پسر رب شلویمه که هفتاد ساله بود و خانهاش در روستا قرار داشت، دو پسرش را فرستاد تا با پدربزرگشان زندگی کنند و آموزش شهروندی، یعنی یادگیری غیریهودی را فرا گیرند.
رب شلویمه اندیشید: «زمانها تغییر کردهاند؛ چارهای نیست!» و پس از پرسوجوهای فراوان، معلمی نیکو برای نوههایش استخدام کرد.
او با لبخند به دوستانش میگفت: «معلمی به من بدهید که بتواند تمام شریعتشان را، همانطور که میگویند، در یک چشم به هم زدن درس بدهد!»
در سن هفتاد و یک سالگی، رب شلویمه بیشتر در خانه میماند تا بیرون و به معلمی که نوههایش را تعلیم میداد، گوش میداد. او میخندید و میگفت: «در پیریام دکتر میشوم!»
یک روز معلم به شاگردش دربارهٔ جغرافیای ریاضی درس میداد. رب شلویمه با لبخندی بر لب و خندهای در دل، به معلم جوانی که «چنین دروغهای عظیمی» را با جدیت میگفت، مینگریست. معلم به شاگردش گفت: «زمین میچرخد» و رب شلویمه لبخند زد و فکر کرد: «او حتماً این را با چشم خود دیده است!» اما معلم داشت این موضوع را با نور عقل ثابت میکرد و رب شلویمه جدیتر شد؛ لبخندش را از دست داد؛ سعی میکرد دلیلهای معلم را درک کند؛ میخواست سوالاتی بپرسد، اما سوالی مناسب نیافت و گویی زبانش را گم کرده بود، همانجا نشست.
معلم نگاه جدی او را دید و متوجه شد که پیرمرد به درس علاقه دارد، پس شروع کرد به گفتن شگفتیهای بزرگتر. او گفت خورشید چقدر از زمین دور است، چقدر بزرگ است و چندین زمین در آن جا میشود—و رب شلویمه دوباره لبخند زد و در نهایت دیگر نتوانست تحمل کند. رب شلویمه فریاد زد: «ببینید، به این یکی نمیتوانم و نمیخواهم گوش دهم! میتوانید بگویید زمین میچرخد—خوب، باشد! بسیار خوب، بگذارید قبول کنیم شاید بر پایهٔ عقل—حتی—اندازهٔ زمین—ظاهر زمین—میبینید؟ —همهٔ اینها. اما خورشید! چه کسی خورشید را اندازهگیری کرده است؟ چه کسی، میپرسم! مگر آنجا بودهاید؟ چه حرف خندهداری، به قول من!» رب شلویمه بسیار هیجانزده شد. معلم دست رب شلویمه را گرفت و سعی کرد او را آرام کند. او به پیرمرد گفت که ستارهشناسان اینها را چگونه کشف کردهاند و این مسالهٔ حدس و گمان نیست؛ دربارهٔ تلسکوپ برایش توضیح داد و از محاسبات ریاضی گفت که رب شلویمه قادر به درکش نبود. رب شلویمه پاسخی نداشت، اما اخم کرد و سرسخت ماند. رب شلویمه با دستش حرکتی تحقیرآمیز کرد و گفت: «اینکه من اینها را نمیفهمم یا درک نمیکنم، هیچ اهمیتی ندارد! اینطور علمآموزی! چه مزخرفی!»
او به سکوت بازگشت و به گوش دادن به حرفهای معلم ادامه داد. معلم گفت: «ما حتی میدانیم چه فلزاتی در خورشید یافت میشوند.» رب شلویمه با خندهای شیطنتآمیز گفت: «اگر باور نکنم چه؟» معلم پاسخ داد: «الان برایتان کاملاً توضیح میدهم.» رب شلویمه با بیصبری حرف او را قطع کرد و گفت: «انگار در آسمان جشن و خنزرپنزری برپاست!» او بسیار عصبانی شد، اما معلم به عصبانیت او توجهی نکرد.
معلم گفت: «دویست سال پیش، در انگلستان، طبیعتشناس و ریاضیدان مشهور، اسحاق نیوتن، زندگی میکرد. دربارهاش گفتهاند وقتی خدا گفت «باشد که نور شود»، نیوتن به دنیا آمد.» رب شلویمه با تمسخر گفت: «عجب! فکر میکنم خیلی هم بعید نیست! چرا که نه؟»
معلم راه خود را ادامه داد و توضیحی دربارهٔ تحلیل طیفی داد. او مدتی طولانی سخن گفت و رب شلویمه با دقت زیاد نشست و گوش داد. معلم پرسید: «حالا میفهمید؟»
رب شلویمه پاسخی نداد، فقط از زیر ابروهایش سرش را بلند کرد.
معلم گفت: «زمین برای سالهای بسیاری ایستاده است. تعداد دقیق آن معلوم نیست، اما محاسبه آن را به چند میلیون میرساند—» پیرمرد فریاد زد: «آه، میخواهم بدانم بعدش چیست! فکر میکردم همه میدانند—که حتی آنها—» معلم حرفش را قطع کرد و گفت: «صبر کن، رب شلویمه»، سپس افزود: «بهصورت مستقیم توضیح میدهم.» رب شلویمه با عصبانیت گفت: «ما! شنیدن این حرف باعث تهوعم میشود»، سپس از صندلی بلند شد و اتاق را ترک کرد.
* * * * *
تمام آن روز رب شلویمه خشمگین بود و ابروهایش را به هم میفشرد. او از علم، از معلم، و از خود عصبانی بود، چون ناگزیر بود به همهچیز گوش بدهد.
رب شلویمه با خشم به خود گفت: «شلوغی و حماقت! و من اینجا نشستهام و گوش میدهم!» اما او «شلوغی» را به یاد آورد؛ چیزی بر دل و مغزش سنگینی میکرد. میخواست چیزی پیدا کند که به دست بگیرد، دلیلی بر پوچی و خالی بودن تعلیمات آنها، سوال سختی بپرسد و زبان سرخ و بلندی به سوی آنها دراز کند — این بربرهای امروز، این نیوتنهای امروز.
او اندیشید: «در نهایت، این فقط بازی بچههاست. مسخره است که حرفهای بیمعنیشان را جدی بگیریم.»
او فریاد زد: «فقط شواهدشان، شواهدشان!» و احساس ناتوانی دوباره بر او غلبه کرد.
او به خود گفت: «ما! آیا همهچیز برای ما تمام شد؟ آیا همهچیز بالا رفت؟! بالا رفت؟! زمین میچرخد! چه عجب! دربارهٔ توضیحهایشان — واقعاً شگفتانگیز! آره، البته که این همه اهمیت بالایی دارد! ای وای، بله!»
او بسیار عصبانی شد، دکمههای کت خود را پاره کرد، کلاه را درست بر سر گذاشت و تف کرد.
او گفت: «منافقان، امروز جز منافقان چیزی نیست!» سپس به یاد معلم افتاد — با چه شور و شوقی سخن میگفت!
توضیحهای معلم در سر رب شلویمه میچرخید و چیزها را ثابت میکرد، و دوباره پیرمرد دچار سردرگمی شد.
با نگرانی و خشم، همراه با نالهها و آهها، به رختخواب رفت. اما تمام شب بیقرار بود، از این پهلو به آن پهلو میچرخید و ناله میکرد. همسر پیرش سعی کرد او را آرام کند.
او گفت: «هوای امروز چقدر بد است»، سپس سرفه کرد و گفت: «من هم پهلویم درد میکند.»
صبح روز بعد که معلم آمد، رب شلویمه با چهرهای ناخوشایند پرسید: «خب، امروز دوباره میخواهید قصه بگویید؟»
معلم پاسخ داد: «امروز جغرافیا نمیآموزیم.»
رب شلویمه با طعنهٔ بدخواهانه پرسید: «آیا «ستارهشناسان» شما با محاسبه کشف کردهاند که در چه روزهایی میتوانیم جغرافیا بیاموزیم؟»
معلم لبخند زد و گفت: «نه، این کشف من است!»
رب شلویمه ادامه داد: «و کی «ستارهشناسان» شما مطالعهٔ جغرافیا را مقرر کردهاند؟»
معلم گفت: «فردا.»
رب شلویمه با خشم تکرار کرد: «فردا!» و اتاق را ترک کرد؛ برای اولین بار درس را از دست داد.
روز بعد معلم خورشید و ماه را برای شاگردانش توضیح داد. رب شلویمه صندلیاش را به میز نزدیک کرد و بیحرکت گوش داد.
