چنانکه خوانندههایم میدانند، میخواستم دست به یک کار و کاسبی کوچک بزنم—میخواستم جهان آخرت را بفروشم. باید به شما بگویم که از این کار خیلی بد بیرون آمدم و اگر جنس را در انبار داشتم، شاید به دردسر بزرگی هم میافتادم. ماجرا از این قرار بود: امروزه همه در تنگنا هستند و نفسشان بند آمده؛ پارناسّه از رونق افتاده و به خاک سیاه نشسته، و دیگر کاری در بساط نیست—یعنی، کار هست، فقط برای ما یهودیها نیست. در چنین روزگار تلخی، مردم نان را از دهان هم میقاپند؛ اگر بفهمند کسی چیزی کشف کرده و کسبوکاری راه انداخته، زود از او تقلید میکنند؛ اگر یکی دکان باز کند، دومی هم همین کار را میکند، بعد سومی و چهارمی؛ اگر یکی قراردادی ببندد، دیگری میدود و همان کار را ارزانتر انجام میدهد—«حتی اگر خودم چیزی گیرم نیاید، نمیگذارم تو هم بیشتر گیرت بیاید!»
وقتی اعلام کردم که آخرت را برای فروش دارم، خیلی از آدمها به خودشان لرزیدند و گفتند: «آها! یک کاسبی!» و پیش از آنکه بدانند این چه جور جنسی است و از کجا گیر میآید، افتادند به خیالبافی دربارهٔ دکانداری؛ و علاقهٔ بسیار بیشتر از طرف آدمهای خیرخواه، رهبران حزب، فعالان اجتماعی و امثالهم نشان داده شد. آنها میدانستند وقتی من کاسبی در آخرت را راه انداختهام، اعلام کرده بودم که کارم فقط با آدمهای فقیر است. خب، آنها فهمیدند که این کار احتمالاً سودآور خواهد بود و ممکن است فرصتی به آنها بدهد که استخوانی هم گیر بیاورند. خیلی زود سر و صدا و هیاهوی بزرگی در دنیای کوچک ما به پا شد، مردم شروع کردند به پرسوجو که اجناس من از کجا میآید. آنها مرا با جاسوسهایی احاطه کردند که قرار بود بفهمند من شبها چه کار میکنم، روز شنبه چه کار میکنم؛ از سرآشپز و زن بازاری سوالپیچم کردند؛ اما بیفایده بود، نتوانستند بفهمند من آخرت را از کجا آوردهام. و آتش حسادت و نفرت شعلهور شد و آنها شروع کردند به خبرچینی و نوشتن نامه به مقامها علیه من. لابانِ زرد و بلعامِ کور (خودتان آنها را میشناسید! ) به رئیسم بافتند که من کاسبی میکنم، یعنی سرمایه دارم، یعنی… یعنی… اما کارفرمای من ماجرا را بررسی کرد و دید که جنس کاسبی من آخرت است، خندید و کاری به کارم نداشت. اهالی شهر که تقدیرم این بود میانشان زندگی کنم، همان آدمهای خوبی که در آب گلآلود ماهیگیری خوبی میکنند، همین که دیدند آب گلآلود شد، ابزارشان را قاپیدند و به کار افتادند و با نامه خبر دادند که من دارم قاچاق میفروشم. یک مقام سرخپوش پیدا شد و چند گوشه از خانهام را جارو کشید، اما حتی یک تکه نمونهٔ کوچک از آخرت را هم پیدا نکرد و رفت. اما حتی آن وقت هم آسایش نداشتم؛ هر روز نامهٔ تازهای در خبرچینی علیه من میآمد. برادران خوب من دست از کار نمیکشیدند. یهودیان مومن و ارتدوکس، یعنی همان خشکهمذهبها، خبرچینی کردند و گفتند من کلاهبردار هستم، چون آخرت چیزی است که وجود ندارد، نه گوشت است نه ماهی، نه پرنده و نه چیز به دردبخوری، و کل ماجرا توهم است؛ آدمهای نیمهمتمدن با شلوارهای بلند و زلفهای کوتاه، برعکس گفتند که من دارم مذهب را به تمسخر میگیرم، طوری که دیری نگذشت از هر طرف به اندازهٔ کافی از این حرفها شنیدم و تصمیمات زیر را گرفتم: اول اینکه هیچ کاری به کار آخرت و چیزهایی از این دست که یهودیان سر در نمیآورند، با اینکه خیلی عزیزشان میدارند، نداشته باشم؛ دوم اینکه تن به فروش هیچ چیزی ندهم.
یکی از دوستان خوبم که تاجر با تجربهای بود، به من نصیحت کرد به جای فروش، خرید کنم: «آنقدر فروشنده زیاد است که با تو رقابت میکنند، علیهت خبرچینی میکنند و طوری رفتار میکنند که هیچکس نباید بکند. از آن طرف خرید کردن؛ اگر بخواهی بخری، عزیز و محترم میشوی، همه به تو پاچه میمالند و آمادهاند نسیه به تو بفروشند؛ همه آمادهاند پول بگیرند و با سرمایهٔ خیلی کم میتوانی بهترین و گرانترین جنس را بخری.»
نکتهٔ بزرگ این بود که نام نیکی به دست بیاوری و بعد، کمکم، به واسطهٔ اعتبار، آدم میتواند خیلی بالا برود.
پس تصمیم گرفته شد که من بخرم. پول کمی داشتم برای چند مقالهٔ روزنامهای که امروزها برایشان پول میدهند؛ شهرت کمی هم به دست آورده بودم از مقالات بسیار به عبری که برایشان نامههای تشکری خیلی خوشایند دریافت کرده بودم؛ و اگر احتیاج میشد، مبلغ کوچکی از چند کتابفروش یهودی ماسکلیم که کتابها را امانی میخریدند، به من بدهکار بودند. خب، من مصمم شدم که بخرم.
