لودمیلا در را باز کرد و با اغراق، ناراحتیاش را نشان داد؛ چانهاش را به سینه چسباند و دستانش را با حالتی پاپمآبانه باز کرد.
لودمیلا با گلایه گفت: «دفعهٔ بعد که میخواهی یک ساعت دیر کنی، خبرم کن… چقدر بیملاحظهای.»
موریل روی نوک پا وارد شد، به زمین خیره بود و با تظاهری مضحک به رعایت نکردنِ سر و صدا، ملاحظهکاریاش را به رخ میکشید. لودمیلا نگاه تندی به او انداخت. چشمانش بیشتر از آنکه آبی به نظر برسند، خشمگین بودند. واقعاً عصبانی بود.
دختر در حالی که وارد میشد، با مودبانهترین لحنش گفت: «ببخشید.» میدانست هر وقت از این لحن استفاده میکند، کارش راحتتر پیش میرود. آن «ببخشیدِ» مودبانه، حرف نداشت. همهٔ درها بلافاصله به رویش باز میشد، درست مثل کسی که «کنجد باز شو» میگفت و یکی از چهل دزد یا علیبابا بود.
لودمیلا گفت: «خیلی خب، بیا تو. وقت ملاقات تقریباً تمام است.»
لودمیلا نفس عمیقی کشید و شکمش را تو داد، پشتش را به دیوار چسباند و فضا را برای موریل باز کرد. با دست به تنها مسیر ممکن اشاره کرد: راهرویی بسیار کوتاه که در انتهایش اتاق قرار داشت؛ با دو تخت فلزی و کیسهٔ سرم کوچکی که از قلابی آهنی آویزان بود. هوا دلگیر بود؛ قطرهقطره چکیدنِ سرم، با چشمکزدنی موزون ادامه داشت.
لودمیلا در حالی که موهای فرخورده و سفتوسختش را صاف میکرد، گفت: «من میروم. دارم برای یک سیگار میمیرم.» او زمانی زن زیبایی بوده؛ با آن گونههای مغرور، قد بلند و فخرفروشی اسلاویاش. موریل ویژگیهای چهرهاش، آن صورت پهن و نخوتش را از خالهاش به ارث برده بود. اما در او، همه چیز کمرنگتر به نظر میرسید، انگار که آن زیبایی در این جهشِ نسلی از بین رفته بود.
لودمیلا در را محکم بست و اضطرابِ موجود در هوا به سکوتی محض بدل شد. دختر با دقت گوش سپرد و صدای تنفسِ خسخسوار و ناموزونی را شنید. دلش نمیخواست آنجا باشد. نمیخواست این مصاحبه را انجام دهد. روز داشت رو به پایان میرفت و چراغهای مهتابی هنوز روشن نشده بودند. اینجا شبیه دخمه بود. مومیاییهایی در آنجا بودند و هوای اتاق با پرتوهای خورشیدِ در حال غروب، که ذرات گرد و غبار در آن معلق بودند، تکهتکه شده بود.
بیمار اول، کوچکجثه بود، به اندازهٔ پسربچهای هشتساله، و چشمانش نیمهبسته بود. دختر لرزش بدنش را دید و فکر کرد که یا خواب میبیند یا رنج میکشد. کنار تخت او نایستاد. مردِ چرخنده باید صد و نه سالش میبود.
او به بیمار دوم نگاه کرد. مرد به پهلوی راست، رو به پنجره خوابیده بود. چقدر موی سفید، چه موهای بلندِ بهطور تکاندهندهای پرپشتی داشت. درست آنطرفش میز کنار تخت بود و پشت آن، پنجرهای بزرگ و آسمان. آن آسمان برای دختر مایهٔ تسلی بود. طولی نمیکشید که از آنجا میرفت. پس از پایانِ همه چیز، به هوای گرم و هیاهوی خیابان برمیگشت، بعد از… نیم ساعت؟ دزدکی به ساعت پلاستیکیاش نگاه کرد. بیست و هفت دقیقه تا پایان وقت ملاقات باقی مانده بود.