معلم گفت: «همهچیز آنقدر دقیق است که ستارهشناسان میتوانند به دقیقه محاسبه کنند که چه زمانی خورشیدگرفتگی یا ماهگرفتگی خواهد بود و تا به حال هیچ خطایی نکردهاند.»
با شنیدن این کلمات آخر، رب شلویمه سرش را بهطرز معناداری تکان داد و به شاگردان نگریست، گویی میخواست بگوید: «از من بپرسید!».
معلم به گفتن از دنبالهدارها، سیارهها و خورشیدهای دیگر ادامه داد. رب شلویمه خرخرکنان حرفش را قطع میکرد و پیوسته با فریادهایی میان سخنان او میپرید: «اگر حرفم را باور نمیکنی، خودت برو و اندازه بگیر!» ــ «اگر اینطور نیست، به من بگو دروغگو!» ــ «همینطور است!» ــ «با فاصلهٔ یک یارد از آن!»
رب شلویمه دانش یهودیاش را با بهره پس داده بود. در شهرک، آدمهای دانشمندی مثل رب شلویمه زیاد نبودند. خاخامها، بیآنکه چاپلوسی کنند، او را «سبدِ پر» مینامیدند و رب شلویمه نمیتوانست وجود دانشهایی جز دانشهای «یهودی» را در ذهنش تصور کند؛ و وقتی سرانجام توانست چنین چیزی را تصور کند، حاضر نبود بپذیرد که آن دانشها درست و بینقصاند. او آنقدر باهوش بود و آنقدر آموزش روشنبینانه دیده بود که میتوانست بفهمد میان غیریهودیها هم مردان بزرگی وجود دارند. حتی اگر کسی خلاف این را ادعا میکرد، به او میخندید. اما اینکه میان غیریهودیها مردانی باشند به بزرگی هر مرد یهودی، باورش نمیشد ــ چه رسد به اینکه از آنها هم بزرگتر باشند.
و حالا، کمکم، رب شلویمه داشت باور میکرد که دانش «آنها» آنقدرها هم بیاهمیت نیست؛ چون او، «سبدِ پر»، میدید که یادگرفتنش چندان هم آسان نیست. و آنچه با آن روبهرو بود، خیالپردازیهای پوچ یا عقیدههای بیپایه نبود. نه، اینجا محاسبههای ریاضی بود، اثباتهایی که تقریباً هر کسی میتوانست خودش آنها را بیازماید و ناگزیر ذهن را تحت تاثیر میگذاشتند! و رب شلویمه از درون به خشم میآمد. میکوشید به فکرهای قدیمی و برداشتهای کهنهاش بچسبد. چقدر دلش میخواست با همان جملههایی که بر زبان هر آدم نادانِ مخالفی جاری است، به این استدلالهای روشن و توضیحهای ساده بتازد. بااینحال احساس میکرد بیانصافی میکند، و دست از بحث با معلم کشید و با دقت به اثباتهای او گوش داد. معلم هم خیلی ساده میگفت:
معلم میگفت: «میشود اندازه گرفت؛ چرا نشود؟ فقط یادگیری زیادی لازم دارد.»
وقتی معلم به در رسید، رب شلویمه با پرسشی او را نگه داشت.
او با عصبانیت پرسید: «پس تمام دانشِ «شما» چیزی جز نجوم و جغرافیا نیست؟»
معلم گفت: «اوه، نه! چیزهای زیادی غیر از اینها هستــ خیلی زیاد!»
رب شلویمه پرسید: «مثلاً؟»
معلم گفت: «میخواهی ایستاده روی یک پا برایت بگویم؟»
او بیحوصله و انگار از سر خشم جواب داد: «خب، بله، «روی یک پا».»
معلم گفت: «اما آدم نمیتواند «روی یک پا» برایت توضیح بدهد. اگر بخواهی، شنبه میآیم و با هم گپی میزنیم.»
رب شلویمه با لحنی ناراضی تکرار کرد: «شنبه؟»
معلم گفت: «شنبه، چون وقت دیگری نمیتوانم بیایم.»
رب شلویمه با تامل گفت: «پس شنبه باشد.»
اما معلم دیگر از در بیرون رفته بود که رب شلویمه دنبالش صدا زد: «ولی کمی بعد از غذا!» و وقتی معلم کمی از آنجا دور شده بود، فریاد زد: «و همهچیز دیگر هم به همان اندازهٔ نجوم شما درست است؟»
معلم لبخند زد و گفت: «خودت خواهی دید!»
* * * * *
رب شلویمه در تمام عمرش برای هیچ شنبهای به اندازهٔ این یکی انتظار نکشیده بود، و دو روزی که تا رسیدن آن مانده بود، برایش بسیار طولانی میگذشت؛ تمام این مدت اخمهایش را باز نکرد و چهرهای شاد نشان نداد. در آن دو روز، بارها او را میدیدند که دستهایش را به پیشانی میبرد. طوری راه میرفت که انگار بار سنگینی بر دوشش گذاشتهاند و میخواهد آن را از خود دور کند؛ یا انگار کار بسیار ناخوشایندی پیش رو دارد و آرزو میکند هرچه زودتر از شرش خلاص شود.
در روز شبت او به سختی میتوانست صبر کند تا معلم ظاهر شود. رب شلویمه با سرزنش گفت: «تو خیلی میخواستی بپرسی.»
خانم پیر برای خواب کوتاه رفت، نوهها به بازیشان، و رب شلویمه جعبه تنباکو را بین انگشتانش گرفت، به پشت «صندلی پدربزرگ» که روی آن نشسته بود تکیه داد و با دقت فراوان به سخنان معلم گوش داد.
معلم مدت طولانی سخن گفت، نامهای علوم را ذکر کرد و معنای آنها را توضیح داد، و رب شلویمه هر توضیح را به اختصار تکرار کرد. او گفت: «فیزیک، پس، علمی است از—» و افزود: «یعنی، پس، اینجا داریم—که فیزیولوژی توضیح میدهد—».
معلم به او کمک میکرد و سپس بلافاصله به صحبت دربارهٔ شاخهای دیگر از علم میپرداخت. تا وقتی که خانم پیر بیدار شد، معلم مثالهایی از آناتومی، فیزیولوژی، فیزیک، شیمی، جانورشناسی و جامعهشناسی آورده بود.
ساعتها دیر شده بود؛ مردم از آیین عصر باز میگشتند و کسانی که در شبت سیگار نمیکشند، چشمانشان را به آسمان میدوختند. اما رب شلویمه فراموش کرده بود در چه دنیایی زندگی میکند. او با پیشانی چروکخورده و ابروهای مچاله نشسته بود، با دقت گوش میداد، جز چهرهٔ معلم چیزی نمیدید، و فقط هر کلمهٔ او را میگرفت.
خانم پیر با تعجب و در حالی که چشمانش را میمالید، پرسید: «هنوز هم حرف میزنی؟»
رب شلویمه سرش را با نگاهی سرگردان به سمت همسرش چرخاند، گویی میپرسید سوال او چه معنی دارد.
خانم پیر گفت: «اوه! تو فقط به ما زنان میخندی!»
رب شلویمه ابروهایش را به هم نزدیکتر کرد، پیشانیاش را بیشتر چروک داد و بار دیگر نگاهش را به لبهای معلم دوخت.
خانم پیر زیر لب گفت: «به زودی وقت روشن کردن آتش میشود.»
معلم نگاهی به ساعت انداخت و گفت: «دیر شده است.»
خانم پیر گفت: «فکر میکنم همینطور باشد! چرا اجازه دادند اینقدر بخوابم، مطمئنم نمیدانم! مردم شروع به حرف زدن میکنند و حتی چای را هم فراموش میکنند.»
رب شلویمه نگاهی به بیرون پنجره انداخت.
رب شلویمه با کمی عصبانیت فریاد زد: «آه! آنها همیناکنون از شول بیرون میآیند، آیین تمام شده! چه چیز عجیبی است که بنشینیم و حرف بزنیم! آه!»
او از جای خود پرید، شیشه را با دست تمیز کرد و شروع به خواندن دعای عصر کرد. معلم وسایلش را برداشت، اما رب شلویمه با دست اشاره کرد و گفت: «صبر کن!»
رب شلویمه خواندن «بخور» را تمام کرد.
او با اخم به کتاب دعا نگاه کرد و پرسید: «کی به بچهها این همه چیز را آموزش میدهی؟»
معلم پاسخ داد: «نه برای مدت طولانی، نه اینقدر زود. بچهها نمیتوانند همه چیز را درک کنند.»
