کار را قبول کردم چون دستمزدش خوب بود، اما بیشتر چون به این فکر افتاده بودم — احمقانه، احتمالاً — که سفری یکهفتهای با اتوبوس بالاخره ثابت میکند میتوانم در اسپانیا زندگی کنم یا اینکه باز هم سرنوشتم را اشتباه خواندهام و باید برای بار چهارم بار و بندیلم را ببندم و جای دیگری برای سکونت پیدا کنم. نقشه این بود که یک گروه موسیقی کوریدوی مکزیکی را در تورشان در شبهجزیره همراهی کنم، داستانی دربارهشان بنویسم و در مکزیک منتشرش کنم، بهعنوان بخشی از بزرگداشتی برای گروه، یا بهتر بگویم برای سیوپنج سال هستیشان. پس در هفدهم ژوئیهٔ ۲۰۰۱ با یکی از مدیران برنامهشان قرار گذاشتم، مردی با غبغب غولآسا و پیراهنی که خیلی برایش کوچک بود. کارتی پلاستیکیشده گرفتم که به گردنم بیاویزم (با اسمم که غلط نوشته شده بود و عنوانم: همراه). همان شب، کمی پیش از ساعت نه، به سالن رازمتاز در بارسلونا رسیدم. کنار در پوستری بود، کنار قفسی که دختری در آن دستتکان میداد تا نشان دهد بلیتها تمام شده. روی پوستر نوشته بود: برادران مارکس، و زیرش با خط تاکید: فقط یک شب.
بیرون هنوز روز روشن بود. به من گفته بودند این یکی از بدترین تابستانهای سالهای اخیر است. اما داخل، دنیا سیاه بود و دما بهشکل وحشیانهای افتاده بود. کنسرت در آن اتاق بیپنجره که دیوارهایش نور را میبلعیدند و تهویهاش با تمام توان میکوشید بوی غلیظ عرق را آشفته یا بیاثر کند، از پیش شروع شده بود. به میز بار تکیه دادم، با فاصلهای محتاطانه از تماشاگرانی که بالا و پایین میپریدند و پرچمهای مکزیکی به اندازهٔ ملافه دستشان بود، و منتظر ماندم. وقتی آخرین کوریدو تمام شد، زنی روی صحنه رفت، سینهبندش را درآورد و به خواننده داد. خواننده، جوانی با سبیلی تُنُک اما صدایی خشن، آن را گرفت، با احتیاط به میکروفون آویخت (زیر نورهای سیاه، توری سفید به بنفشی تند بدل شد) و بعد پشت در رختکن ناپدید شد. دنبالش رفتم. از میان گروهی موتورسوار گذشتم؛ پشتشان نوشته بود «فرشتگان جهنم» و بوی آبجوی آروغزدهشان را حس کردم و از خودم پرسیدم چنین گروهی چه کار میتواند در کنسرتی اینچنینی داشته باشد. وقتی در راهروی باریک که لامپی نئونی و تک افتاده بهسختی روشنش میکرد پیش میرفتم، همان مردی که کارت را به من داده بود به من خوشآمد گفت، یا بهتر است بگویم راهم را سد کرد و گفت: «بگذار عوض کنند. قرار نیست لباسزیرشان را ببینی.» از میان دری نیمهباز، نوازندهها را در عقب دیدم. متوجه شدم به هم نگاه نمیکردند؛ حرف نمیزدند. طوری حرکت میکردند که انگار هر کدام جلوی آینه تنهاست، پیراهن عوض میکرد، شانهای به موهایش میکشید. و آن اتفاق، بعداً افتاد، وقتی تماشاگران رفته بودند.
کف سالن هنوز پر از لیوانهای پلاستیکی و قوطیهای آبجوی لگدمالشده بود. روی بار، نزدیک همان گوشهای که موقع رسیدن به آن تکیه داده بودم، یک رومیزی کاغذی ارزان بود و چند پارچ آب و نوشابه و ساندویچ و تورتیلاهای پیچیده در فویل آلومینیومی. همانطور که میخوردیم، مدیر برنامهشان (اسمش آلونسو بود) به من گفت که گروه در ۱۹۶۸ تشکیل شده، که همهشان برادرند، جز ریکاردو. پرسیدم ریکاردو کیست. آلونسو گفت: «ریکاردو خوانندهٔ ماست. همسن اولین صفحهٔ برادران مارکس است. میبینیاش؟ آنطرف. پسر همان مردی است که کنارش نشسته.» مردی که کنارش بود یکی از نوازندهها بود، تنها کسی که سبیل نداشت. اسمش را گفتند، ولی آن موقع یادم نماند. نگاهشان کردم، با هم مقایسهشان کردم، و راستش به نظرم همسن و سال میآمدند، نه پدر و پسر. بعد یک سوال سادهلوحانه پرسیدم، سوالی فقط با قصد کسب اطلاع، سوالی که به نظرم با آن لحن صریحی که در راه اینجا با هم حرف زده بودیم جور نبود. «قبلاً کی میخواند؟» همان لحظه یکی از موتورسوارها آمد، یک دوربین یکبارمصرف به دستم داد و رفت کنار گروه ایستاد. عکسش را گرفتم و دیدم کاغذ چروکیدهای درآورد تا امضا بگیرد. شنیدم که توضیح میداد، در حالی که با دستبند پُر میخ روی مچش ور میرفت، که از سانفرانسیسکو شروع کرده به گوش دادن به گروه و همهٔ صفحههایشان را دارد، از همان زمانی که ارنستو در گروه بود.
پرسیدم: «ارنستو کیست؟»
آلونسو گفت: «برادر بزرگتر. کسی که گروه را راه انداخت.»
پرسیدم: «و اینجا نیست؟»
آلونسو گفت: «پدرش در دههٔ شصت فلج شد. ارنستو گروه را فقط برای زنده ماندن راه انداخت. میپرسیدی قبلاً کی میخواند؟ خودش، ارنستو. این گروه زندگیاش بود.»
موتورسوار گفت: «بزرگترینِ تاریخ.»
آلونسو گفت: «بله. بزرگترین.» بعد از موتورسوار خواست برود و با گذاشتن دستی روی نشانِ کاپشنش او را مودبانه هل داد کنار. بعد به من گفت: «ولی ما الان خستهایم. میخواهیم بخوابیم.»