دختر بیحرکت ایستاد. نه میخواست برگردد و نه میخواست پیرمرد را بیدار کند. با خودش فکر کرد: اگر مجبور بود تختی را برای دوران نقاهت انتخاب کند، همیشه تخت او را انتخاب میکرد؛ همان تختی که به خروج نزدیکتر بود. داستان احمقانهای را به یاد آورد که وقتی سه روز قبل از مرگِ مادربزرگش به دیدنش رفته بود، کشیشی برایش تعریف کرده بود. داستانی که حتماً هر بار پا به اتاق بیمارستان میگذاشت آن را تعریف میکرد تا مناسب موقعیت باشد و همهجا و همیشه، بیوقفه نصیحت کند.
دو بیمار در یک آسایشگاهِ نکبتبار کنار هم دوران نقاهت را میگذرانند. کشیش گفته بود: آسایشگاه. دختر این واژه را آنوقت یاد گرفت. واژهی آسایشگاه او را به یاد دیوانهخانه و آکواریوم میانداخت. یک مرد کنار پنجره دراز کشیده است. آنیکی نه. آنکه بهرهمند است، هر چه را میبیند برای دیگری تعریف میکند: آسمانِ آبی، آدمهایی که عبور میکنند، برگهای پاییزی که باد آنها را میبَرد، یک رنگینکمان، یک آسمانِ آبیِ دیگر، و غیره. آنیکی فقط از بدشانسیاش مینالد که او را از پنجره و دنیای در حرکت دور نگه داشته است. او به همسایهاش حسادت میکند و او را برمیانگیزد و به خودخواهی متهمش میکند. یک روز مردِ کنار پنجره میمیرد، و آنکه روی تختِ دیگر است بالاخره میتواند به آرزویش، یعنی گرفتنِ جای کنار شیشه، برسد. او با فکرِ افقهای تازه جابهجا میشود. وقتی پرستار بالاخره پتو را روی ملحفههای آهارخورده دورش میپیچد و او را تنها میگذارد، سرش را به سمت پنجره میچرخاند و تمامِ فکرش را روی دیدن متمرکز میکند؛ به دنبالِ آن شکوههایی میگردد که قبلاً فقط دربارهشان شنیده بود. هیچ برگِ پاییزیای نیست که باد آن را ببرد، هیچ آسمانِ آبیای نیست، هیچ شور و نشاطی در کار نیست. تمامِ چیزی که میبیند دیوارِ خاکستریای است که تا بینهایت بالا رفته است. پایان. قدرتِ تخیل. قدرتِ پندآموز. تسلیمِ سرنوشت شو. اعتماد کن. و غیره.
مرد با صدای رسایی که دختر را از جا پراند، گفت: «حتماً موریل هستی!»
مرد در حالی که سعی میکرد روی تخت بنشیند، به او نگاه کرد. تودهی بزرگ و سفیدی از مو جلوتر از خودش به چشم میآمد. پشتِ آن، صورتِ گلگونِ مردی روستایی بود. رنگِ سالمِ شیر تازه، درو، یا یک جویبارِ زمزمهگر؛ البته اگر این چیزها هشتاد و دو ساله بودند.
مرد گفت: «بیا عزیزم، با این پیرمرد سلام و احوالپرسی کن.»
دختر نزدیکتر رفت و وانمود کرد که او را میبوسد، هرچند در واقع فقط برخوردِ لطیفِ گونهها بود.
مرد پرسید: «خب، پس تو همان روزنامهنگاری؟»
دختر گفت: «دانشجو هستم.»
مرد گفت: «بسیار خب، همان روزنامهنگار.»
دختر لبخند زد.
پیرمرد در حالی که به صندلی چرمیِ بینِ پنجره و تخت اشاره میکرد، گفت: «بیا، اینجا بنشین.»
دختر اطاعت کرد.
پیرمرد پرسید: «و لودمیلا؟»
دختر گفت: «او برای مدتی بیرون رفت.»
او دستش را بالا آورد و با انگشتانش علامتِ «۷» یا همان پیروزی را نشان داد. دختر زیرِ خنده زد و هر دو برای لحظهای ساکت ماندند. مرد سکوت را شکست.
پیرمرد گفت: «خب روزنامهنگار، به من بگو میخواهی این گرگِ پیر چه چیزی برایت تعریف کند.»