رب شلویمه با طعنه گفت: «فکر نمیکنم، اینقدر شگفتانگیز!» او به کتاب دعا نگریست و شروع کرد: «خوشحالیم». او دعاها را همانگونه که میخواند بلعید، نصف هر کلمه را. هرچند پیشانیاش را چروک میکرد، نتوانست افکار غریبه را از ذهنش بیرون کند و تمرکزش را روی دعاها حفظ کند. پس از آیین سعی کرد کتابی بردارد، اما بیفایده بود؛ سرش پر از تداخل همهٔ علوم نو بود. با اتکا به اندکی که تازه آموخته بود، میخواست همه چیز را بفهمد و بداند، بدنی کامل از یک مو بسازد، و او فکر کرد، فکر کرد، فکر کرد…
یکشنبه، وقتی معلم آمد، رب شلویمه به او گفت که میخواهد کمی با او صحبت کند. در این میان او نشست تا گوش دهد. ساعتی که معلم به بچهها درس میداد برای او بسیار طولانی بود و به سختی میتوانست نگاهش را از ساعت بردارد.
«شاگرد دیگری میخواهید؟» وقتی همراه معلم وارد اتاق خودش شد، پرسید. احساس میکرد صورتش سرخ شده و قیافهای بسیار خشمگین به خود گرفته است.
معلم درحالیکه با دقت به صورت رب شلویمه نگاه میکرد، پاسخ داد: «چرا که نه؟» رب شلویمه به زمین نگاه کرد و ابروهایش، مثل همیشه در آن روزها، درهم کشیده شد.
با لکنت گفت: «منظورم را میفهمید ــ یک شاگرد… میفهمید ــ نه یک پسربچه… یک شاگرد… یک مرد سالخورده… میفهمید… کاملاً از یک نوع دیگر…»
معلم با لبخند پاسخ داد: «خوب، خوب، خواهیم دید!»
رب شلویمه با ناراحتی شدید، انگار مجبور شده باشد به ارتکاب گناهی بسیار بد اعتراف کند، ناگهان گفت: «منظورم خودم هستم! خوب، گناه کردهام ــ دیگر از من چه میخواهید؟»
معلم لبخند زد و گفت: «اوه، اما من واقعاً خوشحال میشوم!»
رب شلویمه، در تلاش برای شوخی، گفت: «من همیشه میگفتم که قصد دارم دکتر شوم!» اما بلافاصله دوباره چهرهاش درهم رفت و شروع کرد دربارهٔ شرایط صحبت کردن. قرار گذاشتند که معلم هرروز یک ساعت و نیم برای او بخواند و علوم را برایش توضیح دهد. رب شلویمه برای شروع، فیزیولوژی، جامعهشناسی و جغرافیای ریاضی را انتخاب کرد.
* * * * *
روزها و هفتهها و ماهها گذشت و رب شلویمه افسرده شد، بسیار افسرده. شبها خوابش نمیبرد، اشتهایش را از دست داده بود و دیگر دلش نمیخواست با مردم حرف بزند.
افکار بد و تلخ آزارش میدادند.
او هفتاد سال نه فقط چیزی نمیدانسته، بلکه برعکس، همهچیز را اشتباه میدانسته و همهچیز را وارونه فهمیده بود. و به نظرش میرسید اگر در جوانی آنچه را حالا میدانست میدانست، طور دیگری زندگی میکرد و سالهای عمرش برای دیگران سودمند میشد.
نمیتوانست لکهای بر زندگیاش پیدا کند ــ زندگیاش سراسر کارهای خیر بود؛ اما حالا این کارها به نظرش چنان ناچیز و بیفایده میآمدند که بعضیهایشان حتی زیانآور به نظر میرسیدند. وقتی به اطرافش نگاه میکرد، هیچ اثری از آن کارها نمیدید. آن ثروتمندی که از او برای جمعآوری کمک التماس میکرد، به خاطر آن کمکها فقیرتر نشده بود و آن فقیری که برایش کمک جمع میکرد، همان فقیری بود که پیش از آن. درست است، او همیشه فقیرها را کیسههایی پر از سوراخ میدانست و فقط به این دلیل چیزی در آنها میچپاند که دل نرمی داشت و نمیتوانست دیدن نگاه ناامید یا اشکی را که برگونهٔ رنگپریدهٔ فقیری گرسنه میغلتد تحمل کند. دنیای کوچک خودش، آنگونه که آن را یافته بود و اکنون میدید، با وجود همهٔ کارهای خوبی که در آن کرده بود، به نظرش بسیار بدتر از گذشته میآمد.
حتی یک ثروتمند خوب هم پیدا نمیشود! حتی یک فقیر واقعی هم نیست! همهشان همچنان گرسنهاند و کف دستشان میخارد ــ هیچچیز آرامشان نمیکند. روزگار سختتر میشود و دنیا فقیرتر. حالا دلیل همهچیز را میفهمد؛ حالا همهچیز مثل نقشهای پیش چشمش روشن است ــ میتوانست آن را برای همه توضیح دهد. اما فقط حالا ــ حالا که دیگر دیر شده بود ــ دیگر نیرویی برایش نمانده بود. زندگیِ بهپایانرسیدهاش غمگینش میکرد. اگر آنقدر فعال نبود و چنین «پدر جامعهای» نمیشد، این موضوع اینهمه غمگینش نمیکرد. اما او در شهر نفوذ زیادی داشت و از این نفوذ بد و کورکورانه استفاده کرده بود! و رب شلویمه روزبهروز غمگینتر میشد.
کمکم در قلبش احساس درد کرد، در پهلویش درد تیرکشندهای افتاد، مغزش میسوخت و در افکار خودش غرق بود. رب شلویمه داشت فلسفهبافی میکرد.
او با خود اندیشید که مفید بودن برای کسی، یعنی اثری نیک در زندگیاش بر جای گذاشتن. آدم باید یکبار برای همیشه کمک کند، طوری که طرف دیگر هرگز نیازی به کمک دوباره نداشته باشد. این کار با بیدار کردن و پرورش هوشِ فرد شدنی است، تا خود همیشه بداند که راه چارهاش کجاست.
و او عمرش را صرف چنین کاری کرده بود. اگر مدتها پیش این را فهمیده بود، آه، چقدر میتوانست مفید باشد! و لرزهای بر اندامش افتاد.
اشکهای رنجش، بیش از یکبار به چشمانش آمد.
* * * * *
در شهرک راز نبود که رب شلویمه پیر، روزانه دو تا سه ساعت را با آموزگار میگذراند، فقط کسی نمیدانست آنها با هم چه میکنند. سعی کردند چیزی از خدمتکار بیرون بکشند، اما مگر میشد از «کودنی دوچشم» که تنها پاسخش «نمیدانم» بود، حرفی شنید؟ سرش داد زدند: «چطور نمیدانی، کودن؟ مگر گاهی در اتاق پیششان نیستی؟»
خدمتکار فریاد میزد: «آهای مردمِ خوب، چه سودی برای شما دارد که سراغ من میآیید؟ من که در آشپزخانهام، چطور میتوانم بدانم آنها چه کار میکنند؟ وقتی چای میبرم، میبینم دارند حرف میزنند و بیرون میآیم!»
آنها پاسخ میدادند: «حیوانِ کُندذهن!» سپس او را رها کردند و سراغ نوهها رفتند که آنها هم چیزی نمیدانستند.
نوهها در پاسخ به این پرسش که «پدربزرگ با آموزگار چه میکند؟» میگفتند: «آنها چای میخورند.»
مردم پرسಿದರು: «اما درباره چه حرف میزنند، بچههای احمق؟»
بچهها با جدیت پاسخ دادند: «ما نشنیدهایم!»
سراغ پیرزن رفتند.
پیرزن پاسخ داد: «این کار به من چه مربوط است؟»
سعی کردند به بهانهی کاری، وارد خانهی رب شلویمه شوند، اما آن هم به نتیجه نرسید. سرانجام، چند دوستِ نزدیک و صمیمی، از خودِ رب شلویمه پرسیدند.
او پاسخ داد: «مردم چه حرفها که نمیزنند!»
پرسیدند: «خب، قضیه چیست؟»
او گفت: «ما فقط مینشینیم و حرف میزنیم!»
همانجا ماند. این موضوع در سراسر شهرک دهانبهدهان چرخید. البته که هیچکس راضی نشد. اما او کمکم آنها را آرام کرد.
آن آموزگارِ مرتد باید پیش او از گرما و سرما به لرزه میافتاد!