حدود ساعت یازده شب رفتیم بیرون، به هوای گرم شبِ بارسلونا، و آلونسو به من گفت فردا صبح ساعت ده کجا باشم تا برای والنسیا راه بیفتیم. پیاده رفتم خانه. با هیجانی عجیب یک جینتونیک برای خودم ریختم و همهٔ پنجرهها را باز کردم، هم آنهایی که به حیاط باز میشدند و هم آنهایی که به میدان و نخلهایش. بعد شروع کردم به خواندن پروندهٔ مطبوعاتی گروه. اینطور فهمیدم که پنج سال پیش برادران مارکس تور دیگری در اسپانیا رفته بودند، توری دقیقاً مثل همین توری که تازه با حضور من شروع شده بود—در شهرها، فهرست قطعهها، و تقریباً در تاریخها. پنج سال پیش هم تور از بارسلونا شروع شده بود؛ پنج سال پیش به والنسیا رفته بودند؛ پنج سال پیش در سه شهر توقف کرده بودند و تور را در کارتاخنا تمام کرده بودند، در یک جشنوارهٔ بینالمللی موسیقی که زنده برای تمام آمریکای لاتین پخش شده بود، همانطور که این بار هم بیشک میشد. تنها تفاوت تور آن وقت و این وقت حضور ارنستو مارکس بود. در پروندهٔ مطبوعاتی دنبال عکسی از ارنستو مارکس گشتم، بنیانگذار گروه، مردی که به خاطر فلج شدن پدرش برادرانش را (که گیتار را تفننی می زدند و آخر هفتهها آکاردئون مینواختند) گرد آورد تا خانواده را از گرسنگی نجات دهد. ولی چیزی پیدا نکردم. با خودم فکر کردم، مردی که دیگر نیست. ارنستو مارکس، گمشده.
آن غروب در والنسیا، در سال ۱۹۹۶، ریکاردو مارکس داشت پیش از کنسرت با مهندسان صدا صحبت میکرد و بلندگوها و تجهیزات را چک میکرد که ارنستو را دید که تنها میان درختان پارک قدم میزند. ایده کنسرت فضای باز مال او بود، بنابراین طبیعی به نظر میرسید که ارنستو بخواهد دوری دور صحنه بزند، شاید هم سعی داشت پیشبینی کند هوادارانِ زن -که هیچوقت کم نداشتند- از کجا وارد میشوند. اما او حواسش به این چیزها نبود؛ سرش را پایین انداخته بود و راه میرفت. هر چند لحظه یکبار دستی به گلویش میکشید، و یکبار هم ریکاردو دید که سرش را بالا آورد و به نوک درختان نگاه کرد، انگار که برگی روی موهای خاکستریاش افتاده باشد، و ریکاردو دانست که او دارد تلاش زیادی میکند تا آب دهانش را بیرون بریزد. ریکاردو آن حرکت را شناخت، چون قبلاً هم آن را دیده بود (مثلاً بعد از کنسرت بارسلونا). او از سکویی که تجهیزات صدا روی آن بود پایین آمد و با خود فکر کرد که باید آن پلهها را بهتر نورپردازی کنند تا کسی پایش به کابلها گیر نکند و کل برنامه را به باد ندهد. هوا تاریک شده بود و در سراسر محوطه، صدای جیرجیرکها تقریباً همزمان به اوج رسیده بود. ریکاردو نگاهی به ساعتش انداخت: تنها چند ساعت تا شروع کنسرت باقی مانده بود و ارنستو تازه شروع کرده بود به تف کردن.
ریکاردو خودش را به دو تریلر قدیمی رساند که برگزارکنندگان، اتاقهای تعویض لباس را در آنها برپا کرده بودند؛ جایی که همه برادران مارکس، به جز ارنستو، داشتند خودشان را گرم میکردند، همه مثل حیواناتِ توی قفس از اینسو به آنسوی اتاقهایشان قدم میزدند و گوشهای همهشان با هدفونهای زرد پوشانده شده بود. آنها سرهایشان را تکان میدادند، زبانشان را بیرون میآوردند و تمرینهای صدایی را فریاد میزدند که ریکاردو از حفظ بود، چون از جمله دلایل دیگر این بود که او میتوانست آن تمرینها را بهتر از خودشان بخواند. ریکاردو از پشت پنجرهها به دنبال پدرش گشت و با بند انگشتانش به دیواره فلزی تریلر زد. پدرش با کلافگی از اینکه مزاحمش شده بودند، هدفونش را برداشت و ریکاردو گفت: «عمو ارنستو را گم کردهام.»
پدر ریکاردو گفت: «در رختکنش است.» ریکاردو گفت: «آنجا نیست.» پدر ریکاردو گفت: «باید آنجا باشد. تقریباً وقتش رسیده.» ریکاردو گفت: «آنجا نیست. همین الان نگاه کردم.»
پدر ریکاردو واکمن را روی میزی پلاستیکی گذاشت و رفت. ریکاردو دید که او لباس کنسرتش را پوشیده: کاپشن و شلوار چرمی آبیرنگی که پر از سکههای درخشان بود و هنگام عبور از زیر نورافکنها پرتو میافشاند. آنها به گوشهٔ کاروانها رفتند، جایی که میتوانستند پارک را ببینند بدون اینکه به چشم جمعیتی بیایند که از قبل محوطه را پر کرده بودند. ریکاردو دید که پدرش کمکم نگران میشود (با بیقراری دست روی سینهٔ گلدوزیشده و شانههایش میکشید) که عمو ارنستو ظاهر شد.
پدر ریکاردو گفت: «چه میکنی؟ گرمت نمیشود؟» ارنستو با یک مصرع هشتهجاییِ کامل، دقیقاً مثل همانهایی که در کوریدوهایش مینوشت، پاسخ داد: «خروس خواننده همیشه میخواند.» ریکاردو چند قدم عقب رفت و دید آن دو، چند جملهای را که او به خوبی حفظ بود ردوبدل میکنند. پدر ریکاردو از ارنستو پرسید: «حالت خوب است؟» عمو پاسخ داد: «بله، چرا نباشد؟» و بعد به مراقبت و نظارتی که از کنسرت قبلی بر او تحمیل شده بود اعتراض کرد. پدر ریکاردو گفت: «موضوع فقط کنسرت قبلی نیست. این وضعیتی که داری از خیلی وقت پیش شروع شده؛ آنقدر وقت است که اینطور ادامه دادهای که یک روز گلویت دیگر یاری نخواهد کرد.»