دختر با خودش فکر کرد که این گرگِ پیر هم درست مثل آن حرکتِ نمایشیِ پیروزی، یکجور شوخی است. او با صدایی مودبانه صحبت کرد و با عجله به مقدمهچینی پرداخت: «من سالِ دوم دانشگاه هستم. علومِ ارتباطات میخوانم، یا شاید هم روابط عمومی. هنوز واقعاً نمیدانم. باید سالِ آینده رشتهام را انتخاب کنم. برای تکلیفِ سهماههی اول، باید یک مصاحبهی سیاسی انجام بدهم. لودمیلا، دخترعموی مادرم، به من گفت که شما با کاسترو نامهنگاری میکردید، رئیسجمهور را میشناختید، و در…» — دختر به تکه کاغذی نگاه کرد که یادداشتهای کوچکی رویش بود و انگار مورچههایی پراکنده آنها را نوشته بودند — «… چندین عملیاتِ چریکی و یک فرارِ دستهجمعی از زندان حضور داشتید.»
پیرمرد گفت: «درست به تو گفته است.»
دختر گفت: «و برای همین میخواستم با شما مصاحبه کنم.»
مرد در حالی که به پایینِ تخت اشاره میکرد، گفت: «میتوانی آن بالش را به من بدهی؟»
دختر اطاعت کرد و بالش را لبهی تخت، پشتِ سرِ او گذاشت. پیرمرد کمی بیشتر روی تخت نشست.
در باز شد. پرستارِ خیلی چاقی از راهرو سرک کشید و با نگاهی که رنگوبوی تمسخر و حالتِ تدافعی داشت، به آنها خیره شد.
پرستار پرسید: «بابابزرگها چطورند؟»
گرگِ پیر جواب داد: «و شکوهمندترین پرستارِ دنیا چطور است؟»
پرستار در حالی که چشمهایش را در حدقه میچرخاند، لبخند زد.
گرگِ پیر گفت: «ببین ملکه گلوریا، ببین، این خانمِ جوان نویسنده است و قرار است خاطراتِ مرا بنویسد.»
پرستار به دختر گفت: «به هیچچیزش باور نکن.» سپس گفت: «او یک شیطان واقعی است.»
دختر با صداقت لبخند زد، کولهپشتیاش را گشود و یک ضبطکنندهٔ کوچک بیرون آورد. او مجبور بود کارها را سرعت بدهد وگرنه نمیتوانست پرسشنامهٔ روز را تمام کند و بازگشت گزینهای نبود.
مرد پیر بهنظر میرسید از آیندهٔ نزدیکش راضی باشد. او گلویش را صاف کرد و دستش را در میان موهای آشفتهاش کشید.
ژوونال گفت: «سوال اول. آماده، هدفگیری، شلیک. شاد باش، دوست من، زندگی میتواند بهتر شود.»
موریل پرسید: «آیا درست است که از زندان فرار کردهای و بهدلیل همراهی در جنبش، رئیسجمهور را میشناسی؟ آیا تو یک شورشی هستی؟»
روزنامهنگاری و تحقیق. ۱آ. نیمسال دوم. راه یک مخالف تکلیف توسط موریل مندوسا. نمره: رضایتبخش. متوسط (۶/۱۲)
برای این تکلیف تصمیم گرفتم با ژوونال سوتو، انقلابیای که در کارهای بزرگ تاریخ اروگوئه و آمریکای لاتین شرکت کرده بود، مصاحبه کنم. عمهام از او مراقبت میکند. او به من هشدار داد که اگر عجله نکنم، فرصت ملاقات با مردی بزرگ، ماجراجو، کسی که شاهدی ممتاز بر نیمهٔ دوم قرن بیستم بود را از دست میدهم. در ادامه، چند گزیده از داستان زندگی او آورده شده است.
