روزی روزگاری سه نفر غذا خوردند. این واقعه را همچون رویایی به یاد میآورم. ابرهای سیاه مردان را میپوشانند، چون که این ماجرا از دیرباز رخ داده است.
گاهی گویی ابری نیست، مگر ستون آتشی که مردان و کارهایشان را روشن میکند؛ این آتش بزرگتر و درخشانتر میشود و تا امروز نور و گرما میبخشد.
چند کلمه کوتاه برای گفتن دارم، دو یا سه کلمه: روزی روزگاری سه نفر غذا خوردند. نه در روز کاری و نه در سبت عادی، بلکه در روز کفاره که بر سبت افتاد.
نه در گوشهای که کسی نبیند یا نشنود، بلکه پیش همه مردم در مدرسه بزرگ، مدرسه اصلی شهر.
این سه نفر مردان عادی نبودند، بلکه بزرگان جامعه یهودی بودند: خاخام و دو قاضیاش.
ساکنان شهر به ایشان چون فرشتگان مینگریستند و مطمئناً آنان را قدیسان میدانستند. و اکنون که این کلمات را مینویسم، به یاد میآورم که چقدر درکشان برایم دشوار بود و گاهی گمان میکردم خاخام و قاضیانش خطا کردهاند. اما حتی در آن لحظه حس میکردم که کار عظیمی انجام میدهند، مردان مقدسی با غرایز مقدس، و این که برایشان آسان نیست اینچنین رفتار کنند. چه کسی میداند که با چه سختی در درون خود میجنگیدند، چه کسی میداند چه رنجی کشیدند و چه چیزی تحمل کردند؟
و هرچند سالها زندگی کنم و پیر شوم، روز و مردان را هرگز فراموش نخواهم کرد و آنچه در آنجا انجام شد، زیرا آنان مردان عادی نبودند، بلکه پهلوانان بزرگی بودند.
آنان روزگار تلخی بودند که چندان نگذشته بود و به زودی باز نخواهند گشت.
مصیبت عظیمی از آسمان بر ما نازل شد و در میان شهرها و سرتاسر کشور پخش گشت: وبا آمد.
این بلا از سرزمینی دور به ما رسید و به شهر کوچکمان وارد شد و جوانان و پیران را درگرفت.
روز و شب مردان همچون مگس میمردند و کسانی که باقی مانده بودند میان زندگی و مرگ سرگردان بودند.
چه کسی میتواند تعداد مردگانی را که در آن روزها دفن شدند بشمارد! چه کسی نام کسانی را میداند که اجسادشان در کوچهها روی هم انباشته شده بود!
در محله یهودینشین، طاعون ویرانیهای عظیمی به بار آورد: خانهای نبود که در آن عزاداری نباشد و خاندانی نبود که بلا در آن رخنه نکرده باشد.
در خانهای که در آن ساکن بودیم، در طبقه دوم، نه نفر در یک روز جان باختند. در زیرزمین مادر و چهار کودک مردند، و در خانه مقابل صدای فریادهای وحشتناک را تمام شب شنیدیم و صبح پی بردیم که دیگر هیچکس زنده در آن نمانده است.
گورکنان از صبح تا شب کار میکردند و اجساد در خیابانها چون هیزم پراکنده بودند. آنها همچون گل به یکدیگر میچسبیدند و گاهی بر روی اجساد قدم میزدند.
تابستان فروکش کرد و روزهای مقدس آمدند و سپس ترسناکترین روز همه—روز کفاره.
تا زمانی که زندهام آن روز را به یاد خواهم داشت.
شب پیش از روز کفاره—هنگام خواندن کول نیدره!
پشت میز پیش از تابوت، نه بهعادتِ یک خواننده و دو دستیار، بلکه خاخام و دو قاضیاش ایستادهاند.
شمعها از هر سو میسوزند و شعلهها که بلند و بلندتر میشوند، گویی با هم زمزمه میکنند. مردم با چهرههایی عبوس کنار میزهای مطالعهشان ایستادهاند و ردای نماز و شالهای دعا، کلاههای اسپانیایی و کمربندهای نقرهای را بر تن دارند؛ سایههایشان بر دیوارها به این سو و آن سو میلغزد و گویی روحِ مردگانی هستند که امروز و دیروز و پریروز جان باختهاند. پیداست که نتوانستهاند در گورهایشان آرام گیرند و آنها نیز به کنیسه آمدهاند.