احتمالاً تمام اینها را گفتند، چون درست همانجا، پیش روی برادرش، ارنستو هدفون را گذاشت روی گوشش و با حرکت یک انگشت روی واکمن، کل جهانی را که پر از فشارها، دغدغهها و تهدیدها بود، محو کرد. پدر ریکاردو همانجا ماند و همچنان حرف میزد؛ او میدید که تلاش ارنستو برای خواندن چقدر به تارهای صوتی و حنجرهاش فشار میآورد و درد ایجاد میکند، اما کیفیت صدایش آن درد را نشان نمیداد و بنابراین انگار درد هیچ اثری نداشت. ارنستو مارکز به رختکنش رفت (دیگر صدای گرم کردن حنجرهاش شنیده نمیشد) و تنها وقتی زمان رفتن روی صحنه رسید، بیرون آمد.
ریکاردو کنسرت را از کنارههای صحنه تماشا میکرد. او این کار را دوست داشت؛ در کنسرتهای فضای باز، دوست داشت در میانهٔ یک آهنگ پایین بیاید و پشت صحنه قدم بزند، جایی که جهان—شاید به خاطر تضاد شدید نورها و موسیقی—بهطرز غیرعادی تاریک، رازآلود و تقریباً آرام به نظر میرسید. او از این سر به آن سر میرفت و در این راه رفتنها فکر میکرد سرنوشتش روی صحنه است، جلوی میکروفون، در همان فضایی که صدای ارنستو مارکز در آن لحظات پرش کرده بود. ریکاردو هنگام بزرگ شدن، همواره برای آن گلوی ارنستو احترام قائل بود؛ اما حالا به نظر میرسید که آن صدا در حال عقبنشینی است، که پس از سی سال کارِ سخت، شروع کرده به خیانت به صاحبش؛ صدایی که خرج خانواده را داده بود و همه مدیونش بودند، اما حالا هر روز کمتر از دیروز توانِ تحمل فشارهای یک تور را داشت. از کنارههای صحنه، ریکاردو دید که ارنستو مارکز به سکوی سوم صحنه رفت و خود را در دود مصنوعی غرق کرد، در حالی که پرقدرت میخواند، اگرچه ارنستو هم مثل همه میدانست تنفس آن دود برای گلویش زیانبار است. ریکاردو با خود فکر کرد پس از پایان کنسرت این را به او بگوید، چون سلامت آن صدا از اعتبار خواننده هم مهمتر بود و ریکاردو، مثل هر مارکز دیگری، حق داشت از خانوادهاش محافظت کند.
پس از آن، در حالی که تکنسینها وسایل را جمع میکردند و آرایشگرها جعبههای گریمشان را میبستند، وقتی برادران مارکس برای استراحت نشسته بودند (تا از هوای خنک شب لذت ببرند، بدون آن لباسهای چرمی که باعث میشد مثل خر عرق بریزند)، ریکاردو اشارهای بهظاهر گذرا به چیزی کرد که پیشتر دیده بود. او حرفش را صریح نزد، اما تصویری که آن شب در ذهنها جان گرفت، مردی موخاکستری بود که دستش را به گلو میبرد و کمی خمیده راه میرفت، شاید بهخاطر سنگینی آکاردئون؛ مردی که صورتش را بالا میگرفت تا تف کند، بیآنکه دردی حس کند؛ مردی که همه به او احترام میگذاشتند، اما هر سال اعتبار گروه را به خطر میانداخت. با هر کنسرت، آن لحظه نزدیکتر میشد که صدایش، صرفاً بهخاطر فرسودگیِ سالیان یا پدیدار شدن گرهها و پولیپها یا دشمنانی جدیتر، مثل چراغی در دل طوفان خاموش شود. ارنستو مارکس جوابی نداد. در عوض بلند شد و آرام دور میز بزرگ پلاستیکی چرخید. وقتی به جایی رسید که برادرزادهاش نشسته بود، سیلی محکمی به صورتش زد و بعد سیلی دیگری، تا اینکه برادرانش دستهایش را گرفتند. در سکوتی که برقرار شد، پیش چشم تمام اعضای گروه، ارنستو مارکس صدایش را بلند کرد و گفت: «من هنوز ترانههایی در وجودم دارم.» سپس رو به ریکاردو کرد و گفت: «و بگذار این را به تو بگویم: برای اینکه مرا از روی صحنه کنار بگذاری، باید خیلی بیش از اینها مایه بگذاری.»
همه سوار اتوبوس شدند.
در طول سفر ششساعته از والنسیا به مادرید، یکلحظه هم از این فکر بیرون نیامدم که اتوبوسی که با آن سفر میکردم، با تفاوتهای اندکی در تاریخها، همان مسیری را تکرار میکرد که اتوبوس دیگری پنج سال پیش پیموده بود. (با دو تفاوت: مسافری که آن زمان بود و حالا غایب بود؛ و مسافری که آن زمان نبود و حالا حضور داشت.) این سومین روزِ همراهی ما بود و پرسوجوهای خودجوش و کموبیش ناخواستهٔ من از همان شب اول در رازمتاز، اوضاع چندان خوبی برایم رقم نزده بود. برادران مارکس کمترین تمایلی نداشتند که کارِ نوشتن داستانم را آسان کنند؛ نه با پاسخهایشان به سوالهایم که حواسپرتانه، کوتاه و بیشتر برای بریدنِ بحث بود تا باز کردن آن، و نه با حضورشان که آن را از من دریغ میکردند؛ بیشک از ترس اینکه مبادا در نهایت دربارهٔ ارنستو مارکس بپرسم. وقتی موفق میشدم یکی از آنها را به حرف بیاورم، فقط دربارهٔ مسائل بیاهمیت صحبت میکرد. اینطور بود که فهمیدم آلونسو سگی خیابانی به نام چیکیتاس دارد و قصد ندارد نژادش را با سگ دیگری بیامیزد، چون جثهٔ سگ خیلی کوچک است و بدنش برای بیش از دو توله ساخته نشده است. آلونسو نمیخواست سگی از نژاد بزرگتر حیوانش را باردار کند و باعث مشکلات زایمان شود. او به من گفت: «باید مراقب آفریدههای خدا باشی. یا شاید آهنگ «سگها و بچهها» را نشنیدهای؟» من به او گفتم: «نه، آهنگ «سگها و بچهها» را نشنیدهام.» آلونسو که در صندلیهای عقب نشسته بود، چندان تعجب نکرد. او حتی با نوعی رفتار پدرانه تاب آورد که از او بپرسم آیا منظورش یک «کوریدو» است.
