامهای شتابزده آغاز کرد، با تانی و استواری قدم برمیداشت.