آرام! … ربی شروع به گفتن چیزی کرده است و قاضیان نیز، و نالهای از میان جماعت برمیخیزد.
ربی گفت: «با رضایتِ آن که در همه جا حاضر است و با رضایتِ این جماعت، ما اجازه میدهیم با کسانی که مرتکب گناه شدهاند، دعا خوانده شود.»
و ترسی بزرگ بر من و بر همهٔ مردم، پیر و جوان، چیره شد. در همان لحظه دیدم که ربی از سکو بالا رفت. آیا میخواهد موعظه کند؟ آیا میخواهد در زمانی که مردم همچون مگس بر زمین میافتند و میمیرند، به آنها درس اخلاق بدهد؟ اما ربی نه موعظه کرد و نه درس داد. او تنها یادِ جانهای کسانی را زنده کرد که در طول چند روز گذشته جان باخته بودند. اما چقدر به درازا کشید! چه نامهای بسیاری که بر زبان آورد! دقیقهها یکی پس از دیگری میگذرند و ربی هنوز تمام نکرده است! آیا این فهرست جانها هرگز به پایان نمیرسد؟ هرگز؟ و به نظرم آمد که بهتر بود ربی به جای نام مردگان که بیشمار و بیپایاناند، نام کسانی را میخواند که هنوز زندهاند، چرا که شمارشان اندک است.
من هرگز آن شب و آن دعا را فراموش نخواهم کرد، زیرا آن در واقع دعا نبود، بلکه یک نالهٔ بلند و طولانی بود که از ژرفای قلب انسان برمیخواست، آسمان را میشکافت و به درگاه خداوند میرسید. از آغاز آفرینشِ جهان، یهودیان هرگز با چنین اندوه جانکاهی دعا نکرده بودند و هرگز اشکهای داغتری از چشمان انسان نباریده بود.
آن شب هیچکس کنیسه را ترک نکرد.
پس از دعاها، سرود یگانگی را خواندند و پس از آن مزامیر را، و سپس بخشهایی از میشنا و پس از آن کتابهای اخلاقی را…
و من نیز در میان جماعت ایستادهام و دعا میخوانم، و پلکهایم همچون سرب سنگین است و قلبم همچون چکش میتپد.
«او-مالوخیم یِخوفِزون - و فرشتگان به پرواز درمیآیند.»
و در خیال خود میبینم که آنها در کنیسه پرواز میکنند، بالا و پایین، بالا و پایین. و در میان آنها، فرشتهٔ بد را با هزار چشم میبینم، که از سر تا پا پر از چشم است.
آن شب هیچکس کنیسه را ترک نکرد، اما صبح زود، عدهای غایب بودند؛ دو تن از جماعت در طول شب از پا درآمده و پیش چشمان ما جان سپرده بودند و در شالهای دعا و ردای سفیدشان پیچیده شده بودند؛ برای سفرشان از دنیای زندگان به دنیای مردگان، چیزی کم نبود.
آنها پیوسته از محلهٔ گاس پیامهایی به کنیسه میآوردند، اما هیچکس نمیخواست گوش دهد یا پرسوجو کند، مبادا بشنود که در خانهٔ خودش چه پیش آمده است. تا زندهام، آن شب و هرچه دیدم و شنیدم را فراموش نخواهم کرد.
اما روز کفاره، روزی که پس از آن آمد، از آن هم هولناکتر بود.
و حتی اکنون، وقتی چشمانم را میبندم، همهٔ آن تصویر را میبینم و گمان میکنم دوباره در میان مردم در کنیسه ایستادهام.
عصرِ روز کفاره است.
ربی بر سکو در مرکز شول ایستاده است؛ بلند و محترم، و در چهرهٔ نجیب او جذابیتی است. و آنجا، در گوشهٔ شول، پسری ایستاده که هرگز چشمانش را از چهرهٔ ربی برنمیدارد.
راستش را بگویم، من هرگز چهرهای شرافتمندتر ندیدهام.
ربی پیر است، هفتاد یا شاید هشتاد ساله، اما بلند و راست چون درخت صنوبر. ریش بلندش سفیدی نقرهای دارد، اما موهای پرپشت و بلند سرش هنوز سفیدتر است؛ چهرهاش رنگپریده، لبهایش رنگپریدهاند، و تنها چشمان سیاه بزرگ او میدرخشند و میدرخشند، چون چشمان شیری جوان.