آن شب، روی صحنهٔ مادرید، برادران مارکس مجبور بودند کتوشلوار و کراوات بپوشند—از وقتی رسیده بودیم، داشتند چند صحنه برای دیویدیِ تور فیلمبرداری میکردند—با وجود اینکه دما هیچوقت از سیودو درجه پایینتر نمیآمد. اما گفتنِ کتوشلوار و کراوات خودش نوعی تعارف است، چون برادران مارکس یقههای آهارزده و کتهای دوردکمه و دکمهسردستهای طلایی و شلوارهای دمپاگشادی پوشیده بودند که هوگو، نوازندهٔ درامز، با نوارچسب میبست تا دمِ شلوار لای پدالها گیر نکند (همان نواری که موسیقیدانها برای چسباندن فهرست ترانهها به صحنه استفاده میکردند). آن شب نخستین برداشت خودم را تایید کردم: وقتی میدیدم روی صحنهٔ سیاه برای کنسرت آماده میشوند، نمیشد خلئی را میانشان حس نکرد، تکهای که انگار نابجا در جای خود قرار گرفته بود. ریکاردو و پدرش داشتند روی لپتاپی که روی تختههای کف گذاشته بودند، شعرها را مرور میکردند و ریکاردو وقتی پس از تایید تغییری در ریتم یا اصلاح خطی از ترانه، در حالی که انگشتش روی صفحه بود، چمباتمه میزد یا بلند میشد، برای حفظ تعادل دستش را روی شانهٔ پدرش میگذاشت. در هر موقعیت دیگری، این حرکتها برای من نشانهٔ محبت یا صمیمیت به نظر میرسیدند. اما چیزی نامشخص آنها را آلوده کرده بود و نمیشد متوجه نشد که
همچنین نمیشد متوجه نشد که داستان من با هر دقیقهای که با گروه میگذراندم، از هم میپاشید. ناگهان خودم را دیدم که بیآنکه راه مشخصی داشته باشم، بهسوی محل برگزاری کنسرت میروم؛ مثل مهمانی که در یک مهمانی خواستنی نیست. محوطه چیزی شبیه حیاطی سنگفرش و دیوارکشیشده بود؛ بیشتر به دیواری متعلق به قرن نوزدهم شباهت داشت که برای استفادهٔ جوخهٔ اعدام ساخته شده باشد تا فضایی مناسب برای ترانههای جلف برادران مارکس (سرودهایشان در ستایش مهاجر، داستانهای عشقهای تباهشده در تیخوانا). به هر حال، اتاقهای لباس موسیقیدانها در یک تریلر بود که تقریباً به دیوار تکیه داده بود، مثل حیوانی غمگین. آن طرف حیاط، در فاصلهای حدود بیست متر، چند مکزیکی کامیونی را برپا کرده بودند که به گفتهٔ خودشان، غذا را مستقیم از گوادالاخارا آورده بود. چیزی شبیه کالسکهٔ سرپوشیدهٔ قدیمی بود که از آن نوشابه، چیپس، تورتیلا و کرونا میفروختند. روی کامیون نوشتهای بود که برای بهتر خواندنش چمباتمه زدم:
صاحب اینجا بیرون است رفته یک مفتخورِ بیسر و پا را کتک بزند
همین کار را میکردم که ریکاردو مارکس از راه رسید. کتوشلوار چرمی آبی پوشیده بود و یک هدفون مثل جواهر دور گردنش آویزان بود. بلند شدم و سلام کردم. دیدم درخواست یک بطری آب کرد، با اینکه همیشه سه لیتر آب در اتاق لباسش نگه میداشت. حدس میزنم آن لحظه چیزی که میخواست، بطری آب نبود. از او پرسیدم: «پنج سال پیش هم همینطور بود؟ آن کامیون هم آنجا بود؟»
ریکاردو لبخند زد و گفت: «نه، کامیون نبود.»
از او پرسیدم: «بقیهاش چطور؟»
گفت: «بقیهاش دقیقاً همان بود.» بعد پرسید: «تو کلمبیایی هستی، درست است؟»
گفتم: «درست است.»
گفت: «یک بار در کالی برنامه اجرا کردیم. اما آن موقع هنوز من خواننده نشده بودم.»
گفتم: «ارنستو میخواند.»
گفت: «بله. ارنستو میخواند.»
نتوانستیم بیشتر صحبت کنیم، چون همان لحظه پدر ریکاردو از دمِ درِ تریلر فریادی کشید. داد زد: «ریکاردو!» و ما فکر کردیم اتفاقی افتاده است. بعد گفت: «ماژیک داری؟» ریکاردو سر تکان داد؛ چیزی دربارهٔ کتش و یک جیب گفت و کمی بعد پدرش به طرف ما آمد. آهسته از ریکاردو پرسیدم: «اسم پدرت چیست؟» گفت: «آئورلیو.» آئورلیو در حالی که آکاردئونی را در بغل گرفته بود، طوری راه میرفت که انگار عجله دارد.
گفت: «برای یکی از طرفدارهاست. میخواهد امضای همه را داشته باشد.»
آئورلیو صندلیای جلو کشید، آکاردئون را مثل بچهای روی زانوهایش گذاشت و روی کلیدهای سفیدش یادداشتی به یادگار نوشت و بیآنکه خطابش به کسی باشد، گفت: «ببینیم اصلاً موسیقیای از آن درمیآید یا نه.» بعد، در حالی که فانوس آکاردئون را باز و بسته میکرد، برای من توضیح داد ــ توضیحش خطاب به هیچکس نبود، اما معلوم بود که منظورش منم ــ که چند والناتوی کلمبیایی بلد است، اما آکاردئون والناتویش را در خانه گذاشته، چون برای سفرهای طولانی خیلی سنگین است. دربارهٔ آکاردئونی که رویش امضا شده بود گفت: «مثل بچهگربه خرخر میکند.» بعد ماژیک را به ریکاردو داد.
ریکاردو پرسید: «کجا امضا کنم؟»
آئورلیو گفت: «صبر کن، برویم آنطرف تا همه بتوانند امضا کنند.»
ریکاردو گفت: «بگذار من همینجا امضا کنم، تو آن را ببری.»
آئورلیو گفت نه، باید به اتاقهای لباس بروند، وقت گرمکردن صدا بود، همه آنجا بودند؛ مگر ریکاردو دیگر دوست نداشت با خانوادهاش وقت بگذراند؟ بعد خندهای سر داد که در حیاط سنگفرش طنین انداخت. ریکاردو گفت: «خب، بعداً میبینمت.» و
من هم گفتم: «بعداً.» بعد با خودم فکر کردم هیچ خوانندهای پیش از کنسرت آب سرد نمینوشد. با خودم گفتم: میخواهد با من حرف بزند. میخواهد چیزی به من بگوید.