اما چه چیزی بخریم؟ دور و اطراف را نگاه میکردم و به تمام چیزهایی که آدم میتواند بخرد، توجه میکردم و میدیدم که من، به عنوان یک یهودی، نمیتوانم آنها را داشته باشم؛ آنچه میتوانم بخرم، هر جا که باشد، نصف پنی هم ارزش ندارد؛ چیزی که ارزش داشته باشد، نمیتوانم داشته باشم. پس تصمیم گرفتم به کالایی که پدربزرگپدربزرگهایم خریدند و ثروتشان از آن شد، روی آورم. والدینم و تمام خانوادهام هر روز برای آن دعا میکنند. من مصمم شدم که بخرم — متوجهام میشوید؟ — خاک فلسطین، و هم بهصورت شفاهی و هم کتبی به همهٔ برادران خوب و بدم اعلام کردم که میخواهم خریدار این کالا شوم.
آه، چه غوغایی به پا شد! بهمحض اینکه معلوم شد من میخواهم خاک فلسطین بخرم، آدمهایی که هرگز فکر نمیکردم ممکن است با من صحبت کنند و در همان اتاق باشند، به من هجوم آوردند. اولین کسی که آمد، یهودیای بود با شال سبز، کفشهای سفید، صورتی رنگ و بینی سرخ، چشمهای تیره و موهای زردی که به گوش میچسبید. او شروع کرد به باز کردن کیسههای کاغذی و کتان، از آنها کمی شن ریخت و به من گفت: «این از قبر مادر راحیل است، از قبر شونامی، از قبرهای هولدا نبیه و دبوره.» سپس کیسههای دیگر را تکان داد و گفت: «از قبر اخنوخ، موسی معلم ما، ایلیا نبی، حبقوق، حزقیال، یونس، نویسندگان تلمود و مردان مقدس به تعداد هرچه بیشتر.» او به من اطمینان داد که هر نوع شن، ویژگی گرانبهایی دارد و طبیعتاً قیمت ویژهای دارد.
هنوز فرصت نداشتم تمام کیسههای شن را بررسی کنم که، آها! نامهای با کاغذ آبی و خط رشی دریافت کردم که یک خیرخواه ناشناس بهصراحت به من دربارهٔ خرید از آن یهودی هشدار داد، چون نه او و نه پدرش پیش از او هرگز در فلسطین نبودهاند و شن را از «ک.»، از تپههای آندرییف آنجا بهدست آوردهاند، و اگر من بخواهم، او خاک واقعی فلسطین را از کوه زیتون دارد، بههمراه سندی از نمایندهٔ فلسطین، ربیتسین بریسک، که میگوید او این خاک را حتی به کسانی که گوشت خوک میخورند هم داده است، که میگویند «برای آنها کرمشان نمیمیرد»، و آنها هم از کرمها نجات یافتهاند.
یهودی فلسطینی من، پس از خواندن نامه، بدترین نفرینها را نثار ربیتسین بریسک کرد و در میان سخنانش اعلام کرد که او خود یک کرم هولناک است، و… او گفت: «بهخدا تو را حفظ کند! این پول دور ریخته میشود، همانطور که صد بار پیش از این هم ریخته!» و دوباره شروع کرد به ستایش کالای خود، خاکش را که شگفتانگیز است، تحسین کرد. من به او گفتم که من خاک واقعی فلسطین میخواهم، خاک، نه شنهای داخل کیسههای کوچک.
«زمین، همین زمین است!» او تکرار کرد و خشمگین شد. «منظورت از زمین چیست؟ آیا به تو گل میدهم؟ اما مردم امروز اینطورند؛ وقتی میخواهند چیزی یهودی باشد، راضیشان نمیشود! فقط» (فکری به سراغش آمد) «اگر نوع دیگری میخواهی، شاید از مزرعهٔ ماخپلا، بتوانم خاک فلسطینی واقعی به تو بدهم. در همین حین پیشپرداختی بده، چون علاوه بر همه چیز، من یک یهودی فلسطینی هستم.»
من سکهای را به دستش فشار دادم و او رفت. در همین حین خبر پخش شد، قصدم برای خرید خاک فلسطین به خارج هم رسید و شهر کوچک با نامم طنینانداز شد. در کوچهها و بازارها، همه دربارهٔ من حرف میزدند و میگفتند: «قیمتی برای روح یهودی نمیتوان گذاشت: یکی فکر میکرد او یکی از آنهاست و حالا میخواهد خاک فلسطین بخرد!» بسیاری از کسانی که با من ملاقات کردند، با نگاه شکاک به من نگریستند: «یکسان و نه یکسان!» در کنیسه بهترین نوبت را برای خواندن قانون به من دادند؛ یهودیانی که کفش و جوراب داشتند، با دلگرمی بزرگی برایم «شبات خوش» آرزو کردند و با لبخند دوستانه گفتند: «اِه‑اِه‑اِه! ما میفهمیم — تو عمیقدلی، در نهایت تو یکی از ما هستی.» خلاصه اینکه آنها دورم جمع شدند و تقریباً من را روی شانههایشان بردند، تا اینکه واقعاً آدم مشهوری شدم.
یودل، «یتیم زنده»، سختترین کار را میکرد. یودل سالهاست که پیر شده، اما همه او را به خاطر اتفاقی که یکبار برایش افتاد، «یتیم» صدا میزنند. سرگذشت او بسیار طولانی و جالب است؛ آن را به اختصار برایت تعریف میکنم.