من در کودکی از او میترسیدم. میدانستم او مرد خداست، یکی از بزرگترین مراجع در شریعت، که تمام جهان از او مشورت میخواستند.
همچنین میدانستم که او در تمام تصمیماتش به رحمت تمایل دارد، و هیچکس جرات مخالفت با او را نداشت.
چشمی که آن روز در شول دیدم، اکنون پیش چشمم است.
ربی بر سکو ایستاده است، و چشمان سیاه او در چهرهٔ رنگپریده و در مو و ریش سفید میدرخشند.
نماز جماعت تمام شده است، و مردم منتظرند تا بشنوند ربی چه میگوید، و هر کس از نفس کشیدن میترسد.
و ربی شروع به سخن گفتن کرد.
صدای ضعیف او هر لحظه قویتر و بلندتر میشود، و در نهایت کاملاً رسا میشود.
او دربارهٔ تقدس روز کفاره و تورات مقدس سخن میگوید؛ دربارهٔ توبه و دعا، دربارهٔ زندهها و مردهها، و دربارهٔ طاعونی که برپا شده و بدون رحمت، بدون استراحت، بدون وقفه نابود میکند؛ تا کی؟ تا چه مدت دیگر؟
بهتدریج گونههای رنگپریدهاش سرخ میشوند و لبهایش نیز، و من میشنوم که ربی میگوید: «و هنگامی که مصیبتی به مردی میرسد، باید به اعمال خود نگاه کند؛ نه تنها به آنچه که به او و خدای بزرگ مربوط است، بلکه به آنچه که به خود او، به بدنش، به گوشتش، به سلامت خودش مربوط میشود.»
آن زمان من کودک بودم، اما به یاد دارم که وقتی این کلمات را شنیدم، شروع به لرزش کردم، زیرا فهمیده بودم.
ربی به سخن ادامه داد. او دربارهٔ پاکیزگی و هوای سالم، دربارهٔ کثیفی که برای انسان خطرناک است، و دربارهٔ گرسنگی و تشنگی که فرشتگانِ بدِ انساناند وقتی طاعونی در اطراف است و بدون رحمت قربانی میگیرد، سخن میگوید.
و ربی چنین ادامه داد:
ربی گفت: «و مردمان باید به احکام من زندگی کنند، نه اینکه با آنها بمیرند. گاهی وقتها باید از شریعت عدول کرد، اگر با این کار بتوان کل جامعهای را نجات داد.»
من با ترس میلرزم. ربی چه میخواهد؟ منظور او از این کلمات چیست؟ او چه میخواهد به دست آورد؟ و ناگهان میبینم که او گریه میکند، و قلبم تندتر و تندتر میزند. چه اتفاقی افتاده؟ چرا او میگرید؟ و من در گوشه ایستادهام، در سکوت، و من نیز شروع به گریه میکنم.
و تا به امروز، اگر چشمانم را ببندم، او را میبینم که بر سکو ایستاده است، و با دستش به دو قاضی که در سمت چپ و راست او هستند اشاره میکند. او و آنها با هم نجوا میکنند، و او چیزی در گوششان میگوید. چه اتفاقی افتاده؟ چرا گونهٔ او میسوزد، و چرا گونههای آنها به رنگ گچ سفید است؟
و ناگهان صدای حرف زدنشان را میشنوم، اما حرفهایشان را نمیفهمم، چون واژهها به مغزم راه نمییابند. با اینهمه، هر سه نفر چنان تند و روشن سخن میگویند!
و همهٔ مردم نالهای سر میدهند و پس از آن ناله، این کلمات را میشنوم: «با رضایتِ آنکه در همه جا حاضر است و با رضایتِ این جماعت، اجازه میدهیم که در روز کفاره، بخورید و بیاشامید.»
سکوت. هیچ صدایی در کنیسه شنیده نمیشود، هیچ پلکی نمیپرد، هیچ نفسی به شماره نمیافتد.
و من در گوشهای ایستادهام و صدای تپش قلبم را میشنوم: یک، دو، یک، دو. وحشتی وجودم را فرا میگیرد و چشمانم سیاهی میرود. سایهها بر دیوار میلغزند و میان سایهها، مردگانی را میبینم که دیروز و پریروز و پسپریروز مردهاند؛ قومی تمام، مجمعی بزرگ.