ریکاردو وارد یکی از جایگاههای خالی طبقهٔ دوم شد. روی صندلی مخملی نشست و به نوشتهٔ روی سقف نگاه کرد: «افتخار بر هنرهای زیبا» میان ابرها و فرشتههایی که ترومپت در دست داشتند، نزدیک چلچراغی که انگار هر لحظه ممکن بود از جا کنده شود و روی بالکن نیمطبقه بیفتد، معلق بود. آن بعدازظهر، وقتی همهٔ عموهایش مشغول بازدید از مالاگا بودند، ریکاردو تصمیم گرفت در هتل بماند. بعد، در حالی که سیلیهای ارنستو مارکس هنوز درد میکرد و نمیگذاشت روی تختش دراز بکشد، پایین رفت و به لابی رسید، سوالهایی پرسید، نقشهای گرفت و در گرمای کشندهٔ بعدازظهر پیاده خودش را به تالار اپرایی رساند که قرار بود آن شب کنسرت در آن برگزار شود. وقتی رسید، عرق کرده بود (نام خانوادگیاش که روی کارت پلاستیکی نوشته شده بود، برای آنکه نگهبان در پشتی راهش بدهد کافی بود) و حالا عرق باعث شده بود شلوارش به پوستش بچسبد. از آن هم بدتر، این حس بود که پوستش به مخمل میچسبد. ریکاردو این وضعیت را تحمل کرد: از جا بلند نشد، پایین برنگشت، هرچند حالا داشت صداهایی را از پشت صحنه میشنید؛ جیرجیر فلزی دری که سه متر ارتفاع داشت، صدای موتور کامیونی که برای خالی کردن چراغها و تجهیزات صوتی دندهعقب گرفته بود، و دستورهای مهندسها را: «این را اینجا بگذار، آن را آنجا ببر.» امروز حوصله نداشت کمکی به آنها بکند. امروز میخواست در حاشیه بماند.
او در حاشیه ماند تا تکنسینها همهچیز را آماده کنند. در حاشیه ماند، در حالی که میدید اعضای گروه کمکم از راه میرسند، روی کف چوبی قدم میزنند و سازهایشان را کوک میکنند. در تمام طول تمرین در حاشیه ماند و گوش سپرد؛ عملاً در جایگاه تماشاگران پنهان شده بود و هرگز مطمئن نبود که آیا برادران مارکس متوجه حضورش شدهاند یا نه، چون هیچوقت سرشان را بالا نمیآوردند و نورها مستقیم به صورتشان میتابید. ریکاردو چشم از ارنستو مارکس برنمیداشت که شلواری نازک، پیراهنی آستینکوتاه و کفشهای راحتیِ کهنهای به پا داشت که برازندهٔ یک توریست آسوپاس بود. ریکاردو متوجه شد که شروع به تحقیر او کرده است و هرچه بیشتر تماشایش میکرد، بیشتر از او متنفر میشد. یکی دو بار چشمانش را بست تا در صدای خواننده، نشانههای فرسودگی و درد را بجوید. فهمید از اینکه آن درد را تصور کند لذت میبرد؛ همان صاف کردن گلویی که شب قبل شنیده بود (که همه شنیده بودند) و آن تورمی که پدرش بعد از کنسرت مادرید تشخیص داده بود (و بعد همه متوجهاش شده بودند). بله، ماجرا اینطور پیش رفت: بعد از آخرین سطرهای آخرین کوریدو در مادرید، بعد از آنکه ارنستو خواند: «دوستانِ سرزمینت / برایت دردسر و درد میآفرینند / احساس غریبگی میکنی / زندگی دوباره تو را میآزارد»، ریکاردو متوجه چیزی شد که بقیه هم متوجهاش شدند: بازتاب دستی که به سمت گلویش رفت، دستی که نیمهراه پشیمان شد و دوباره زیر بند آکاردئون لغزید. بعد از آن، در کاروان، پدرش به سمت ارنستو رفته و دست محبتآمیزش را روی گلوی او گذاشته بود. پدرش گفت: «تورم داری.»
و در تمام طول کنسرت مالاگا، در تمام طول نمایش غمانگیز مومیاییهایی که روی صندلیهای مخملیشان مینشستند تا کوریدو بشنوند، کسانی که از کمر به پایین فلج بودند، ریکاردو آهنگها را با صدای عمو ارنستو میشنید و خودش را سرگرم میکرد که ویژگیهای این التهاب را تصور کند و از خودش بپرسد آیا دردی هم وجود دارد، و چقدر درد. ارنستو، مثل بهترینهای صنف خودش، تمام ترفندهای لازم برای کنترل صدایش را بلد بود، میدانست چطور از دشوارترین نتها طوری بگذرد که ناشیانه یا زمخت به نظر نرسد، اما این نکتهٔ مهم نبود؛ نکتهٔ مهم، همانطور که ریکاردو در اتوبوسِ مسیر مادرید به مالاگا به پدرش گفته بود، این بود که ارنستو کم کم داشت از ویژگیهایی که سالها پیش (یا ماهها پیش) معرف او بود، دست میکشید. کمکم داشت از خوانندهٔ «برادران مارکس» بودن فاصله میگرفت. داشت هویتش را از دست میداد و هویت گروه هم داشت همراه او از دست میرفت. پدرش به او گفت: «گستاخ نباش. او گروه را راه انداخت. او خودِ هویت گروه است.» ریکاردو گفت: «واقعاً این را باور داری؟» پدرش پاسخی نداد که برای ریکاردو، بیشک بهترین پاسخ بود. همانطور که ریکاردو آن گفتگو را به یاد میآورد و آن کلمات را در ذهن حواسپرتش مرور میکرد، نوعی خلا عجیب در کنارش در سالن کنسرت حس کرد که قبلاً تجربه نکرده بود، چیزی شبیه به جابهجایی در هوا، و دو سه ثانیهای طول کشید تا متوجه شود که ارنستو مارکس یک نت را اشتباه گرفته، یا بهتر بگوییم، گلویش از اجرای آن نت سر باز زده است.
ارنستو مارکس از میکروفون فاصله گرفت. ریکاردو فکر کرد: «میخواهد سرفه کند. میخواهد سرفه کند و دنیا به پایان میرسد.»