آنها تصور میکردند که آن دو مشغول تحقیق هستند و رب شلویمه دارد چشمهای آموزگار را به رویش باز میکند؛ و همینطور آرام شدند. وقتی رب شلویمه ناگهان به مالیخولیا دچار شد، به ذهن کسی خطور نکرد که شاید ارتباطی میان این وضعیت و آن گفتوگوها وجود داشته باشد. پیرزن تشخیص داد که مسئله مربوط به معدهاش است که همیشه او را آزار میداده و شاید سرما خورده باشد. در سن و سال او چنین چیزهایی زیاد پیش میآید. پیرزن با ناله میگفت: «اما وقتی حرف نمیزند، آدم چطور بفهمد؟» و در فکر بود که روغن کبد ماهی بهتر است یا تمشک خشکشده.
همه بقیه میگفتند که او از ترس مرگ افتاده و بسیار دلشان برایش میسوخت. مردم میگفتند: «این دردی است که هیچ پزشکی درمانش نمیکند» و با دلسوزیِ اندوهبار سر تکان میدادند. ساعتها با او حرف میزدند و سعی میکردند نگذارند با افکارش تنها بماند، اما فایدهای نداشت؛ او فقط افسردهتر میشد و اغلب اصلاً حرف نمیزد.
آنها آهی میکشیدند و میگفتند: «چنین مردی، واقعاً حیف شد! دارد آب میشود؛ خودش را به فکر مرگ سپرده است.»
آنها با شگفتی میپرسیدند: «اگر کمی فکر کنید، چرا او باید از مرگ بترسد؟ اگر او میترسد، پس تکلیف ما چیست؟ اوخ! اوخ! اوخ! مگر ما آنقدر توشه در آن دنیا داریم؟» و رب شلویمه توشه فراوانی داشت. یهودیان آرزو میکردند که حتی یکدهم از آن دنیای باقی او را داشته باشند و مسیحیان هم میگفتند او با آن مهرورزیاش به همنوعان، یک مسیحی واقعی است و قول میدادند که در بهشت جایی برایش هست. اهالی شهرک همیشه میگفتند: «رب شلویمه خودِ خوبی است.» تنها مشغله تمام عمر او رسیدگی به امور همگانی بود. او به دوستان نزدیکش میگفت: «آنها زندگی و لذت من هستند، درست مثل آب برای ماهی برایم حیاتیاند.» او عضو تمامی انجمنهای خیریه بود. مدرسه تلمودتورات زیر سقف خانه خودش شکل گرفت و تقریباً با هزینه خودش اداره میشد. اهالی شهرک او را «پدر جامعه» مینامیدند و تمام قلبهای نگونبخت، تهیدست و تلخکام بیوقفه برایش دعا میکردند.
رب شلویمه تنها کسی در شهرک بود که تقریباً دشمنی نداشت، شاید حتی تنها فرد در کل استان بود. مردان ثروتمند از دست او غر میزدند. او همیشه دنبال پول آنها بود و مدام برای کارهای خیر آنها را تحت فشار میگذاشت. آنها او را پیر خرفت و الاغ پیر صدا میکردند، اما منظورشان واقعاً این حرفها نبود. آنها به او میخندیدند و برایش شوخی میساختند، البته میان خودشان؛ اما هیچ کینهای از او به دل نداشتند. همه آنها از ته دل برایش آرزوی شادی و زندگی آرام داشتند.
رب شلویمه در ثروت زاده شده بود و سالهای زیادی را در آن گذرانده بود. پس از ازدواجی عالی، کسبوکاری راه انداخت. همسرش در فضای خانه حرف اول را میزد، مدیر خانه بود و به نظر میرسید تمام زندگیاش یک موفقیت تمامعیار بوده است.
وقتی آخرین فرزندش را شوهر داد و خودش پدربزرگ شد، از کار دست کشید و سالهای پایانی عمرش را با سودِ داراییاش گذراند.
زندگی رب شلویمه که از کینه و حسادت همسایهها به دور بود و از هر جهت دلپذیر و رضایتبخش بود، ناگهان دچار اندوه شد! این نمیتواند چیزی جز ترس از مرگ باشد!
* * * * *
اما خیلی زود رب شلویمه، گویی با تکان دادن دست، گذشته را کاملاً کنار گذاشت.
او با نالهای به خودش گفت که آنچه گذشته، تمام شده و رفته است؛ او دیگر هرگز جوان نمیشود و دوباره با این فکر لرزهای بر اندامش افتاد و همان درد در پهلویش پیچید و نفسش را گرفت، اما رب شلویمه توجهی نکرد و به فکر کردن ادامه داد. او با لحن کسی که ناگهان تمام داراییاش را از دست داده، همان ثروتی که یک عمر برای جمعآوریاش وقت صرف کرده و حالا چارهای جز این ندارد که دوباره با دستان خالی کار را شروع کند، با خودش گفت: «باید کاری کرد!»
و رب شلویمه دست به کار شد. او با تلمودتورات شروع کرد، جایی که مدتها بود نیازهای جسمی بچهها یعنی غذا و پوشاکشان را تامین میکرد.
حالا دیگر میخواست برایشان چیزهای معنوی یعنی دانش و آموزش فراهم کند.
او معلمان پیر را کنار زد و به جایشان معلمان جوان را به کار گرفت، حتی برای شاگردان یهودی. از تلمودتورات میخواست یک دانشگاه کوچک بسازد. او پیشاپیش آن را موفق میدید. چشمانش را بست، پیشانیاش را بر دستها گذاشت و لبخند شیرین و خوشحالی لبانش را گشود. در ذهنش آدمهای به درد بخوری را میدید که از تلمودتورات بیرون میروند. فکر میکرد حالا میتواند با خیال راحت بمیرد. اما نه، او نمیخواست بمیرد! او میخواست زنده بماند! زنده بماند و کار کند، کار کند، کار کند! او نمیخواست و نمیتواند پایان زندگیاش را ببیند! رب شلویمه هرچه بیشتر شاداب، پرنشاط و تازه میشود — کار کردن — کار کردن — تا—
تمام شهر در آشوب بود.
در مدرسهها، در خیابانها، در خانهها صداهای بلندی همهجا میپیچید. آدمهای دورو و مکاری که پیش از این نه دیده شده بودند و نه شنیده، میدانداری میکردند.
«بچهها را غیریه کنیم، حتماً! تلمودتورات را به مدرسه بدل کنیم! این را نخواهیم پذیرفت! هرچند جهان را وارونه کنیم، هرچه باشد!»
رب شلویمه فریادها را شنید و طوری رفتار کرد گویی چیزی نشنیده است. او فکر میکرد غائله همینجا تمام میشود، که هیچکس جرئت نخواهد کرد بیشتر با او مخالفت کند.
رب شلویمه از معلمان پرسید: «به این چه میگویید؟» و سپس گفت: «این جوشوخروش زودگذر است!»
معلمان پاسخ دادند: «این کار دردسرساز خواهد شد.»
رب شلویمه با اطمینان گفت: «آه، بیمعنی!» اما در روز شبات، هنگام خواندن تورات، دید که اشتباه کرده است. مخالفان جمع شده بودند، روی سکو رفتند و همزمان شروع به حرف زدن کردند. فهمیدن حرفهایشان غیرممکن بود، جز چند کلمه پراکنده یا تکهای از جمله: «—هیچیک!»، «نمیگذاریم—!»، «—غیریه میشود!»
رب شلویمه در جای خود کنار دیوار شرقی نشست، دستهایش را روی میزی گذاشت که تورات رویش بود. عینکش را درآورد، نگاهی به سکو انداخت، دوباره عینکش را زد و باز به خواندن تورات پرداخت. آنها این را از روی سکو دیدند و بلندتر از همیشه فریاد زدند. رب شلویمه ایستاد، شال دعای خود را درآورد و به سمت در رفت که صدای کسی را شنید؛ او با مشت به سکو میکوبید و فریاد میزد:
«با رضایت خاخامها و بزرگان جماعت، و به نام تورات مقدس، تصمیم گرفته شد که کودکان را از تلمودتورات بیرون بیاوریم، چون بهجای تورات، ناپاکی آنجا را گرفته—»
رنگ از رخسار رب شلویمه پرید و در دلش احساس فروپاشی کرد. با چشمان خیره و دهان باز به سکو نگاه کرد.