و ناگهان درمییابم ربی از ما چه میخواهد. ربی ما را فرامیخواند که امروز بخوریم! ربی یهودیان را فرامیخواند که در روز کفاره بخورند، روزه نگیرند، بهخاطر وبا، بهخاطر وبا، بهخاطر وبا… و من با صدای بلند شروع به گریستن میکنم. و تنها من نیستم، تمام جماعت گریان ایستادهاند و قاضیان بر سکو میگریند و بزرگِ همه، آنجا همچون کودکی هقهق میکند.
و او همچون کودکی التماس میکند و کلماتش نرم و ملایم است و هر از گاهی چنان میگرید که صدایش شنیده نمیشود.
ربی با التماس گفت: «یهودیان بخورید، بخورید! امروز باید بخوریم. اکنون زمانی است که باید از شریعت روی برگرداند. ما باید با دستورها زندگی کنیم، نه آنکه با آنها بمیریم!»
اما هیچکس در کنیسه از جایش تکان نخورده است و او همانجا ایستاده و گریان از آنان تمنا میکند و اعلام میدارد که تمام مسئولیت را بر گردن خود میگیرد تا مردم بیگناه بمانند. اما هیچکس تکان نمیخورد. و پس از اندکی، با صدایی دیگر آغاز میکند؛ دیگر التماس نمیکند، فرمان میدهد:
«من به شما اجازه میدهم که بخورید، من، من، من!»
و کلماتش همچون تیرهایی است که از کمان رها شده باشند.
اما مردم ناشنوایند و هیچکس تکان نمیخورد.
آنگاه او دوباره با همان صدای پیشین آغاز میکند و همچون کودکی التماس میکند:
«از من چه میخواهید؟ چرا مرا آنقدر میآزارید تا توانم به پایان برسد؟ گمان میکنید از بامداد امروز تا اکنون با خودم در کشمکش نبودهام؟»
و قاضیان نیز به درگاه مردم التماس میکنند.
و ناگهان رنگ صورت ربی همچون گچ سفید میشود و سرش را بر سینه میافکند. نالهای از یک سوی کنیسه تا سوی دیگر برمیخیزد و پس از ناله، شنیده میشود که مردم با یکدیگر زمزمه میکنند.
آنگاه ربی، چنانکه گویی با خود سخن میگوید، گفت:
«این خواست خداست. من هشتاد سال دارم و هرگز دستوری را زیر پا نگذاشتهام. اما این نیز دستوری است، یک اصل است. بیگمان قادر متعال چنین میخواهد! خادم!»
خادم پیش میآید و ربی کلماتی چند در گوش او نجوا میکند.
او با قاضیان نیز مشورت میکند و آنان سرهایشان را تکان میدهند و موافقت میکنند.
و خادم جامهای شراب را برای تقدیس از اتاق ربی میآورد و تکههای کوچک نان را. و اگرچه سالها زندگی کنم و بسیار پیر شوم، هرگز آنچه را آن روز دیدم فراموش نخواهم کرد و حتی اکنون نیز، هرگاه چشمانم را میبندم، همهٔ آن ماجرا را میبینم: سه ربی که بر سکوی کنیسه ایستادهاند و در روز کفاره، پیش چشم تمام مردم میخورند!
سه نفر از قهرماناناند.
چه کسی خواهد گفت که چگونه با خویشتن خود جنگیدند، چه کسی خواهد گفت که چگونه رنج کشیدند و چه چیزی را تحمل کردند؟
ربی گفت: «من آنچه را که خواستید انجام دادم»، و صدایش نمیلرزد و لبانش نمیلرند.
«نام خدا ستوده باد!»
و تمام یهودیان آن روز خوردند، خوردند و گریستند.
پرتوهای نور از یادآوری ساطع میشوند، در اطراف پخش میگردند و به میزی میرسند که من بر آن مینشینم و این کلمات را مینویسم.
بار دیگر: سه نفر خوردند.
در لحظهای که صحنهٔ شگفتانگیز در شول پیش من است، سه یهودی در اتاقی مقابل شول نشستهاند و آنها نیز میخورند.
آنها سه آدم بزرگ این مکاناند: مالیاتگیر، بازرس و معلم.
پنجره کاملاً باز است تا همه ببینند؛ روی میز سماور، لیوانهای شراب قرمز و خوراکیها قرار دارد. و آن سه نفر با دستهای پر از کارتهای بازی، به بازی پریفرنس مینشینند، میخندند، میخورند و مینوشند.
آیا آنها نیز از قهرماناناند؟