اما ارنستو نفس عمیقی کشید، با زحمت اخم کرد و چشمانش پر از اشک شد. گروه رعایتش را کرد و بقیهٔ کوریدو را دستهجمعی خواند و در آخر خداحافظی کردند (کاری که هرگز نکرده بودند: پایان دادن به کنسرت با یک آهنگ کمتر از برنامه). مادران، البته، متوجه هیچچیزی نشدند، یا به نظر میرسید متوجه نشدهاند، چون تنها چند دقیقه بعد، جمعیت روی پلههای ورودی اصلی تئاتر هجوم آوردند. وقتی برادران مارکس بیرون آمدند، دستهایی که برای گرفتن امضا سیدی پیش میکشیدند، آنها را محاصره کردند؛ جاهایی هم که سیدی نبود، عکسهای قدیمی یا نوارهای کاستی بود که برای گرفتن چند جمله صحبت برای یک ایستگاه رادیویی استانی آورده بودند. پس از آن، گروه همراه با همراهانشان به رستوران خوان و ماریانو دعوت شدند: رفتن از تپهای شیبدار در کوچهای باریک، یک در شیشهای، و جایی کمنور و پر از سروصدا. ارنستو اما عذرخواهی کرد؛ طوری که همه بشنوند، گفت خسته است و ترجیح میدهد زودتر به هتل برگردد تا برای ادامهٔ تور استراحت کند. برادران مارکس دیدند که او تنها به سمت پیچ بعدی کوچه میرود؛ ناگهان مردی پیر شده بود، گمشده میان گروهی از جوانان همسفر، با سرِ خاکستریاش که زیر نور زرد چراغهای خیابانهای مالاگا میدرخشید.
هوگو گفت: «این اتفاق نباید دوباره بیفتد.» پدر ریکاردو گفت: «نه، این اتفاق نباید دوباره بیفتد.» هوگو گفت: «اما سوال من این است که چه کسی قرار است این را به او بگوید؟» پدر ریکاردو گفت: «سوال من این است که چه کسی… و چگونه؟»
وقتی ظهر به کارتاخنا رسیدیم، دماسنج ۱۰۷ درجه را نشان میداد. جشنوارهٔ بینالمللی موسیقی در بالاترین نقطهٔ شهر برگزار میشد: آمفیتئاتری شبیه به آمفیتئاترهای آتن که بر فراز کوهی ساخته شده بود و رو به دریای مدیترانه داشت. آنجا، همراه با بادهایی که روی پلههای سنگی میوزید، دما سه یا چهار درجه از پایین کوه کمتر بود و وقتی بالا میرفتم—پیاده، چون تصمیم گرفته بودم به جای استفاده از مینیبوس تور، تنها ناهار بخورم و تنها به کنسرت بروم—تفاوت را به روشنی حس میکردم؛ همانطور که روی آسفالت ناهموار قدم میزدم، حس میکردم دارم لایهلایه پوست میاندازم. وسوسهٔ نرفتن به این آخرین کنسرت را به یاد دارم؛ احساس تسلیمی را که پس از گذراندن یک هفته با کسانی به من دست داده بود که در بهترین حالت برایشان موی دماغ بودم و در بدترین حالت، یک غریبه (چیزی شبیه به یک پاپاراتزی، یک پاپاراتزیِ ادبی). اما این آخرین کنسرتِ تور بود، درست مثل پنج سال پیش. چیزی مرا به آنجا میکشید تا حضور داشته باشم و شاهدش باشم؛ گویی هفتهای که با برادران مارکس گذراندم خانهای بود که پس از رفتن همه، فقط من کلید قفل کردنش را داشتم. از درِ برنجیِ نیمهبازی وارد آمفیتئاتر شدم. داخل رفتم و مدتی در برابر صحنهٔ خالی ایستادم. برادران مارکس آنجا نبودند. کمی منتظر ماندم. برادران مارکس ناپدید شده بودند.
از پلههای کوچک کنار صحنه بالا رفتم و تمام نشانههای یک تمرین نیمهکاره را دیدم: آنها اینجا بودند، اما رفته بودند. سازهایشان روی کف چوبیِ سیاه جا مانده بود؛ گیتارها، یک ساکسوفون و آکاردئون رهاشدهای که پرههایش از عرقِ آئورلیو خیس بود و لکهٔ آبی که روی پارچهٔ قرمز، رنگِ خون به خود گرفته بود. همان لحظه آلونسو، همراه با یکی از برگزارکنندگان محلی جشنواره، وارد آمفیتئاتر شد. یکی از مهندسان صدا، مردی با چهرهای سرخپوستی که نام یک خوانندهٔ رپ روی چکمههایش بود، بیرون آمد تا آنها را ببیند. آنها با هم حرف میزدند و چیزهایی را توضیح میدادند. به طرفشان رفتم و پرسیدم بقیه کجا هستند. آلونسو توضیح داد که برنامه عوض شده است: از آنها خواسته بودند زمان کنسرت را که برای ساعت نه برنامهریزی شده بود، تا ساعت یازده شب عقب بیندازند.
پرسیدم: «یازده؟» بله، یازده. عوامل تلویزیون میخواستند پایان کنسرت با آتشبازی همزمان شود و زمان آتشبازی هم، به دلایلی مربوط به پخش زنده در آمریکای لاتین، امسال تغییر کرده بود و دیگر نمیشد آن را جابهجا کرد. آلونسو گفت: «باید تا دیرتر اینجا بمانیم.»
گفتم: «خب؟»
گفت: «خب چی؟»
گفتم: «همه کجا هستند؟»
آلونسو گفت: «در هتل، دارند از گرما استراحت میکنند.» و بعد اضافه کرد: «همهبهجز ریکاردو، که منتظر توست.»
سرش را مثل اسبی ناراحت تکان داد. حرکت سرش را دنبال کردم و او را دیدم: ریکاردو در آخرین ردیف آمفیتئاتر نشسته بود، در سایهٔ رواقی ستوندار که دو جوان شروع کرده بودند آن را با پرچمهای آمریکای لاتین تزئین کنند. آلونسو گفته بود منتظرت است، و من شگفتیام را پنهان کردم و نپرسیدم چرا و از چه مدتی. وقتی از پلهها بالا میرفتم، سنگینی کوهی را که تازه از آن بالا آمده بودم در ماهیچهها و ریههایم حس میکردم؛ گرمای شدید و خستگی را. اما وقتی به ریکاردو رسیدم، خستگیام ناپدید شد و سایهٔ رواق دلپذیرترین سایهای بود که مدتها بود تجربه کرده بودم. ریکاردو گفت: «اینجا بهتر است.» کنارش نشستم، پاهایم را مثل او دراز کردم و مثل او نگاهم را به صحنه دوختم؛ جایی که تکنسینها رفتوآمد میکردند و سازها زیر آفتاب بعدازظهر انگار میلرزیدند. هیچکداممان لازم نبود مثل بازیگران نمایشهای بد گفتوگو را شروع کنیم؛ هیچکدام لازم نبود یخ را بشکنیم یا آن قدمهای پیچیدهای را برداریم که دو نفر برای نزدیک شدن به گفتوگویی که هر دومیخواهند داشته باشند، اما هیچکدام نمیدانند چطور شروعش کنند، برمیدارند.