ژوونال گفت: «نمیتوانم این خاطرات¹ را بدون اشاره به پدرم آغاز کنم. تمام آنچه میدانم و میخواهم، به لطف او میدانستم و میخواستم. خوزه آرتیگاس. من تحصیلاتم و حس شرافت و وفاداریام به این سرزمین بزرگ را مدیون او هستم. هر جملهای که او گفت را در حافظهام نگه داشتهام و وقتی دچار سردرگمی میشوم، کلمات او را برای خود تکرار میکنم. همیشه به من کمک میکند راهم را پیدا کنم. چون او پیش از این گفته بود: ما نمیتوانیم به چیزی امید داشته باشیم که از خودمان نیاید. انسان صاحب سرنوشت خود است. فقط به این مرد نگاه کنید که بهنادرستی متهم شد و سوءتفاهمهایی دربارهاش شکل گرفت، اما برای ما میراثی از حکمت بهجا گذاشت؛ مردی که مشعل سوزانی را در برابر باد و جزرومد برد تا با الیگارشی زمان خود مبارزه کند، همیشه در پی رویای فدرال خود…»
ژوونال گفت: «به من گوش بده، موریل. این گرگ، این صاحبخود، دو گلوله در پشت دارد و هنوز سرپا میماند. زخمها درد میکنند. البته که میکنند. اما آنچه بیشتر درد میکند، دیدن گرسنگی، وحشت و بیاحترامی است. و میگویم، من در حال تظاهر به نادانی نیستم، فهمیدی؟ من همیشه اینگونه نبودم؛ تظاهر نمیکنم که از بدو تولد انقلابی بودم. سوابق کیفری دارم و از اینکه یک الیگارش بودهام خجالت نمیکشم. اگر به تو میگفتم که در کودکی پسری خوب بودم، آیا حرفم را باور میکردی؟»
آیا حرفش را باور میکردی؟ کاتولیک. ماریست. از خانوادهای محافظهکار، حزب سفید، سفید مثل استخوان اسب وحشی. نوهٔ یک کریول که با آپاریسیو ساراویا به لبهٔ دشتهای باز میرفت. او مانند یک سرباز خوب میجنگید و با کفشهایش میمرد. بگو که واقعیت را سخت میدانستم، که نابرابری را بهعنوان خشونت میدیدم. بگو که چند دوست خوب پیدا کردم که به من کتابهایی قرض دادند که مرا به دنیای دیگری فرو برد، که روسو را خواندم و شروع به مطالعهٔ آرتیگاس کردم… اما راست بگویم، کتاب کوچکی که زندگیام را تغییر داد، «ندای…»
۱. خاطرات؟ اینها خاطرات نیستند، مندوسا. آیا مصاحبهشونده واقعاً فکر میکرد تکلیف شما نوشتن خاطرات اوست؟ مایلم باور کنم که آن را بهصورت ملایم گفت. اگر این سوءتفاهم را فوراً رفع نکرده بودید، نشانگر ضعف جدی در دقت روزنامهنگاری شماست.
وحشی. آه، لندن. آه، آن لندن. فکر میکنی چرا خودم را «گرگ پیر» صدا میزنم؟ آدم سادهلوحی که نیستم، هان؟ به خاطر آن گرگِ توی شعر بچهها نیست که داد میزند دارد لباس میپوشد، دارد صبحانه میخورد و از این حرفها. نه، نه. به خاطر لندن است و البته روسو. او بود که اول به ما یاد داد: انسان، گرگِ انسان است.
گرگ پیر با صدایی گرم گفت: «من گرگ پیر هستم چون اول یک تولهسگ جوان بودم. تولهسگ کوچکی که ذات خودش را درک کرده بود و میدانست برای بقا باید از غریزه اصلیاش پیروی کند، و اینکه شاید این غریزه باستانیِ توجیهناپذیر، خودش هم یک تهدید بود. ذات من آزادی است. آزادی به عنوان والاترین دلیل. آزادیِ غیرقابلکاهشِ انسان. انسانِ نو. روسو خواندهای، عزیز من؟ چشم پوشیدن از آزادی، یعنی چشم پوشیدن از جوهره انسان، حقوق بشریت و حتی مسئولیتها. آه، از لودمیلا میخواهم فردا که برگشتی، چند کتاب کوچک برایت بیاورد تا با خودت ببری. البته اگر وقت داری، خانم جوان.»
گرگ پیر ادامه داد: «همانطور که میگفتم: من از حزب بریدم و دنبال راه جایگزین بودم. آرمان مردم هرگز تابِ تاخیر ندارد، هرگز. آنچه را که به دنبالش بودم در جنبش پیدا کردم و با هر عملیات، جنبش قدرت بیشتری میگرفت. برای گسستنِ افسار قدرتِ طبقه مسلط، برای ساختن سوسیالیسم از طریق دگرگونی انقلابی، بلرزید ای ستمگران. ستمگران، لعنتیها، بلرزید!»