همان شخص روی سکو فریاد زد: «کودکان دارند غیریه میشوند، و ما خودش به اندازه کافی غیریه داریم، شکر خدا! پس بگذارید با نام و نشان نابود شوند! ما غیریه کم نداریم — هر روز بیشتر میشوند! کینهتوزی هم بیشتر میشود و خدا میداند یهودیان به کجا میروند! هر که خدا را در دل دارد و به شرافت شریعت غیرت دارد، مطمئن شود که بچهها دیگر به این جای خطرناک نروند!»
رب شلویمه میخواست فریاد بزند: «ساکت باش، ای ناپاک!» کلمات داشتند از دهانش بیرون میآمدند، اما خودش را نگه داشت و راه افتاد.
«آنکه فرمان ببرد، برکت خواهد یافت،» فردی که روی سکو ایستاده بود اعلام کرد، «و هرکس این حکم را خوار بشمارد، فرجامش جهنم خواهد بود؛ همراه با یربعام، پسر نباط، که گناه کرد و اسرائیل را به گناه کشاند!»
با گفتن این آخرین کلمات، سخنران نگاهی آتشین به رب شلویمه انداخت.
لرزهای در شول افتاد و همه چشمها به رب شلویمه دوخته شد؛ همه انتظار داشتند شروع کند به ناسزا گفتن به سخنران. صحنهٔ پرهیجانی پیشبینی میشد. اما رب شلویمه لبخند زد.
او بیسروصدا شال نمازش را به خادم داد، به اطرافیان گفت: «شبات بهخیر»، و از شول بیرون رفت و همه را حیران و سردرگم گذاشت.
* * * * *
آن شبات، رب شلویمه آرامترین مرد سراسر شهر بود. مطمئن بود این تحریم روی هیچکس اثری نخواهد گذاشت. با خود فکر کرد: «مردم آنقدرها هم که میگویند احمق نیستند و با او آنطور رفتار نمیکنند!» نشست و برای ادامهٔ آموزش در تلمودتورات نقشه کشید و آنقدر سبکدل بود که از سرِ شادی برای خودش آواز میخواند.
اما همسر پیرش مدام زیر لب غر میزد و ناله میکرد. او در تمام زندگیاش از شوهرش و هر کاری که میکرد کاملاً راضی بود و همیشه هرچه از دستش برمیآمد برای کمک به او انجام داده بود، به این امید که در جهان آینده حتماً در سهم او از جاودانگی شریک شود. حالا با وحشت میدید که او دارد آیندهٔ خود را بر باد میدهد. اما مگر چنین چیزی ممکن بود؟ این را از خود میپرسید و اشک از چشمانش سرازیر بود: «چه بر سرت آمده؟ چه اتفاقی افتاده که اینطور شدهای؟ وقتی میگویند میخواهی بچهها را بگیری و از آنها غیریهودی بسازی، با تو عادلانه رفتار نمیکنند، مگر نه؟» رب شلویمه لبخند زد و به او گفت: «فکر میکنی در پیری دیوانه شدهام؟ نترس. عقل از سرم نپریده و جایگاهت را در بهشت از دست نخواهی داد.»
اما زن از این پاسخ راضی نشد و همچنان زیر لب غر میزد و گریه میکرد. در شهر هم خبرهایی بود. آنجا از هیجان میجوشید. البته همه دربارهٔ رب شلویمه حرف میزدند؛ هیچکس نمیفهمید ناگهان چه بلایی سرش آمده است.
یکی از جمعی که دور هم دربارهٔ این موضوع حرف میزدند، توضیح داد: «این کارِ معلم است!»
دیگری گفت: «و ما خیال میکردیم رب شلویمه چه حکیمی است، چه مرد باهوشی، چه اهل کتابی. معلم، خدایا نامش نابود باد، چطور توانسته او را قانع کند؟»
اینجا و آنجا یکی فریاد میزد: «حیف بچههاست! در تلمودتورات، زیر نظر او، هیچ کموکاستی نداشتند؛ حالا چه بر سرشان میآید! در خیابانها ول میگردند!»
دیگری میپرسید: «پس چه؟ میگویی بهتر است از آنها غیریهودی بسازند؟»
طرف با شرمندگی شتابزده میگفت: «خب، معلوم است! البته که میفهمم!» و تصمیم گرفتند بچهها را دیگر به تلمودتورات راه ندهند.
رب شلویمه کنار پنجرهاش ایستاده بود و گروههای هیجانزدهٔ خیابان را تماشا میکرد؛ میدید مردها چطور خودشان را تکان میدهند، به جلو و عقب میجنبند، ریشهایشان را گاز میگیرند و با شستهایشان نیمدایرههایی در هوا میکشند، و لبخند میزد.
عصر، معلمها آمدند و برایش گفتند در شهر چه حرفهایی زدهاند و همه بر این عقیدهاند که نباید بگذارند بچهها به تلمودتورات بروند. رب شلویمه کمی آشفته شد، اما دوباره خودش را جمعوجور کرد و با خود اندیشید:
«اِه، آرام میشوند، بیخیال! با من چنین کاری نمیکنند! ــــ»
وقتی یکشنبه پا به تلمودتورات گذاشت، چهار دیوار خالی به استقبالش آمدند. حتی دو یتیمی هم که در شهر هیچ خویشاوند یا حامیای نداشتند، نیامده بودند. آنها را ترسانده بودند و برایشان حرفها زده بودند و اجازه نداده بودند بیایند، و برای همهشان وعدههای غذایی مجانی تامین شده بود تا از گرسنگی نمیرند.
رب شلویمه برای لحظهای کنترلش را از دست داد. نگاهی به معلمها انداخت، انگار از حضورشان شرمنده بود، و نگاهش میگفت: «حالا چه کار باید کرد؟»
ناگهان خودش را جمعوجور کرد.
رب شلویمه فریاد زد: «نه! آنها نمیتوانند بر من پیروز شوند» و از تلمودتورات بیرون دوید و رفت.
او دواندوان از خانهای به خانهٔ دیگر نزد والدین و بستگان بچهها رفت. اما همه با بدگمانی به او نگاه میکردند و او به هیچ نتیجهای نرسید: همه سر حرفشان بودند: «نه!»
رب شلویمه التماس کرد: «بیایید، احمق نباشید! بفرستید، بچهها را به تلمودتورات بفرستید. خواهید دید، پشیمان نمیشوید!»
و برایشان تصویری از آدمهایی که قرار بود آن بچهها بشوند، ترسیم کرد.
اما فایدهای نداشت.
آنها در جوابش گفتند: «ما قرار نیست دنیا را اداره کنیم. ما بدون همهٔ آن چیزها زندگی کردهایم و بچههایمان هم همانطور که ما زندگی میکنیم، زندگی خواهند کرد. نیازی نداریم آنها را به غیر یهودی تبدیل کنیم!»
در خانهای دیگر میگفتند: «ما میدانیم، ما میدانیم! لازم نیست مردم با این قصهها پیش ما بیایند.» در خانهٔ سوم فریاد زدند: «ما قصد نداریم روحمان را بفروشیم!»
رب شلویمه با تندی پرسید: «و چه کسی میگوید من روحم را فروختهام؟»
آنها با لبخندی شیرین پاسخ دادند: «ما از کجا بدانیم؟ تازه، چه کسی دربارهٔ تو حرف میزد؟»
رب شلویمه خسته و افسرده به خانه رسید. همسر پیرش با دیدن او وحشتزده شد.
زن دستانش را به هم پیچید و با فریاد گفت: «خدای بزرگ! چه اتفاقی برایت افتاده؟ چرا اینقدر پریشان به نظر میرسی؟»
معلمهایی که آنجا منتظرش بودند، هیچ سوالی نپرسیدند: تنها با دیدن چهرهٔ رنگپریدهاش فهمیدند چه پیش آمده است.
رب شلویمه روی صندلی دستهدارش فرو رفت.
او در حالی که به گوشهای نگاه میکرد، خطاب به معلمها گفت: «چیزی نیست.»
آنها شروع به دلداری دادند و گفتند: «هیچچیز که نمیشود هیچچیز! ما کار دیگری پیدا میکنیم، سراغ بچههای دیگری میرویم، یا کمی صبر میکنیم؛ خودشان بهزودی التماس میکنند که دوباره قبولشان کنیم.»
رب شلویمه صدایشان را نمیشنید. سرش را روی سینهاش انداخته بود، نگاهش را به کناری دوخته بود و افکاری که نمیتوانست کنار هم بچیندشان، پارهافکاری که در سرِ افتادهاش چرخ میخوردند.
او مدام از خودش میپرسید: «چرا؟ چرا؟ چنین کاری با من بکنند! خب، بفرما! این هم از این! تو تمام زندگیات را زندگی کردهای، مثل یک مرد!»