هیچکدام از اینها اتفاق نیفتاد. یک دقیقه در سکوت کامل نشستیم، مثل دو دوست قدیمی که دیگر لازم نیست سکوتشان را با حرفهای پیشپاافتاده پر کنند. یک دقیقه بعد، بیهیچ مقدمهای، ریکاردو شروع به حرف زدن کرد.
«آنقدر گرم نبود که امروز هست»، گفت. «اما گرم بود. خیلی گرم. همهمان احساس ناراحتی میکردیم؛ همهمان عرق میریختیم. احساس میکردیم کثیفیم—بله، همین است. احساس میکردیم کثیفیم.»
آنها شب قبل، دیرهنگام، از مالاگا رسیده بودند. در اتوبوس، برادران مارکس طوری رفتار میکردند که انگار در یک ازدواج بحرانی گرفتارند (در ازدواجی چهارنفره): همهشان وانمود میکردند خواباند تا مجبور نباشند با آنچه در تئاتر اتفاق افتاده بود، با اتفاقی که در پایان کنسرت برای گلوی ارنستو مارکس افتاده بود، روبهرو شوند. ریکاردو آن شب، در اتاق تاریک هتل، از پدرش پرسید: «هیچکس نمیخواهد چیزی بگوید؟» و پدرش—که چند قدم آنطرفتر، روی تخت دیگر، دراز کشیده بود و خط نوری که از زیر در به داخل میتابید، طرح سایهاش را مشخص میکرد—او هم وانمود کرده بود خواب است. ریکاردو عمویش ارنستو را تصور کرد که جلوی آینهٔ حمام ایستاده، دستش را به گردنش میکشد و به کلماتی مثل پولیپ و برآمدگی فکر میکند. پس خوابید و روز بعد، پیش از پدرش بیدار شد. در ساعتی به سالن غذاخوری رفت که فقط پیشخدمتهای بداخلاق و بیخوابهای سالخورده در سالنهای غذاخوری هتلها حضور دارند؛ ساعتی که هنوز همهٔ روزنامهها روی میز کنار در، صبور و دستنخورده، افتادهاند، چون کسی به آنها دست نزده است. و البته ارنستو آنجا بود و مثل موش، ذرهذره از یک کروسان میخورد. ریکاردو به من گفت: «چیز دیگری در بشقابش نبود. و آن را با دو دست گرفته بود. کروسان را با هر دو دستش گرفته بود. کروسانها کوچکاند. سخت است که برای بردن یکیشان به دهان، از هر دو دست استفاده کنی. اما عموی من همین کار را میکرد. لقمههای کوچکی، مثل موش، به دهانش میگذاشت که این را به او گفتم.»
ریکاردو با خودش فکر کرد چون خانواده جرئت نمیکردند، این او بود که باید به عمویش میگفت همه چه فکری میکنند. ریکاردو یکباره گفت: «خانواده فکر میکند وقتش رسیده بازنشسته شوی. خانواده میخواهد بروی.»
ارنستو گفت: «چطور جرئت میکنی؟»
ریکاردو گفت: «کارت تمام شده، عمو. همینقدر ساده است. نمیخواهیم به خواندن ادامه بدهی.»
ارنستو مارکس تکرار کرد: «چطور جرئت میکنی؟»
ریکاردو روز را جدا از گروه و حتی تکنسینها گذراند؛ پنهان میشد و فرار میکرد، بیآنکه حاضر باشد به خودش اعتراف کند که دارد فرار میکند و پنهان میشود، و در نهایت نمیگذاشت خانوادهاش واکنش نشان بدهند. سرزنشها از راه میرسیدند، انکار پدرش، اتهامها. به او میگفتند گستاخ است (دیگر به این حرف عادت کرده بود). از سلسلهمراتب و خطکشیها و اینکه چه کسی حق دارد از آنها عبور کند حرف میزدند. ریکاردو بیهدف در شهر سوزان راه میرفت و برای فرار از گرما به سوپرمارکتها پناه میبرد—دقایق طولانی جلوی یخچالها میایستاد و به پنیر و آبمیوه و شیر نگاه میکرد، انگار نمایش کوچکی خصوصی باشد—و آخرین دقایق پیش از کنسرت را در بندر میگذراند و با شمردن قایقها حواسش را پرت میکرد. آسمان بنفش شد و بعد خاکستری، و بعد خطوط چیزها ناپدید شدند، و نور چراغهای خیابان همهچیز را زرد کرد، و وقتی ریکاردو سرش را بلند کرد، در دوردست، بالای کوه، درخششی دید. ریکاردو تمرکز کرد. سعی کرد موسیقی را بشنود و لرزش باس را تشخیص بدهد؛ با اطمینانی نهچندان زیاد، باور کرد که موفق شده است. پیش از سیاهیِ حفرهمانندِ دریا، آهنگها را شمرد: «وحشی». «قدرتمند». «سایههای روح». آهنگ بعدی، «باکرهٔ فقیران» را، از بند اول تا آخر خواند. و بعد سه آهنگ دیگر را خواند و نهفقط زمان دقیق آنها را، که دیگر برایش دشوار نبود، بلکه فاصلهٔ میان آهنگها و روال سکوتها و مکثهای کنسرت را هم حساب کرد؛ کنسرتی را که از روز تولدش میشنید و به همان روشنیِ اسمش در ذهنش حک شده بود. و بعد، تا جایی که میتوانست آهسته راه برود، شروع کرد به بالا رفتن.
تعجب نکرد که حسابوکتابهایش (یعنی شنواییاش) نتیجهای کاملاً درست داده بودند. ریکاردو دیوار آمفیتئاتر را دور زد، درست همان موقع که آنها آخرین میزانهای آخرین کوریدو را میزدند—تماشاگران میخواندند: «احساس میکنی غریبهای، زندگی دوباره آزارت میدهد»—و همزمان با پایین آمدن برادران مارکس از صحنه، کارت پلاستیکیاش را به نگهبان ورودی نشان داد. او میان تماشاگرانی که بین صحنه و ردیف اول ایستاده بودند جا گرفت و در حالی که آرنجها و باسنهایشان به او میخورد، با زحمت خودش را به میانهٔ جمعیت رساند. بعد مارکسها به صحنه برگشتند، این بار بدون سازهایشان. دستهایشان را بالا بردند و به تماشاگران سلام کردند، همهشان بهجز ارنستو، و بعد آسمان روشن شد.