او پدری بسیار سرشناس و مادری بسیار نجیب دارد و تکفرزند است. خلقوخویی بسیار بازیگوش دارد و به همین دلیل پدر و مادرش اغلب با هم اختلاف پیدا میکردند. پدرش او را تنبیه و کتک میزد، اما پسر نزد مادرش پنهان میشد. خلاصه، کار به جایی رسید که پدرش او را به دست غریبهها سپرد تا تربیتش کنند و سر و سامانش بدهند. مادر نمیتوانست دوری او را تحمل کند و از شدت غصه بیمار شد و از پا افتاد. خانهٔ زیبایش هم مدتها پیش به دست همین پسر سوخته بود: یک روز که بچه بود، با آتش بازی کرد و آتشسوزی به راه افتاد؛ همسایهها آمدند و در جای قصر او خانه ساختند و خودِ او، بیمار و ناتوان، در گوشهای به حال خود رها شد. پدرش که خانه را ترک کرده بود، اغلب آرزو میکرد دوباره به او بپیوندد، اما آن دو به هیچوجه نمیتوانستند بدون پسرشان با هم زندگی کنند؛ و این بچهٔ طردشده به «یتیمِ زنده» تبدیل شد. در دنیای پهناور سرگردان است، به جایی میرسد و وقتی مدتی آنجا میماند، بیرونش میکنند، چون هر جا میرود، آشوب به پا میکند. مثل همهٔ یتیمها، پدرهای زیادی دارد و هر کس به او دستور میدهد، کتکش میزند و موعظهاش میکند؛ همیشه مزاحم به حساب میآید و هر اتفاقی بیفتد، تقصیر اوست؛ آنقدر که با دیدن چوب، بیاختیار خودش را جمع میکند و میترسد. او که اینطور سرگردان است، در هر جایی که بوده، رفتار و رسم و راه مردم غریبه را از آنجا تقلید کرده؛ حتی شخصیتش هم بهسختی از آنِ خودش است. پدرش هم تهدیدش کرده و هم سعی کرده با وعده و نصیحت راضیاش کند که برگردد و میگفت آن وقت همه دوباره مثل گذشته با هم زندگی خواهند کرد، اما یودل به زندگی دور از خانه عادت کرده است؛ از دردسرهایی که به سرش میآورند لذت میبرد و حتی از کتکهایی که نصیبش میشود هم بدش نمیآید. هر قدر مردم کتکش بزنند، موهایش را بکشند و خونش را جاری کنند، همین که بخواهند با او از در دوستی درآیند، دوباره سر و کلهاش پیدا میشود؛ سرحال و خندان، دنیا را زیر و رو میکند و حاضر نیست حرف رفتن به خانه را بشنود. عجیب است که یودل، با آنکه ابله نیست و سرش برای کار و کاسبی خوب کار میکند، همین که مردم با مهربانی نگاهش میکنند، خیال میکند دوستش دارند؛ با اینکه هزار بار خلافش را دیده است. تازگیها آنقدر در چشم دنیا مهم شده که مردم شروع کردهاند با او به شیوهای تازه رفتار کنند و بیدرنگ از هر جایی بیرونش میکنند. این پسر بیچاره هر چه از دستش برمیآمد برای جلب رضایتشان انجام داد، اما فایدهای نداشت؛ آنقدر کتکش زدند تا سر تا پایش خونین شد، هر چه داشت از او گرفتند و حالا که دستخالی، برهنه، گرسنه و کتکخورده است، از هر طرف سرش فریاد میزنند: «گمشو!» حالا در کوچههای تنگ شهرهای کوچک زندگی میکند و در سوراخسنبهها پنهان میشود. خیلی وقتها چیزی برای خوردن ندارد، اما به همان شیوهٔ قدیمش ادامه میدهد؛ خودش را به جاهای تنگ میخزاند، در همهٔ عروسیها میرقصد، عاشق دخالت کردن است، هر چیزی به او مربوط میشود و هر جا دو نفر دور هم جمع شوند، او نفر سوم است.
من او را از مدتها پیش میشناسم، از همان وقتی که پسربچهای بیش نبود. همیشه به نظرم خیلی سرکش میآمد، اما میدیدم که طینت نجیبی دارد و فقط زندگی میان غریبهها او را خشن بار آورده است. خیلی دوستش داشتم، اما در سالهای بعد، رفتارش با من یکی به نعل بود و یکی به میخ. باید بگویم وقتی یودل شکمش سیر بود، همیشه خیلی شاد و سرخوش بود و به هیچچیز اهمیت نمیداد؛ اما وقتی صاحبخانهاش او را بیرون میانداخت و گرسنگی میکشید، آنوقت عصبانی میشد و سر هر چیز کوچکی پرخاش میکرد. بیدلیل به من میپرید، با هم دعوا میکردیم و از هم جدا میشدیم؛ یعنی من از دور دوستش داشتم. وقتی جلوی چشمم نبود، دلم برایش خیلی میسوخت و دوست داشتم پیشش بروم، اما به محض اینکه او را میدیدم، دوباره همان آش و همان کاسه بود و مجبور میشدم ترکش کنم. حالا که در زادگاهم کنارش بودم، دیدم وضعش خیلی خراب است و چیزی برای خوردن ندارد. شهر کوچک و فقیر بود و او هم راهی برای امرار معاش نداشت. وقتی او را در آن درماندگی تلخ و سیاه دیدم، دلم برایش لرزید. اما همانطور که قبلاً گفتم، او در چنین مواقعی خیلی سرکش و متعصب است. یک روز، در نهم ماه «آب»، احساس وظیفه کردم که حرف دلم را بزنم و به او بگویم که با جوراب نشستن، پیشانی بر خاک ساییدن و خواندن «مراثی» هیچ کاری از پیش نمیرود. یودل منظورم را بد فهمید و گمان کرد که دارم اورشلیم را مسخره میکنم. شروع کرد به جوش و خروش، در شهر علیه من شایعهپراکنی کرد و هر وقت از دور مرا میدید، جلوی پایم آب دهان میانداخت. خشم او ریشه در گذشته داشت، چون یک روز او را از خانهام بیرون کرده بودم؛ او اعلام کرده بود که من مسبب تمام بدبختیهایش هستم و حالا که همسایهاش شدهام، تصمیم گرفتهام نابودش کنم؛ او باور داشت که من از او متنفرم و به او کلک میزنم. چرا یودل باید چنین فکری بکند؟ نمیدانم. شاید احساس میکند آدم باید از او بیزار باشد، یا شاید آنقدر تلخکام شده که نمیتواند به احساسات محبتآمیز دیگران باور داشته باشد. هر چه که بود، یودل همچنان بدگویی مرا میکرد و در شهر پشت سرم حرف در میآورد؛ مدام فریاد میزد که حتی ذرهای یهودیگری در وجودم نیست.
حالا که شنیده بود دارم خاک فلسطین میخرم، ابتدا زیر بار نرفت که باور کند و مدعی شد که این یک کلک و ترفندِ کسی است که از دین برگشته، چون مگر کسی که نهم ماه «آب» به جورابها میخندد، واقعاً میتواند دلش بخواهد خاک فلسطین بخرد؟ اما وقتی شالهای سبز و کیسههای کوچک خاک را دید، به عادت همیشگیاش، به نقطه مقابل چرخید، دقیقاً نقطه مقابل. شروع کرد به ستایش من، نمیتوانست به اندازه کافی از من تعریف کند و در پسکوچهها از من حرف میزد، بهطوری که زنها بلندبلند برایم دعای خیر میکردند. یودل حالا خیلی به معاشرت با من متمایل شده بود و اغلب به دیدنم میآمد و خیلی صمیمی شده بود، اگرچه هیچ تقوای ویژهای در من نبود. من درست مثل قبل بودم، اما یودل این را بهترین نشانه میدانست و فکر میکرد ثابت میکند که من تقوای پنهانِ عجیبی دارم.