گرگ پیر گفت: «گوش کن عزیز، اگر چند اصطلاح مکزیکی از دهانم پرید (به خصوص وقتی پای فحش و ناسزا وسط باشد که نقطه ضعف من است) تعجب نکن. با اینکه من اوروگوئهایِ اصیل هستم، اما مکزیک وطن دومم بود. وقتی تاریکی فرا رسید، آنجا بود که خانه، نان و کار پیدا کردم. آنجا بود که صاحب فرزند شدم (دو پسر به نامهای امیلیانو و آنایس، از همسرم سلینا که انسانی استثنایی بود، و دختری به نام گابریلا که بهتر است از او دوری کنی؛ یک روز دیگر برایت از عشق اولم میگویم. چیزی جز عشق نبود، خانم خبرنگار. من لبریز از عشق بودم و تمام کارهایی که کردم به خاطر عشق بود.»
گرگ پیر با نگاهی عمیق گفت: «جوری نگاهم میکنی که انگار روحی در حال عذابم. حوصلهات را سر میبرم؟ میخواهی بروم سرِ اصل مطلب، بخشِ ماجراها و فرار از زندان؟ باشد. هر چه بود گذشت. من سختیها را به جان خریدم. نشانهای افتخارم را ببین.» سوتو گردنش را از یقه تیشرتش بیرون میکشد تا زخمهایش را به من نشان دهد. «این یکی فقط به شانهام خورد و وارد نشد. اما این دو تا وارد شدند. یکیشان هنوز توی بدنم است. طلسم من است. دیوانه میشوم اگر بگذارم درش بیاورند.»
«همانطور که میگفتم: برنامه این بود که شهر را تصرف کنیم، ایستگاه پلیس، ایستگاه آتشنشانی، مرکز مخابرات و بانکها را دستبرد بزنیم. این هدف عملیات بود، اگرچه در عمق وجودمان این یک ادای احترام به چه بود، دعوتی برای مبارزه بهسوی آرمانهای نو و تغییر انسان، همه از طریق تصرف یک شهر کامل بهتنهایی. برای نشان دادن اینکه توانایی این کار را داریم. یک شهر کامل. رویای ما برای همه آشکار بود. ما در این شور و شوق غرق شدیم و اگرچه عملیات تنها چند دقیقه طول کشید، برای ما چیز بزرگی بود. روز تولدم بود، اما بههیچکس نگفتم. میتوانستیم فقط روی یک چیز تمرکز کنیم و میخواستم فراموش کنم که روز متفاوتی است، حداقل تا وقتی که بدترینها گذشت، چون جایی برای جزئیات ریز نبود، نه وقتی که آنچه در خطر بود، پانصد هزار برابر بزرگتر از یک ماموت بود.»
مرد گفت: «چه میخواهی که برایت بگویم؟ عملیات به مویی بند بود که شکست خورد. در یکچهارم ساعت بیش از انجام ماموریتمان جلو رفتیم. من نقش خونین را در مراسم تشییع جنازهای که برای فرار ترتیب دادیم، ایفا کردم. یک گاری تشییع گرفتیم، گلدستههای گل روی آن گذاشتیم، همهچیز. آنچه نتوانستیم انجام دهیم گریه یا ظاهر غمگین داشتن بود. فکر میکردیم بهشدت به آنها ضربه زدیم. در مونتهویدئو گروه پخش شد. برخی از ما سوار اتوبوس ۱۹۹ شدیم که راهمان را بستند. آن زمان تیراندازی آغاز شد و سپس وحشت.»۷
گرگ پیر برای مدتی ساکت ماند. دختر جرات نداشت از او دربارهٔ پول دزدیدهشده سوال کند؛ و چه برسد به رفقای مردهاش.
پرستار چاق سرش را تو آورد، چراغ را روشن کرد، داد زد که ساعت ملاقاتها همینجا تمام شده و سبد غذا را به داخل اتاق هل داد. موریل بهسرعت خداحافظی کرد. موریل پرسید آیا فردا برمیگردد و مرد گفت بله.