ریکاردو با خودش فکر کرد: «آتشبازی؟» نمیدانست از قبل برنامهریزی شده بود، اما اگر تمام بعدازظهر غایب بود، اگر آن بعدازظهر دیگر مارکس بودن را کنار گذاشته بود، چطور میتوانست بداند؟ نورهای رنگی در آسمان کاملاً سیاه منفجر شدند—در آن ارتفاع، چراغهای شهر مزاحمشان نمیشدند؛ تاریکی کامل را نمیشکافتند؛ انگار چراغها پایین مانده بودند—و ریکاردو به کارهای هنریای فکر کرد که در کودکی در مدرسه انجام میداد؛ وقتی معلم از او میخواست تکهای کاغذ را با مدادشمعیهای رنگی بپوشاند و بعد روی همهٔ آن یک لایهٔ سیاه بکشد، تا بعد، وقتی با سوزن روی سطحش خط میانداخت، رنگها از کاغذ بیرون بزنند، مثل نورهای قرمز و آبی و سبزی که حالا از پشت آسمان پدیدار میشدند. ریکاردو هیچوقت نمیفهمید چطور توضیح بدهد که چرا همان لحظه دیگر به بالا نگاه نکرد و دنبال عموهایش روی صحنه گشت؛ چرا وقتی متوجه شد ارنستو آنجا نیست، احساس ناراحتی کرد، انگار به او حمله شده باشد، و چرا یک ثانیه بعد، در میان تماشاگران راه باز میکرد و دنبال پلههایی میگشت که به اتاقهای پشت صحنه پایین میرفتند.
«نوبت من بود»، ریکاردو آن بعدازظهر، کمی پیش از کنسرت در کارتاخنا، به من گفت. از همان فاصلهای که داشتیم، جایی را که پنج سال پیش در آن جابهجا شده بود نشان داد و به ورودی راهپلهها اشاره کرد. «چند دقیقه طول کشید تا از آنجا رد شوم؛ شلوغ بود. با عجله از پلهها پایین دویدم، انگار کسی منتظرم بود. رختکنها را دیدهای؟ افتضاحاند. میدانی، امسال نخواستهام واردشان شوم؟ از آنها خواستم بگذارند در اتوبوس لباس عوض کنم و همانجا خودم را گرم کنم. هیچکس چیزی نگفت. همه میفهمند.» او به من گفت قسمت پایینی دیوارها و کف زمین با کاشیهای سرامیکی پوشیده شده بود، مثل رختکن یک ورزشگاه: همهجا زیر نور تند چراغهای نئون روشن بود، همهچیز سفید بود، و آنقدر تمیز و روشن که ریکاردو، وقتی از تاریکی شب وارد شد، مجبور شد چشمهایش را ریز کند. بعد چشمهایش به روشنایی عادت کرد و ریکاردو چند قدم مانده به آینهها و روشویی ایستاد. گفت: «فکر میکنم اول او را در آینه دیدم.» در آینه، درِ نیمهباز یکی از کابینهای دستشویی را دید و نیمرخِ محو مردی را که نشسته بود؛ نه محکم و متمرکز، مثل کسی که دارد مدفوع میکند، بلکه شل و بیجان، مثل عروسک پارچهای. در، سر مرد را پنهان کرده بود، اما ریکاردو حتی پیش از آنکه با انگشتهایش در را باز کند و ارنستو مارکس را ببیند، فهمیده بود او کیست. او سرش را با کیسهٔ زباله پوشانده بود؛ یکی از همان کیسههای آبی با بندهای نارنجی. دهانهٔ ورود هوا را با همان نوارچسب نقرهای بسته بود؛ همان نواری که با آن فهرست آهنگها را به کف چوبی سیاه صحنه میچسباند، و خودش را خفه کرده بود. بندهای نارنجی از زیر نوارچسب نقرهای بیرون زده بودند و روی گردن بیجانش آویزان بودند.
ریکاردو همهٔ اینها را همانجا، در ردیف آخر آمفیتئاتر، کمی پیش از آخرین کنسرت تور برایم تعریف کرد. گرما کمی فروکش کرده بود، اما هنوز میشد سنگینی آفتاب آن روز را میان سر و شانهها حس کرد. ریکاردو گفت: «میفهمی، درست است؟ میفهمی که نمیتوانی این را بنویسی. همهٔ اینها را برایت نگفتم که دربارهشان بنویسی.» به او گفتم بله، میفهمم. از من پرسید آیا میفهمم چرا اینها را برایم گفته است و من دوباره گفتم بله. اما آن بار کاملاً مطمئن نبودم. نمیتوانستم این بار را درک کنم، چون هرگز چیزی شبیه آن را احساس نکرده بودم (همدلی هم حد و مرزی دارد). نمیتوانستم بفهمم تصویر ارنستو مارکس، نشسته روی توالت، چطور در این پنج سال بر زندگی خانواده سایه انداخته بود؛ همانطور که نمیتوانستم بفهمم همهٔ آنها، نه فقط ریکاردو، هنگام تکرار حرکات، ترانهها و ترتیب اجراهای سال هولناک ۱۹۹۶ چه احساسی باید داشته باشند.
ریکاردو از جا بلند شد؛ با هم به طرف صحنه رفتیم و بعد به من گفت که میرود لباس عوض کند، هدفونش را بگذارد و پیش از رسیدن بقیه کمی گرم کند. از هم جدا شدیم و ریکاردو پیش از آنکه من به طرف اتاقهای رختکن پایین بروم، از در گذشته و به خیابان رفته بود؛ درست همانطور که پنج سال پیش این کار را کرده بود. وقتی به پایین رسیدم، به یکی از مهندسان برخورد کردم که در حال بیرون رفتن زیپش را بالا میکشید. دیوارهای سرامیکی سفید آنقدر که ریکاردو توصیف کرده بود تمیز نبودند. به طرف روشوییها رفتم و سعی کردم تصور کنم کدامیک از آن آینهها (سه تا بودند) تصویر ارنستو مارکس را بازتابانده بود. دو قدم عقب رفتم؛ به چپ و راست حرکت کردم تا جای درست و زاویهٔ مناسب را پیدا کنم، اما غیرممکن بود با اطمینان بدانم. شیر آب را باز کردم و گذاشتم آب خنک دستهایم را خیس کند، بعد صورتم را خیس کردم. سپس دو قدم عقب رفتم، دوباره جابهجا شدم و باز به دنبال جای درست و زاویهٔ مناسب گشتم.