قلبش سنگین شده بود و درد میکرد، و مغزش داغ و داغتر میشد. در یک دقیقه، برداشتی که زندگیِ تقریباً به پایان رسیدهٔ او در این اواخر بر او گذاشته بود، از ذهنش گذشت و بلافاصله بعد از آن، تمام نقشههایی که برای سروسامان دادن به همهٔ گذشتهاش با همان ذرهٔ باقیمانده از عمرش کشیده بود. و حالا همه چیز تمام شده بود و از دست رفته بود! او بیوقفه از خودش میپرسید: «چرا؟ چرا؟» و نمیتوانست آن را درک کند.
او احساس میکرد قلب پیرش پر از عشق به همهٔ انسانها میتپد. هرچه بیشتر میزد، قویتر میشد و از عشقورزی بازنمیایستاد؛ و آرزو داشت همه را خوش و خرم ببیند! میخواست با آخرین نیرویش کار کند و آخرین نفسش را در راه هدفی که خود را وقف آن کرده بود، بدهد. دیگر جایگاه اندامهایش را حس نمیکرد، سرش سنگین میشد، پاهایش سرد میشدند و پیش چشمهایش تاریکی مینشست.
وقتی دوباره به خود آمد، در تخت بود؛ سرش باندی یخی داشت؛ همسر پیرش در حال ناله بود؛ معلمان چند قدمی تخت ایستاده و با هم صحبت میکردند. میخواست دستش را بلند کند و بر پیشانی بکشاند، اما دستش را اصلاً حس نمیکرد. به آن نگاه کرد؛ دستش در کنار او دراز کشیده بود. و رب شلویمه فهمید چه بر او آمده است.
او فکر کرد: «سکته! من تمام شدم، مردهام!»
سعی کرد با دست علامتی بدهد و بفهماند: «فرو ریخت!» اما لبها بهدرستی به هم نمیرسیدند و دستش هیچوقت تکان نخورد.
لبها نجوا کردند: «اینجا شدی، مردی!» او دور را نگاه کرد، چشمهایش را به معلمان دوخت، سپس به همسرش، تا در چهرههایشان بخواند آیا خطر است، آیا میمیرد یا هنوز امیدی هست. نگاه کرد اما چیزی نفهمید. سپس با صدای آرام یکی از معلمان که نگاهش با او تلاقی کرده بود، او را نزدیک خود صدا زد.
معلم دواندوان آمد.
رب شلویمه پرسید: «مردی، نه؟»
معلم گفت: «نه، رب شلویمه، دکترها امید میدهند.» اینچنین صادقانه گفت که روح رب شلویمه زنده شد.
رب شلویمه گفت: «نو، نو.» گویی میخواست بگوید: «باشد که اینچنین شود! از دهانت به گوش خدا برسد!»
سایر معلمان هم نزدیکتر شدند.
رب شلویمه نجوا کرد: «خوب؟ خوب، ها؟ برایت قهرمانی هست!» سپس لبخند زد.
آنها با شادمانی گفتند: «اهمیتی ندارد، دوباره خوب میشوی، کار میکنی و کارهای زیادی انجام میدهی!»
او پاسخ داد: «آه، آه، ای خدا!» سپس نگاهش را چرخاند.
و رب شلویمه هر روز بهتر میشد. زندگی عاقلانه و ارادهٔ قویتری برای زنده ماندن، او را نجات داد.
اولین باری که توانست دستی حرکت دهد یا پایش را بلند کند، لبخند گسترده و شیرینی بر چهرهاش نشست و آتشی در چشمهای تقریباً خاموش او شعلهور شد.
او به اطرافیانش فریاد زد: «موفق باشید!» خودش بسیار شاد بود و دوباره به فکر انجام کاری افتاد. او فکر کرد: «باید مردم را آموزش داد، باید آموزش داد، حتی اگر جهان وارونه شود.» سپس دستهایش را با بیصبری مالید.
او گفت: «اگر در تلمودتورات نباشد، باید جای دیگری باشد!» و کار را شروع کرد تا ببیند کجا باید باشد. تمام همسایگان را به یاد آورد و ناگهان شاد شد.
نه چندان دور، کتابسازی زندگی میکرد که تا ده کارگر استخدام میکرد. آنها گاهی از پانزده تا شانزده ساعت کار میکردند و دیگر برای مطالعه نیرویی نداشتند. او فکر میکرد باید به آنها آموزش داد. استاد احتمالاً مخالفت نمیکند. رب شلویمه همان کسی بود که او را ساخت، از او محافظت کرد، به تمام خانوادههای برتر معرفیاش کرد و سرانجام روی پایش ایستاد.
رب شلویمه هر چه بیشتر زنده میماند، همواره سعی میکند از مبلش بلند شود.
یکبار از تخت بلند شد، به سختی میتوانست در اتاق بماند، و چقدر خوشحال بود که با تکیه بر عصا، به خیابان قدم گذاشت! او به سمت دکان کتابفروش شتافت.
قانع بود که احساسات مردم نسبت به او بهتر شدهاند، و وقتی او را میبینند خوشحال میشوند.
چقدر مشتاق بود تا لبخند دوستانهای بر چهرهها ببیند! اگر میتوانست امید داشته باشد که همهچیز حالا متفاوت است و درست میشود، خود را خوشنصیبترین مرد میدانست.
اما لبخند را ندید.
شهرک این سکته را به عنوان مجازات خدا میدید—این واضح بود. وقتی از آن باخبر شدند، فریاد زدند: «آها!» و هر کدام دلیل دیگری برای آن میدیدند، و این نیز «واضح» بود—اینکه خدایی در جهان است و مردم نمیتوانند هر چه میخواهند بکنند. متعصبان بزرگ با سخنوریِ بسیار، این را عمل انتقام آسمانی میدانستند. فکر میکردند: «به حقش رسید! به حقش رسید!» وقتی کسی به مردم یادآوری کرد که این بسیار غمانگیز است، پاسخ دادند: «خطا از کیست؟ مردی که او بوده، چه کسی به او گفت این کار را بکند؟ او خود باید برای بدبختیهایش شکرگزار باشد.»
شهرک هرگز از صحبت دربارهٔ او دست نکشید. هر کس میخواست بداند او چه حالی دارد و چه مشکلی دارد. و وقتی شنیدند که او بهتر شده و در حال بهبود است، واقعاً خوشحال شدند؛ مطمئن بودند که تمام نقشههای احمقانهاش را رها خواهد کرد و خواهد فهمید که خدا او را مجازات کرده و دوباره همان آدم سابق خواهد شد.
اما به زودی معلوم شد که او همچنان بر سر حرف خود پابرجا ست و مردم دیگر خوشحال نشدند.
رب و یاران متعصبش روزی به عنوان عیادت به دیدنش آمدند. رب شلویمه مایل بود از آنها بپرسد آیا برای تماشا کردن او همانند یک معجزه آمدهاند، اما خود را مهار کرد و با بیتفاوتی به آنها نگاه کرد.
رب شلویمه گفت: «خب، حالت چطور است، رب شلویمه؟» آنها پرسیدند: «زمین میچرخد!» و تقریباً ناخودآگاه لبخند زد.
رب و دیگران دچار سردرگمی شدند.
چند لحظه نشستند، نتوانستند چیزی بگویند و از جای خود برخاستند. سپس کمی ایستادند، برای او بهبودی سریع آرزو کردند و رفتند، بدون اینکه پاسخی از رب شلویمه به «شب بخیر» آنها بشنوند.
مدتی طول نگرفت که تمام شهرک از این بازدید باخبر شد و مثل دیگ جوش آمد.
انجام چنین گناهی یعنی بازی با سرنوشت. وقتی یکبار در آن قدم گذاشتی، راه خروجی نیست! حتی اگر شیطان یک تار مو بگیرد، تمام ریش را میکشد.
پس وقتی رب شلویمه در خیابان ظاهر شد، آنها به او خیره شدند و سرشان را تکان دادند، گویی میگفتند: «انسانی اینچنین—و به هلاکت رسیده!»
رب شلویمه این را دید و به دل گرفت. حقیقتاً اشک به چشمانش دوید و سریعتر به سمت دکان کتابفروش راه افتاد.
در دکان کتابفروش با رفتار دوستانه و همراه با یک «خوش آمدید!» گرم از او استقبال کردند، اما او تصور میکرد که اینجا هم با سوءظن به او نگاه میکنند، بنابراین دلیلی برای آمدنش آورد.