وقتی به سمت خروجی بیمارستان میرفت، چهرههای بیحالی را که از کنارشان رد میشد، ندید. در پایین پلهها، نزدیک خروجی، کارهای عقبافتادهاش را یادداشت کرد: فرار از زندان، رابطهاش با رئیسجمهور، با کاسترو. او اسم کاسترو را خط کشید.
در بیرون شب بود. او روز بعد برنگشت.
سه روز بعد، به یاد کار ناتمامش و نزدیک شدن به مهلتش، تصمیم گرفت او را دوباره ببیند. به خود گفت این بار اطلاعات بیشتری دربارهٔ ارتباط فرضی مرد با «زندگی انقلابی بهطور کلی» به دست میآورد. به مدرکی نیاز داشت. نیم ساعت پیش از پایان ساعت ملاقاتها رسید و روی استراتژی حسابشدهاش پافشاری کرد. اگر میتوانست زیرکتر باشد، زمان کافی داشت.
پیرمرد اول با لرزشی کلافه چشمک زد. تخت گرگ پیر خالی بود. لودمیلا تنها بازی میکرد و تمام کارتها را روی میز کنار تخت پهن کرده بود. لودمیلا با خشم به موریل نگاه کرد.
۷. شما فرصت تاکید بر جزئیات درگیری و بررسی نیممیلیون دلاری که ادعا میشود دزدیده شده بود را از دست دادید. یک روزنامهنگار باید یاد بگیرد وقتی آنچه میخواهد بداند پیچیده و دشوار است، سوالها را با تخیل و نوآوری بپرسد.
لودمیلا گفت: «خیلی ممنون. پیرمرد مدتها منتظرت بود. از او دربارهٔ زندگینامهاش بپرس.»
دختر کیسهای شیرینی مارنگ باز کرد و یکی به او داد. چهرهٔ لودمیلا تغییر کرد.
لودمیلا گفت: «چیزی کمتر از این از تو انتظار نداشتم.»
صدای نفسنفس زدن قبل از خودش آمد. مرد از حمام بیرون میآمد. او بهطرز شگفتانگیزی قدبلند بود؛ آن مرد حتماً در دوران رشد خیلی قد کشیده بود. وقتی دختر را شناخت، لبخند زد و خیره به لودمیلا نگاه کرد.
گرگ پیر گفت: «میبینی؟ عجوزهٔ احمق. گفتم برمیگردد.»
گرگ پیر ادامه داد: «ببین، روزنامهنگار. دقیقاً یادم نیست کجا بحث را رها کردیم، اما مطمئنم هنوز داشتیم مقدمهچینی میکردیم. تو داری به مردی گوش میدهی که امید بیپایانی دارد به اینکه دنیا میتواند جای بهتری باشد. به نظرت آدم قدیمیای میرسم؟ خب، همینطور هم هست. خودم را قدیس نمیدانم. هرگز. قدیسبازی کار من نیست. اما چیزی دارم که خیلی مهم است؛ بزرگترین غرورم و میراثی که میخواهم برای پسرهایم بگذارم (یا برای آنایس، چون آنیکی پسرم، همانطور که گفتم، هیچ کاری با من ندارد و میگوید آدم ناسازگاری هستم) همین اخلاق است. اخلاق.
«تاریخ این مفهوم شگفتانگیز است. اولبار به مسکن، به جایی که انسان در آن ساکن است، مربوط میشد. این تفکری است که سکونت انسان را تایید میکند؛ دقیقاً به یاد ندارم کدامیک از آن مغزهای بزرگ این را گفت. اخلاق من خانهام است، همدستی بین من و روحم. پسرهایم میتوانند به داشتن پدری افتخار کنند که—نه، بگذار بگوییم—آدم بیخطایی نیست، اما شرافتمند است؛ بله، کسی که میتواند زندگیاش را روی اصولش بسازد، و افراد زیادی نمیتوانند این را ادعا کنند.
۸. شگفتانگیز. از تو دعوت میکنم بروی بفهمی نویسندهٔ این تعریف چه کسی بوده است.