یودل در خیابان فریاد میزد: «این هم یک یهودی برای شما! خاک فلسطین! این است یک یهودی!»
خلاصه بگویم، او آنجا را پر از یهودیبودن و دینداریِ پنهانی من کرد. من با بیتفاوتی نگاه میکردم، اما پس از مدتی، این ماجرا هم وقتم را میگرفت و هم پولم را.
گداهای فلسطین و بیش از همه، یودل و اهالی شهر، شهرت دینداری را برای من دستوپا کردند و یهودیهای مذهبی، خزانهدارها، عارفهای کابالا، طلبههای گدا و بهویژه مریدان ربی دورم ریختند؛ مثل زنبورها به سمتم هجوم آوردند. آنها هیچوقت عادت نداشتند از من دوری کنند، اما این یکی دیگر فرق داشت. پیش از این، وقتی یکی از شاگردان ربی میآمد، با رفتاری محترمانه وارد میشد، کلاهش را برمیداشت و همانطور که عرقچین به سر داشت، با لبخندی شیرین به دهان من خیره میشد؛ هر دو حس میکردیم تنها پیوند میان ما همان پولی است که من میدادم و او میگرفت. پول را با ظرافت میگرفت، توی کیفش میگذاشت، انگار که مال کس دیگری باشد، و طوری تشکر میکرد که انگار لطف مرا ارج مینهد. وقتی به دیدنش میرفتم، برایم صندلی میگذاشت و مربا میآورد. اما حالا با رفتاری راحت و خودمانی به دیدنم میآمد، تقاضای جرعهای عرق و خوراکی میکرد، توی اتاقم طوری مینشست که انگار مال خودش است و طوری به من نگاه میکرد که انگار من زیردست او هستم و او بر من تسلط دارد؛ میگویند من گناهکاری توبهکردهام و این برای او یعنی کلید درِ توبه؛ من وارد قلمرو او شدهام و او حالا ارباب و سرور من است؛ به سلامتی من چنان با اشتیاق مینوشد که انگار مال خودش است، و وقتی سکهای توی دستش میچپانم، با دقت به آن نگاه میکند تا مطمئن شود ارزش قبول کردنش را دارد. اگر گذارم به دیدن او بیفتد، با همه مریدانش، همان حسیدیها، همکاسه میشوم؛ «معتمدان» او و دیگر آدمهای مفتخورش، برادران من شدهاند و هر وقت دلشان بخواهد با پاهای گلیشان پیشم میآیند، دست توی پیراهنم میبرند و کیسه توتونم را بیرون میکشند و نظر میدهند که عرقش ضعیف است، چه برسد به روزهای عید، بهویژه عید پوریم و جشن تورات، که با سر و صدای زیاد دستهجمعی میآیند، مینوشند و میرقصند و همانقدر به من اهمیت میدهند که به گربه خانه.
در واقع، همه اهالی شهر همین آزادیها را برای خودشان قائل بودند. قبلاً چیزی از من نمیخواستند و مرا همانطور که بودم پذیرفته بودند، اما حالا شروع کرده بودند به درخواست کردن و پرسوجو که چرا این کار را نمیکنم و چرا آن کار دیگر را انجام نمیدهم. شمولکه، مسئول گرمابه، از من پرسید چرا هیچوقت روزهای شنبه در گرمابه دیده نمیشوم. کالمانِ قصاب میخواست بداند چرا در میان پرندههای قربانیِ کفاره، یکی از آنها سفید نیست؛ و حتی خادم کنیسه که تو دماغی حرف میزد و تا آن موقع جرئت نکرده بود نزدیکم شود، آمد و اصرار داشت که شب عید غفران، آن سیونه ضربه شلاق را به من بزند: خادم گفت: «اِه-اِه، اگر تو هم یهودی هستی مثل بقیه یهودیها، بیا دراز بکش تا شلاق بخوری!»
و یهودیهای فلسطینی هم با کیسههای خاکشان مدام میآمدند و من هم مدام ردشان میکردم. یک روز، یهودی تنومندی از «آنطرف» با کیسه خاک فلسطینش سر رسید. خاکش نظرم را جلب کرد و گفتوگویی میان ما به این ترتیب شکل گرفت:
او پرسید: «برای خاکت چقدر میخواهی؟»
«برای خاک من؟ از هر کس دیگری کمتر از سی روبل نمیگرفتم، اما از تو، با شناختی که از خودت و دربارهات دارم، و با توجه به اینکه پدر و مادرت برای فلسطین خیلی کار کردهاند، یک سکهٔ بیستوپنجروبلی میگیرم. باید بدانی که آدم این را یکبار برای همیشه میخرد.»
جواب دادم: «حرفتان را نمیفهمم. بیستوپنج روبل! آنجا چقدر خاک دارید؟»
گفت: «چقدر خاک دارم؟ تقریباً به اندازهٔ نیم کوارت. برای پوشاندن چشمها و صورت کافی است. شاید میخواهی تمام بدن را بپوشانی؛ هم زیرش باشد، هم رویش و هم دو طرفش؟ اوه، میتوانم کمی بیشتر برایت بیاورم، اما دوهزار، سیصد روبل خرجت برمیدارد، چون از وقتی این بیکارهها راه افتادهاند و به فلسطین میآیند، خاک خیلی گران شده است. باور کن، سود چندانی هم از این کار نمیبرم؛ برای خودم تقریباً…»
گفتم: «حرفتان را نمیفهمم، دوست من! این حرفِ پاشیدن خاک روی بدن چیست؟ منظورتان چیست؟»
گفت: «یعنی چه که میپرسی “منظورتان چیست؟ ” پاشیدن خاک روی بدن، مثل کاری که همهٔ یهودیهای درستوحسابی بعد از مرگ میکنند.»