رب شلویمه گفت: «راه رفتن کار سختی است، آدم باید جایی برای استراحت داشته باشد.»
با همین بهانه هر روز به آنجا میرفت. یک یا دو ساعت مینشست، صحبت میکرد، داستان میگفت و سرانجام شروع به گفتن «داستانهایی» کرد که معلم گفته بود.
او در مرکز اتاق مینشست و خوشمشربانه حرف میزد، گاهی بازی کلامی میکرد و گاهی میخندید و کارگران را عمیقاً جذب خود میکرد. گاهی همه یکصدا کار را متوقف میکردند، دهانهایشان را باز میکردند، خیره میشدند و با لبخندی هوشمندانه به حرفهای او گوش میسپردند.
یا چند دقیقهای ساکن و خشک مانند تندیس میایستادند تا رب شلویمه سخن خود را تمام کند، پیش از اینکه استاد مداخله کند.
رب شلویمه با لحنی سرخورده و ناراضی میگفت: «کار، کار—همهاش را بهزودی میشنوی!»
کارگران ناخواسته دوباره به کار برمیگشتند، اما رب شلویمه کمی رشتهٔ کار از دستش درمیرفت. او نخی را که دنبالش بود گم میکرد، دکمههای کتش را باز و بسته میکرد و با حالتی گناهآلود به کتابساز نگاهی میانداخت.
با این حال، او به راه خود ادامه داد.
در مورد شنوندگانش، او از آنها راضی بود. وقتی دید که کارگران به هر کتابی که برای صحافی به دستشان میرسید علاقه نشان میدهند، لبخند میزد و چشمانش از شادمانی میدرخشید.
اگر کتابی دربارهٔ موضوعاتی بود که از رب شلویمه شنیده بودند، بهسرعت به سراغش میرفتند، تقریباً آن را پاره میکردند و سر اینکه چه کسی باید جلدش را داشته باشد، تقریباً دعوا میکردند.
رب شلویمه حس میکرد کاری مفید انجام میدهد و بهطرز فوقالعادهای خوشحال بود.
شهرک، طبیعتاً، از رفتوآمدهای مداوم رب شلویمه به کارگاه کتابسازی باخبر بود و بهسرعت فهمید که او آنجا چه میکند.
مردم میخندیدند و میگفتند: «او دیوانه است!» و شانههایشان را بالا میانداختند. حتی به خود رب شلویمه هم میخندیدند، اما او توجهی نمیکرد.
اما لذت او بهسرعت پایان یافت. روزی کتابساز گفت: «رب شلویمه، تو با حکایتهایت کار را از دست ما میگیری. چه منظوری داری؟ تو میآیی و مزاحم کار میشوی.»
رب شلویمه پرسید: «آیا من مزاحمم؟ آنها که همیشه کار میکنند----»
کتابساز پاسخ داد: «و چه روش کاری زیبایی! پسران بهخوبی یاد گرفتهاند برای تنبلی بهانه بیاورند! و چرا اصلاً سراغ من میآیی؟ کارگاههای دیگر هم بسیارند----»
این ضربهای صریح و سنگین بود و برای رب شلویمه چارهای نمانده بود جز اینکه عصایش را بردارد و برود.
او بهآرامی نجوا کرد: «دیگر هیچ—تمام شد!»
دردی در دلش حس میکرد، شقیقههایش میتپید و سرش میسوزید.
او گفت: «دیگر هیچ—تمام شد! این بار دیگر کار تمام است. باید بمیریم—بمیریم—این هم داستانی با این پایان.»
اگر جوان بود، میدانست چه کند. هرگز به مرگ فکر نمیکرد، اما حالا—ادامه دادن زندگی چه فایدهای داشت؟ چه چیزی برای انتظار کشیدن بود؟ تمام! —تمام! —
این تمام کاری بود که میتوانست برای بازگشت به خانه انجام دهد. روی صندلی راحتی نشست، سرش را به عقب تکیه داد و به فکر فرو رفت.
او هفتههای اخیر را در کارگاه کتابسازی در ذهن مرور کرد و تغییری را که در کارگران رخ داده بود به یاد آورد؛ اینکه چطور رفتارشان بهتر، انسانیتر و هوشمندتر شده بود. بهنظر میرسید عشق به دانش و تمایل به مطالعه را در آنها کاشته و راهی پیش پایشان گذاشته بود تا واقعیتهای اطرافشان را بهتر ببینند. او برای آنها واقعاً مفید بوده بود—و ناگهان—!
او با خود گفت: «نه! آنها به سراغم خواهند آمد—باید بیایند!» این را فکر کرد و نگاهش را به در دوخت.
او حتی فراموش کرد که آنها تا ساعت نه شب کار میکردند، و تمام عصر چشم از در برنداشت.
زمان میگذشت، دیر و دیرتر میشد، و صحافها نیامدند.
سرانجام دیگر نتوانست تحمل کند، و به خیابان رفت؛ شاید آنها را میدید و همانجا صدایشان میکرد تا به داخل بیایند.
خیابان تاریک بود؛ چراغهای گازی، که تک و توک دیده میشدند، بهسختی نوری میدادند. یک شب پاییزی سرد؛ هوا از رطوبت اشباع شده بود و زیر پا گلولای وحشتناکی بود. عابران بسیار اندک بودند، و رب شلویمه کنار در خانهاش ایستاده ماند.
هرگاه صدای پایی یا گفتوگویی میشنید، ضربان قلبش تندتر میشد. پیرزنش سه بار بیرون آمد تا او را دوباره به داخل خانه صدا کند، اما او صدایش را نمیشنید و همان بیرون ایستاده ماند.
خیابان ساکت شد. دیگر چیزی جز صدای تقتق نگهبانان شب شنیده نمیشد. رب شلویمه نگاهی آخر به تاریکی انداخت، گویی سعی داشت کسی را ببیند، و بعد، با نالهای به داخل خانه رفت.
صبح روز بعد، احساس ضعف شدیدی کرد و در رختخواب ماند. شروع کرد به حس کردن اینکه پایانش نزدیک است، که او تنها مهمانی است که یک روز درنگ کرده است.
او در حالی که بیسروصدا به مرگ فکر میکرد، به خودش گفت: «همه چیز یکی است، همه چیز یکی است!»
انواع و اقسام افکار از سرش میگذشت. او گویی ناخودآگاه فکر میکرد، بدون اینکه برای خودش حسابوکتاب روشنی از آنچه به آن میاندیشید، داشته باشد.
تصویرهای گوناگونی از ذهنش میگذشت، صحنههایی از زندگی طولانیاش، آدمهای مشخص، چهرههایی که اینجا و آنجا دیده بود، رفقای دوران کودکیاش، اما هیچکدام برایش اهمیتی نداشتند. او چشمهایش را به در اتاقش دوخته بود و منتظر مرگ بود، گویی مرگ قرار بود از آن در وارد شود.
او تمام روز آنطور دراز کشیده بود. زنش مدام میآمد و از او سوال میپرسید، و او ساکت بود، چشم از در برنمیداشت، یا رشتهٔ افکارش را قطع نمیکرد. انگار دیگر نه میدید و نه میشنید. عصر که شد، شاگردها شروع به آمدن کردند.
رب شلویمه در حالی که به در نگاه میکرد، گفت: «تمام شد!» ناگهان صدایی آشنا شنید و سرش را بلند کرد.
آن صدا گفت: «ما برای عیادت بیمار آمدهایم.»
در باز شد، و چهار کارگر با هم وارد شدند.
در ابتدا رب شلویمه نتوانست باور کند، اما خیلی زود لبخندی بر لبانش نشست و سعی کرد بنشیند.
او با شادی گفت: «بیایید، بیایید!» و قلبش از لذت به تندی میتپید.
کارگران کمی دورتر از تخت ایستاده ماندند و جرات نکردند به مرد بیمار نزدیک شوند، اما رب شلویمه آنها را به سوی خود خواند.
او گفت: «نزدیکتر، نزدیکتر، بچهها!»
آنها کمی نزدیکتر آمدند.
او به تخت اشاره کرد و گفت: «بیایید اینجا، پیش من!»
آنها به کنار تخت آمدند.
او با لبخندی پرسید: «خب، چه خبر؟»
کارگران ساکت بودند.
او در حالی که با لبخند به آنها نگاه میکرد، پرسید: «چرا دیشب نیامدید؟»
کارگران ساکت بودند و پاهایشان را روی زمین میکشیدند.