گفتم: «ها؟ بعد از مرگ؟ برای حفظش؟»
گفت: «بله، پس برای چه؟»
گفتم: «من برای این کار نمیخواهم؛ برایم مهم نیست بعد از مرگ چه بلایی سر بدنم میآید. میخواهم برای دوران زندگیام خاک فلسطین بخرم.»
گفت: «منظورت چیست؟ وقتی زندهای چه فایدهای برایت دارد؟ یا حرفت ربطی به موضوع ندارد، یا داری یک یهودی فقیر فلسطینی را دست میاندازی؟»
گفتم: «کاملاً جدی حرف میزنم. همین حالا، تا وقتی زندهام، آن را میخواهم! چه چیزی را نمیفهمید؟»
یهودی فلسطینی من حسابی گیج شده بود، اما خیلی زود خودش را جمعوجور کرد و اوضاع را فهمید. از لبخند زیرکانهاش فهمیدم که در من رگهای از دیوانگی پیدا کرده است؛ و او چه سودی میبرد اگر مرا به راه عقل برگرداند؟ بهتر بود از همین دیوانگی من سود ببرد! و همین کار را هم کرد و با اطمینانی دلنشین گفت:
«بله، البته که حق با توست! چقدر هم حق با توست! الهی همیشه از اینها ببینم! بیدلیل نیست که مردم میگویند: “سیب نزدیک درخت میافتد”! ریشهات تو را به سوی خود کشانده و خاک فلسطین را دوست داری، فقط به شیوهای دیگر، مثل جدّهای مقدست—خدا شفیعشان کند! تو جوانی و من پیرم، و شنیدهام که آنها در زمان زندگیشان از همین خاک روی سرپوششان میپاشیدند تا آیهٔ “و بر خاک صهیون رحم کنید” را بهجا آورند؛ و یهودیهای درستوحسابی شبِ نهم آو خاک فلسطین را در کفشهایشان میریزند و در غذایی که پیش از روزه میخورند، تخممرغی را در خاک فلسطین فرو میبرند—خب، عجب! هرگز فکر نمیکردم از تو تا این حد برآید، و راستش را بخواهی، میتوانم بگویم: “این هم یک یهودی! ” خب، در این صورت، دو کوزه خاک لازم داری، اما خرج زیادی روی دستت میگذارد.»
به او گفتم: «ظاهراً حرف هم را نمیفهمیم. دو کوزه یعنی چه؟ این حرفها دربارهٔ پاشیدن خاک روی بدن چیست؟ من میخواهم خاک فلسطین بخرم، خاکی در فلسطین، میفهمی؟ میخواهم در فلسطین تکهای زمین بخرم، چند دسیاتین.»
«ها؟ درست نشنیدم. چه گفتید؟» یهودی فلسطینیام گوش راستش را گرفت، انگار داشت فکر میکرد چه کار باید بکند؛ بعد شادمانه گفت: «ها ـ آها! منظورتان این است که میخواهید برای خودتان جایی برای دفن تهیه کنید، آن هم برای بعد از مرگ! اوه، بله، البته، شما واقعاً مرد مقدسی هستید! خب، این کار را هم میتوانید از راه من انجام بدهید؛ چیزی پیشاپیش به من بدهید، من هم با قیمت مناسبی همهچیز را برایتان روبهراه میکنم.»
با عصبانیت فریاد زدم: «چرا مدام با این “بعد از مرگ” گفتنتان به جانم افتادهاید؟ من کمی زمین در فلسطین میخواهم؛ میخواهم آن را بکنم، در آن بذر بپاشم و چیزی بکارم…»
«ها؟ چی؟ بذر بپاشید و چیزی بکارید؟! این… این… شما فقط منظورتان این است که… خدا به دور! …» و در حالی که اینطور زبانش میگرفت، ذرهذره همهٔ خاکهای پراکنده را داخل کیسهاش ریخت، کمکم به در نزدیک شد و ــ رفت!
طولی نکشید که شهر مثل دیگی که روی آتش به جوش آمده باشد، زیرورو و پرجوشوخروش شد؛ همه انگار گرفتار بدبختی بزرگی شده بودند، از من و بیشتر از خودش عصبانی بودند و میگفتند: «چطور ممکن است اینقدر اشتباه کرده باشیم؟ او اصلاً نمیخواهد خاک فلسطین بخرد، برایش مهم نیست بعد از مرگ چه بلایی سرش میآید، مسخرهمان میکند ــ او فقط میخواهد در فلسطین زمین بخرد و آنجا روستا بسازد.»
«اِه ـ اِه ـ اِه! او باز هم یکی از همانهاست! همان است که هست ــ یک شکاک!» این را در همهٔ خیابانها میگفتند؛ همهٔ صاحبخانههای شهر و زنها در بازار و حمام. پریشان و بیحواس اینطرف و آنطرف میرفتند و چنان خشمگین بودند که انگار به آنها توهین کردهام، سرشان کلاه گذاشتهام و فریبشان دادهام؛ و ناگهان با من سرد و دور شدند. دیگر یهودیان دیندار را در خانهام نمیدیدم. یکی پس از دیگری بستههایی از فلسطین برایم میرسید. روی یکی مُهر سیاهی بود که شاخ قوچ سیاهی روی آن کشیده بودند و داخلش با حروف درشت، حکم طردی از سوی ربیتسینِ بریسک بود، چون من میخواستم همهٔ یهودیان را بدبخت کنم. بستههای دیگر را گدایان مختلف فلسطینی فرستاده بودند؛ آنها با حرفهای نرم و زشت میکوشیدند وادارم کنند برای هزینهٔ سفرشان و نمونههای خاکی که داخل بسته گذاشته بودند، پول بفرستم. همشهریهایم نیز از «آنجا» بستههایی دریافت کرده بودند که در آنها به آنها دربارهٔ من هشدار داده بودند ــ من مرد خطرناکی بودم، مبلغ دینی بودم و انتقام گرفتن از من ثواب داشت. غوغایی به پا شده بود، و عجیب هم نبود! نامهای از فلسطین، به خط راشی، با مهرهای بزرگ! خلاصه، قرار بود مرا رسوا و سرافکنده کنند. همه از من دوری میکردند و هیچکس به من نزدیک نمیشد. وقتی کسی ناچار بود برای کارهای مالی یا گدایی صدقه نزد من بیاید، با احترام وارد میشد و با صدایی ملایم و مودبانه، خطاب به «یکی از خودشان» حرف میزد، صدقه یا پول را میگرفت و از در بیرون میرفت؛ بعد، پشت همان در، طبق معمول بدوبیراه گفتن به من را شروع میکرد.