یکی از آنها پرسید: «رب شلویمه، حالتان چطور است؟»
رب شلویمه در حالی که هنوز لبخند میزد، پاسخ داد: «خیلی خوب، خیلی خوب. ممنونم بچهها! ممنونم!»
او پس از مکثی گفت: «بنشینید بچهها، بنشینید. برایتان قصههای بیشتری تعریف میکنم.»
یکی از کارگران گفت: «رب شلویمه، این شما را خسته میکند. وقتی حالتان بهتر شد…»
رب شلویمه با بیصبری گفت: «بنشینید، بنشینید! این کارِ من است!»
کارگرها با معلمها نگاه ردوبدل کردند و معلمها با اشاره به آنها فهماندند که ننشینند.
کارگرها گفتند: «امروز نه، رب شلویمه، یک وقت دیگر، وقتی که شما—»
رب شلویمه حرفشان را برید و گفت: «بنشینید، بنشینید! لطف کنید!»
کارگرها باز با معلمها نگاه ردوبدل کردند و با اشارهٔ آنها نشستند.
رب شلویمه شروع کرد برایشان داستان طولانی نژاد بشر را تعریف کردن. با شور و حرارت حرف میزد و مدتها بود صدایش چنین طنین نینداخته بود.
مدت خیلی خیلی طولانی حرف زد.
آنها دو سه بار حرفش را قطع کردند و یادآوری کردند که اینقدر حرف زدن برایش خوب نیست. اما او فقط با اشارهای فهماند که بگذارند به حال خودش باشد.
گفت: «دارم بهتر میشوم» و ادامه داد.
سرانجام کارگرها از جاهایشان بلند شدند.
با التماس گفتند: «بگذارید برویم، رب شلویمه. برای ما دیر شده است.»
او جواب داد: «درست است، درست است، اما فردا، شنیدید؟ نگاه کنید، بچهها، فردا!» و دستش را به سوی آنها دراز کرد.
کارگرها قول دادند که بیایند. چند قدمی دور شدند، اما رب شلویمه صدایشان زد و برگرداندشان.
ضعیف و ناتوان پرسید: «و بقیه؟» انگار از پرسیدن این سوال خجالت میکشید.
جواب دادند: «تنبلی کردند، نمیخواستند بیایند.»
با لحنی که معنایش این بود: «باشد، باشد، میدانم؛ دیگر لازم نیست چیزی بگویید، اما نگاه کنید، فردا!» گفت: «باشد، باشد.»
وقتی کارگرها بیرون رفتند، زیر لب گفت: «حالا دیگر خوب شدهام.» بهزحمت میتوانست یکی از اندامهایش را تکان دهد، اما بسیار شاد بود، با لبخندی خرسند به همه نگاه میکرد و چشمهایش میدرخشید.
وقتی مجبور شدند او را به بستر ببرند و رویش را بپوشانند، زیر لب گفت: «حالا دیگر خوبم.» در همان حال احساس میکرد سرش به شکلی عجیب سنگین شده، قلبش توان ندارد و حالش بسیار بد است. چند دقیقه نگذشته بود که به حالت بیهوشی فرو رفت.
فریادی هولناک و جانسوز او را به خود آورد. چشمهایش را باز کرد. اتاق پر از آدم بود. در چشمهای بسیاری اشک دیده میشد.
با خود فکر کرد: «پس بهزودی» و کمکم چیزی را به یاد آورد.
از کسی که کنارش ایستاده بود پرسید: «ساعت چند است؟»
«پنج.»
با خود زیر لب گفت: «کارگرها ساعت نه کار را تعطیل میکنند» و یکی از معلمها را نزد خود خواند.
گفت: «وقتی کارگرها آمدند، بگذارید داخل بیایند، شنیدید!» معلم قول داد.
رب شلویمه اضافه کرد: «آنها ساعت نه میآیند.»
کمی بعد خواست وصیتنامهاش را بنویسد. پس از نوشتن وصیتنامه، لباسهایش را از تن درآورد و چشمهایش را بست.
آنها فکر کردند خوابش برده است، اما رب شلویمه خواب نبود. دراز کشیده بود و فکر میکرد؛ نه به زندگی گذشتهاش، بلکه به آینده، به آیندهای که انسانها در آن زندگی خواهند کرد. فکر میکرد انسان به چه موجودی تبدیل خواهد شد. جهانی روشن و شاد را در ذهنش مجسم میکرد؛ جهانی که در آن همهٔ آدمها از شادی، دانش و آموزش برابر برخوردار باشند. قلب رو به مرگش کمی تندتر میزد و چهرهاش شادی و رضایت را نشان میداد. چشمهایش را باز کرد و دو تن از معلمها را دید که کنارش نشسته بودند.
پرسید و لبخند زد: «و واقعاً چنین خواهد شد؟»
آنها بیآنکه بدانند سوالش به چه چیزی مربوط است، جواب دادند: «بله، رب شلویمه.» چون چهرهاش به آنها میگفت که موضوع، موضوع خوبی است. لبخند بر لبهایش عمیقتر شد.
بار دیگر در فکر فرو رفت.
میخواست آن جهان شاد را در ذهنش مجسم کند و با چشم خیال چیزی جز آدمهای شاد و آدمهای باسواد نبیند، و موفق شد.
تصویر چندان روشن نبود. او انبوه عظیمی از خوشبختی را در ذهن میدید ــ خوشبختیای با جسم و جان، و خود را چنان خوشبخت احساس میکرد.
صدای زاری او را از خیال بیرون آورد.
با خود فکر کرد: «چرا گریه میکنند؟ همه روزهای خوشی خواهند داشت ــ همه!»
چشمهایش را باز کرد؛ چراغها از پیش روشن بودند. اتاق پر از آدم بود. همهٔ بچههایش کنار او ایستاده بودند؛ جمع شده بودند تا با پدرشان خداحافظی کنند.
نگاهش را با عشق و شادمانی روی نوههای کوچکش دوخت.
با خود فکر کرد: «آنها روزهای خوش را خواهند دید.»
میخواست از مردم بخواهد دست از زاری بردارند، اما همان لحظه چشمش به کارگرهایی افتاد که شب پیش آمده بودند.
کمی صدایش را بلند کرد و با سر اشارهای کرد و گفت: «بیایید اینجا، بیایید اینجا، بچهها!» مردم نمیدانستند منظورش چیست. از آنها خواست کارگرها را نزد او بفرستند و چنین کردند.
سعی کرد بنشیند؛ کسانی که دورش بودند کمکش کردند.
رب شلویمه گفت: «ممنونم ــ بچهها ــ که آمدید ــ ممنونم!» سپس از حاضران التماس کرد: «گریه نکنید!» و ادامه داد: «میخواهم آرام بمیرم ــ میخواهم همه ــ همه به اندازهٔ من ــ خوشحال باشند! همهٔ شما با امیدِ روزهای خوش زندگی کنید ــ همانطور که من با همین امید ــ میمیرم. بچههای عزیز ــ» و رو به کارگرها کرد و گفت: «دیشب برایتان گفتم ــ که آدمها تا امروز چطور زندگی کردهاند. اینکه حالا چطور زندگی میکنند، خودتان میدانید ــ اما زمان آینده زمان بسیار خوشی خواهد بود: همه خوشحال خواهند بود ــ همه! فقط درستکارانه کار کنید و یاد بگیرید! یاد بگیرید، بچهها! همهچیز درست خواهد شد! همه خوشحال خواهنـ ــ»
لبخندی شیرین بر لبهایش نشست و رب شلویمه مرد.
در شهرک دربارهٔ او چه میگفتند ــ اما از مردی که بیآنکه اعتراف نهایی را تکرار کند، بیآنکه دلش بلرزد، بیآنکه نشانی از توبه نشان دهد مرده بود، چه چیز دیگری میتوانستند بگویند؟ دربارهٔ مردی که واپسین دقیقههای عمرش را صرف گفتن این کرده بود که مردم یاد بگیرند و خودشان را آموزش دهند، چه چیز دیگری میتوانستند بگویند؟ دربارهٔ مردی که تمام سرمایهاش را برای آموزش و مدرسهها به جا گذاشته بود، چه چیز دیگری میتوانستند بگویند؟
وقتی خانوادهٔ خودش در دادگاه اعلام کردند پدرشان هنگام نوشتن وصیتنامهٔ آخرش مسئول اعمال خود نبوده است، از آنها چه انتظاری میشد داشت؟
* * * * *
رب شلویمه، آنها را ببخش؛ نیتشان خیر است ــ نمیدانند چه میگویند و چه میکنند.