فقط یودل مرا ترک نکرد. یودل، «یتیمِ زنده»، گیج و سردرگم شده بود. کارش فراوان بود؛ از خانهای به خانهٔ دیگر میرفت، گوش میداد، گدایی میکرد و خبر میبرد، به پرسشها جواب میداد و سوال میکرد؛ اما نمیتوانست این ماجرا را در ذهن خودش حلوفصل کند: گاهی با خشم نگاهم میکرد و گاهی با ترحم. انگار نمیخواست با من روبهرو شود، و با این حال دنبال فرصتی میگشت تا مرا ببیند و با دقت به صورتم نگاه میکرد.
جوشوخروش همسایگانم و رفتارشان با من برایم تقریباً اهمیتی نداشت؛ اما خیلی میخواستم بدانم چرا ناگهان برایشان نفرتانگیز شدهام؟ به هیچ وجه نمیتوانستم این را بفهمم.
یک شبِ توفانی و تاریک فرا رسید. آسمان پر از ابرهای سیاه شد، بارانِ سوزان و تگرگ میبارید و بادِ توفانی میوزید؛ همهجا تاریکِ تاریک بود و در عین حال رعدوبرق میزد و روشن میشد، گویی جهان زیرورو شده باشد. غرشِ مهیب رعد و تگرگ، پنجرههای بسیاری از مردم را شکست، باد سقفها را کند و هر کس در خانهاش یا هر گوشهای که پیدا میکرد، پنهان شد. در آن شبِ هولناک و تاریک، درِ خانهام باز شد و یودل، همان «یتیم زنده»، داخل آمد؛ گویی کسی از پشت هلش میداد و به جلو میراندش. رنگش مثل دیوار سفید شده بود، ساکت و کتکخورده، و مثل برگ درمانده بود. وارد شد و کنار در ایستاد، کلاهش را در دست داشت و نمیدانست باید آن را درآورد یا نه. در تمام مدتی که میشناختمش، هرگز او را اینچنین بدبخت و اینچنین ناامید ندیده بودم. از او خواستم بنشیند و او کمی آرام گرفت. دیدم که خیسِ آب است و از سرما میلرزد، پس لیوانبهلیوان برایش چای داغ ریختم. او با لذتِ فراوان مینوشید. دیدنِ او که نشسته، چای مینوشد و گرم میشود، میتوانست خیلی خندهدار باشد، اما آنقدر غمانگیز بود که اشک به چشمانم آمد. چهرهٔ یودل کمکم باز شد و بهزودی دوباره همان یودلِ همیشگی شد. از او پرسیدم چطور در چنین تاریکی و سردرگمی پیش من آمده است؟ گفت رعد و تگرگ تمام شیشههای خانهاش را شکسته، باد سقف را برده و جایی برای پناه نداشته است؛ هیچکس شبها او را به خانهاش راه نمیداد؛ کسی نبود که به او پناه ببرد؛ جز اینکه در خیابان دراز بکشد و بمیرد، هیچ راهی برایش نمانده بود.
یودل گفت: «و بنابراین، من که مدتهاست تو را میشناسم، امید داشتم که مرا بپذیری، هرچند تو «یکی از آنها» هستی، چندان پرهیزگار نیستی و، همانطور که میگویند، پر از نیتهای شرورانه علیه یهودیان و یهودیتی؛ اما میدانم مردِ نیکی هستی و به من رحم میکنی.»
من ریاکاریِ یودل را بخشیدم، چون او را مردی روراست میدانستم که عاشقِ حرف زدن است، اما هرگز آزاری به کسی نمیرساند. وقتی او را افسرده دیدم، یک لیوان شراب به او تعارف کردم، اما ردش کرد.
دلیلِ رد کردنش را فهمیدم و سرِ صحبت را با او باز کردم.
من پرسیدم: «یودلِ عزیز، بگو چرا در میانِ شما اینچنین بدنام شدهام که حتی یک قطره شراب هم در خانهام نمینوشی؟ و چرا میگویی من «یکی از آنها» هستم و پرهیزگار نیستم؟ مدتی پیش تو دربارهٔ من جورِ دیگری حرف میزدی.»
یودل پاسخ داد: «آه! این حرف از دهانم دررفت؛ حقیقت
سخنان ملایم و مهربانانهام به یودل دلگرمی زیادی داد. آن آدم بیچاره که هنوز هیچیک از «آنها» با او بهخوبی سخن نگفتهاند! وقتی دید که منظورم جدی است، شروع کرد به خاراندن سرش؛ گویی در همان لحظه تمام «خردهگیریهای» مرا بخشید و با مهربانی و گویی با ترحم به من نگاه کرد. سپس، چون دید که منتظر پاسخی هستم، گوشپوشش را چرخاند و به آرامی و صمیمانه گفت:
یودل گفت: «میخواهی حقیقت را به تو بگویم؟ بر آن پافشاری میکنی؟ آزرده نخواهی شد؟»
گفتم: «میدانی که من هرگز از چیزی که میگویی آزرده نمیشوم. هر چه میخواهی بگو، ای دلِ یودل، فقط بگو.»
یودل گفت: «پس برایت میگویم: شهر و همهٔ آدمهای دیگر از دست خاک فلسطینیات بسیار عصبانیاند: میخواهی کاری نو انجام بدهی، خاک بخری و شخم بزنی و بکاری—و کجا؟ در سرزمین ما، اسرائیل، در سرزمین مقدس اسرائیل!»
گفتم: «اما چرا، یودل عزیز، وقتی فکر میکردند که من خاک فلسطینی میخرم تا پس از مرگ خودم را با آن بپوشانم، تقریباً مثل یک قدیس به من نگاه میشد؟»
یودل گفت: «آه، این مسالهٔ دیگری است! این نشان میداد که تو فلسطین را مقدس میدانی؛ سرزمینی که خاکش آدم را از خورده شدن توسط کرمها حفظ میکند، همانند هر یهودی صادق دیگری.»
گفتم: «خب، از تو میپرسم، یودل، این چه معنایی دارد؟ وقتی فکر میکردند که من شن برای پس از مرگ میخرم، من مردی مقدس و عاشق فلسطین بودم، و حالا که میخواهم خاک بخریم و آن را شخم بزنیم، خاکی در سرزمین مقدس تو، خاک مقدس ما در سرزمین مقدس، جایی که برترین و بزرگترینِ ما آن را افتخار زندگی میدانستند، من مایهٔ ننگ اسرائیل شدهام؟ بگو یودل، میپرسم: چرا وقتی کسی میخواهد پس از مرگ خود را با خاک فلسطینی بپوشاند، یهودیِ درستی به شمار میآید؛ اما وقتی کسی میخواهد تمام وجودش را وقف فلسطین کند، باید «یکی از آنها» شمرده شود؟ حالا میپرسم—تمام آن یهودیان فلسطینی که با کیسههای شن به سراغم آمدند، دوستان بسیار خوب من بودند و نگران حفظ تن من پس از مرگ، چرا پس از شنیدن اینکه من در زمان زندگیام کمی خاک فلسطینی میخواهم، از من روی برگرداندند؟ چرا همهٔ آنها اینقدر به مردهها علاقهمندند و برادران خوبی هستند، اما با زندهها دشمنیِ خونین دارند؟ چرا وقتی میخواهم برای وجود غمزدهام پناهی فراهم کنم، ادعا کردند که من مُبلغِ نوآوریام و داستانهای ساختگی علیه من پخش کردند؟ چرا؟ میپرسم، چرا، یودل، چرا؟»
یودل گفت: «تو از من میپرسی؟ چطور باید بدانم؟ من فقط میدانم از زمانی که فلسطین همان فلسطین بوده، مردم به آنجا رفتهاند تا بمیرند—این را میدانم؛ اما تمام این شخمزدن، بذرپاشی و کاشتن خاک را تا پیش از این در طول عمرم نشنیده بودم.»
من به یودل گفتم: «بله، یودل، حق با توست، چون از مدتها پیش همینطور بوده و تو فکر میکنی باید هم همینطور باشد؛ این همان جوابی است که به پرسشهایت میدهد. اما چرا کمی به گذشته نگاه نمیکنی؟ چرا باید فقط برای مردن به فلسطین رفت؟ آیا خاک فلسطین برای زندگی مناسب نیست؟ برعکس، این یکی از بهترین خاکهاست و وقتی آن را شخم میزنیم و میکاریم، هم دستور بازگرداندن سرزمین مقدس را اجرا میکنیم و هم برای خودمان کار میکنیم تا به زندگی صادقانه و آرامی برسیم. امروز نمیخواهم این موضوع را با تو کش بدهم. به نظر میرسد تمام کتابهای مقدس دربارهٔ فلسطین و توصیه به شخم زدن خاک را کاملاً فراموش کردهای. و سوال دیگری هم هست، دربارهٔ آنچه گفتی که فلسطین فقط برای رفتن و مردن است. بگو، آن یهودیان فلسطینی که اینقدر به مرگ من علاقهمند بودند و خاکی از آنجا آوردند تا مرا بپوشانند—بگو، آیا آنها هم فقط برای مردن آنجا هستند؟ آیا متوجه شدی چقدر پهلوان و تنومند بودند؟ ها؟ و آنها هم وقتی شنیدند میخواهم آنجا زندگی کنم، مثل حیوانات وحشی به من هجوم آوردند، دنیا را پر از فریادهایشان کردند و بدترین داستانها را دربارهٔ من ساختند. خب، یودل، چه میگویی؟ از تو میپرسم.»
یودل با تکان دست گفت: «از کجا بدانم؟» سپس افزود: «سرم به تنم میارزد که به این چیزها فکر کنم؟ اما بگو، التماس میکنم، چه فایدهای برایت دارد که در فلسطین زمین بخری و برای خودت دردسر درست کنی؟»
من گفتم: «چه فایدهای برایم دارد؟ میخواهم زندگی کنم، میشنوی؟ میخواهم زندگی کنم!»
یودل گفت: «اگر بدون خاک فلسطین نمیتوانی زندگی کنی، چرا قبلاً نخواستی؟ یعنی تا حالا نمیخواستی زندگی کنی؟»
من گفتم: «ای یودل، حق با توست. اعتراف میکنم که تا حالا در توهم زندگی میکردم، فکر میکردم زندهام؛ اما—چی میگویند؟ —تا وقتی رعد صدا نکند…»
یودل با نگاه همدلانهای به چهرهام گفت: «رعد به جانت بخورد!»
من به یودل گفتم: «خلاصه میگویم. باید بدانی، یودل، که من مدتهاست در اینجا مشغول تجارت خاک مقدس هستم. با وفاداری کار میکردم و رئیسم از من راضی بود. مورد احترام بودم و همه حساب دیگری رویم میکردند، و هرگز به ذهنم نرسید که اوضاع عوض شود؛ اما آدمهای بد نمیتوانستند ببینند که من اینقدر موفقم، پس سخت به من حمله کردند، تا اینکه روزی کار را پسر کارفرمایم تصاحب کرد؛ و دشمنانم از این فرصت استفاده کردند تا از سر تا پا به من تهمت بزنند و توهینهای خشن کنند، و گزارشهایی پخش کردند که شنیدنشان آدم را میلرزاند. اینهمه تا وقتی که رئیس شروع کرد به دیدِ تردیدآمیز به من داشتن. ابتدا تذکرهای ریز و نکوهشهای مخفیانه دریافت کردم، سپس اوضاع بدتر و بدتر شد، و سرانجام شروع کردند به هل دادنم، و یک روز مرا از خانه بیرون انداختند و به درون کوچه پرت کردند. وقتی کل اوضاع را مرور کردم، دیدم که میتوانند هر کاری که میخواهند با من بکنند. کسی را نداشتم که به او تکیه کنم؛ دوستان خوب قدیمیام از من دور شدند و در چشمشان تمام ارزش من از بین رفت. برخی، چون حوصله نداشتند زحمت پرسیدن دلیل سقوطم را به خود بدهند، پس از شنیدن تمام اتهامات، نتیجه گرفتند که من مقصرم؛ برخی دیگر، چون میخواستند به دشمنانم خوشخدمتی کنند؛ و بقیه به دلایل بیشمارِ دیگر. خلاصه، وقتی به همه اینها فکر کردم، دیدم که بازی تمام شده و نمیتوان پیشبینی کرد چه بلایی سرم خواهد آمد! تا به حال مشکلاتم را با صبر و شجاعتی که بهطور طبیعی در وجودم هست تحمل میکردم؛ اما حالا میبینم شجاعتم در حال رنگ باختن است و میترسم که در چشم خودم سقوط کنم و باور کنم که دیگر هیچ ارزشی ندارم. و تمام اینها به این دلیل است که مجبور شدم به آنها روی آورم و تمام توهینهایی را که نثارم میکنند تحمل کنم، و هر رهگذری روی من حساب باز کند. به همین دلیل میخواهم آخرین نیروی باقیماندهام را جمع کنم، قطعهای زمین در فلسطین بخرم و به یاری خدا، کمی صاحبمنصب شوم ـ متوجه شدی؟»
یودل پرسید: «چرا فقط در فلسطین؟»
«چون جای دیگری نمیتوانم و حق هم ندارم چیزی بخرم. سعی کردهام جای دیگری برای خودم پیدا کنم، اما آنها میترسیدند که دست بالا را پیدا کنم، پس ریختند سرش و همهچیز را به ویرانی کشاندند. آنجا خودم صاحباختیار خواهم بود—این اولاً؛ و ثانیاً، خیلی از خویشاوندانم آنجا، در سرزمینی که در آن زندگی کرده و مردهاند، دفن شدهاند. و با اینکه مرا «یکی از خودشان» حساب میکنی، به تو میگویم که من برای «شایستگی پدران» ارزش زیادی قائلم و فکر کردن به زندگی در سرزمینی که یاد آن نیاکان عزیز را به من خواهد انداخت، برایم بسیار خوشایند است. و با اینکه در آغاز سخت خواهد بود، یاد نیاکانم و فکر اینکه برای بچههایم گوشهای از آنِ خودشان و نانی را که با زحمت و درستکاری به دست آمده فراهم کنم، به من نیرو خواهد داد تا کمکم خودم را به جایی برسانم. و امیدوارم به جایی برسم. یادت باشد، یودل، من باور دارم و امیدوارم! خواهی دید، یودل—خودت میدانی که برادران ما خاک فلسطین را طلسمی در برابر خورده شدن به دست کرمها میدانند، و فکر میکنی من به آن میخندم؟ نه، من به آن باور دارم! کاملاً، کاملاً درست است که خاک فلسطین من را از کرمها حفظ خواهد کرد؛ فقط نه بعد از مرگ، نه، بلکه در زنده بودن—از شر چنین کرمهایی که تمام زندگی را میخورند و میجوند و مسموم میکنند!»
یودل بینیاش را خاراند، کلاه روی سرش را کمی مالید و آه عمیقی کشید.
راوی گفت: «بله، یودل، آه میکشی! حالا میدانی میخواستم چه چیزی به تو بگویم؟»
یودل با دستش اشارهای کرد و گفت: «اِت!» و بعد افزود: «آنچه میخواهی به من بگویی؟ —اِت!»
«وای، این «اِتِ» گفتنِ تو! یودل، من این را خوب میشناسم! وقتی جوابی نداری و باید فکر کنی و چیزی از تویش دربیاید، به این «اِتِ» پناه میبری. فقط یکبار هم که شده فکر کن، یودل؛ من نقشهای هم برای تو دارم. به یاد بیاور که چه بودی و چه بر سرت آمده. از کودکی همینطور اینسو و آنسو رانده شدهای و دربدری کشیدهای. نه خانهای داری و نه حتی گوشهای برای خودت؛ تبدیل به گدایی شدهای، ولگردی، کسی که هیچکس نیست، مورد تحقیر و دوری همه، با عادتهایی ناخوشایند و زندگیای که سگ در آن نمیماند. تو قابلیتهای خیلی خوبی داری، سری که خوب کار میکند و هوشی تیز؛ اما اینها را صرف چه کاری میکنی؟ تمام هوش و حواست را هدر میدهی برای اینکه از در پشتی وارد شوی و با چربزبانی تکه نانی از کلفت خانه بگیری، بیآنکه خانم خانه بو ببرد. نمیتوانی با آن مغز باهوشت راهی پیدا کنی که خودت برای خودت نان درآوری؟ ببین، من میخواهم کمی زمین در فلسطین بخرم؛ یودل، با من بیا، آنجا کار میکنی و مثل بقیه آدمها مرد میشوی. تو چیزی هستی که به آن میگویند «یتیمِ زنده»، چون پدرهای زیادی داری؛ و فراموش نکن که یک پدرِ دیگر هم داری که زنده است و فقط منتظر است تو بهتر شوی. خب، دیگر تا کِی میخواهی میان غریبهها زندگی کنی؟ تا الان که فکرش را نکرده بودی و این زندگی به کارت میآمد؛ به کتک و خفت عادت کرده بودی. اما حالا که… که دیگر هیچکس راهت نمیدهد، حتماً چشمهایت باز شده تا وضعیتت را ببینی و حتماً آرزو کردهای که عوض شوی. فقط کافی است اراده کنی! ببین، من که شکمم سیر است و باز هم وضعیتم برایم نفرتانگیز شده، چون اعتبارم را از دست دادهام و در خطرِ از دست دادن انسانیتم هستم. تو که گرسنهای و یک روز همین روزها از گرسنگی در خیابان میمیری. یودل، فقط در این باره فکر کن، چون اگر حرف من درست باشد، تو هم مثل آدمهای دیگر میشوی. پدرت خواهد دید که تو تبدیل به یک مرد شدهای، او با مادرت آشتی خواهد کرد و تو دوباره «بچهٔ پدر» میشوی، همانطور که قبلاً بودی. برادر یودل، به این فکر کن!»
من مدتهای بسیار طولانی با یودل خودم حرف زدم. در این میان، شب گذشته بود. یودلِ من انگار از خوابی عمیق پریده باشد، تکانی خورد و غرق در فکر رفت.
وقتی پنجره را باز کردم، لبخند دوستانه ستاره صبحگاهی که در حال طلوع بود و از میان ابرها سرک میکشید، به من خوشآمد گفت.
و سپیده دمید.