«شاید فکر کنی این پیرمرد خودشیفته است. به تو میگویم من همهجور آدمی در این زندگی دیدهام… دروغگوها، وحشیهای در لباس گوسفند، آدمهای مصرفگرا، فرصتطلبان. میگویم نام چپگرا یا انقلابی متاسفانه آدمها را به همه نوع تلهای میکشاند. باید شرم کرد. به نظر میرسد عنوان «انقلابی» برایشان حکم اخلاق، جایزه و تاجوتخت را داشته است. و امروز خیلی از کسانی که اسلحه به دست گرفته بودند، فقط به خاطر این جنگیده بودن پاداش میگیرند.⁹ بعد هم عدهای پیدا میشوند و کتاب مینویسند؛ توپاماروهایی که به دنبال آرمانشهر میگردند، توپاماروهای امروز، فردا، برای همیشه، فرار توپاماروها، صعود توپاماروها، توپاسها از راه پنهان… من هیچکدام از این کارهای اضافهکارانه را برای کتابمان نمیخواهم.¹⁰ حقیقت این است که میتوانستم موقعیت و مقامی به دست آورم، اما من اهل باجدادن نیستم و عقاید را نه میتوان خرید و نه فروخت، چون چیزی هستند که تغییر نمیکنند.
«من همیشه ماهیگیر بودهام، هرچند در سنین خیلی پایین دین را کنار گذاشتم. (باید کلی کاغذبازی میکردم؛ کار آسانی نیست. نامهای به واتیکان فرستادم و توضیح دادم چرا میخواهم از دین کاتولیک و همهچیز انصراف بدهم و یک نسخه از آن را پیش خودم نگه داشتم. بعداً به تو نشانش میدهم؛ شاید برای خاطراتمان به درد بخورد. خیلی خوب میشود اگر یک کپی از آن توی کتاب چاپ شود.¹¹) اما همانطور که میگفتم، هرچند زود دین را کنار گذاشتم، ترانهٔ «ماهیگیر آدمیان» بیشتر از هر کس دیگری وصفالحال من است، ترانهای که مستقیماً از کتاب مقدس میآید: «در قایق من / نه طلاست نه شمشیر / فقط تورهاست / و کار من / تو به دستهایم نیاز داری / خستگی مرا / بگذار دیگران استراحت کنند / عشقی که میخواهد / همچنان دوست بدارد.»
«من به همهجور کاری دست زدهام. هر کار ممکنی که فکرش را بکنی. همهچیز. وقتی به مکزیک رسیدم، ظرفشو شدم، دستفروشی…»
۱۱. مندوسا گفت: «باید ماهیت این ماموریت را محکم و روشن توضیح میدادی. قابل قبول نیست که این کار را نکردهای. ملخ سرخکرده در بازار خیابانی، گورکن بودم، در مهمانخانهای کنار دریاچهٔ چاپالا کار میکردم، جارو میکشیدم، نهالستان کاکتوس میگرداندم، باغبان بودم و حتی معمار منظر. اما چیزی که بیشتر از همه دوست داشتم، ماهیگیری بود. برای شرکتهای بزرگ ماهیگیری کار میکردم. یک فصل سر از مانسانیو درآوردم. آنجا بود که با سلینا آشنا شدم.»
«ببین، وقتی با او آشنا شدم، دلش شکسته بود. بگذار بگوییم دلداریاش دادم. طفلکی. قرار بود برود و دوستپسری را که آن موقع داشت ببیند. یک آدم پستِ تمامعیار. اهل گوادالاخارا بودند و با دو اتوبوس جداگانه راهی اقیانوس آرام شده بودند. قرار گذاشته بودند روز سیویکم دسامبر، راس ساعت شش عصر، جلوی ورودی هتل پوئرتا دِ سانتیاگو همدیگر را ببینند. او زودتر رسید و ساعت گذشت، بیآنکه آن آدم پستِ مذکور پیدایش شود. سال نو نزدیک میشد و طفلکی فهمید قالش گذاشتهاند و تنها مانده است (و ظاهراً این اولین بار هم نبود). سوار اتوبوس شد، با چشمهایی اشکآلود، و حدس میزنی کنار چه کسی نشست؟ هان؟ کنار چه کسی؟ بله، بله. درست کنار همین میلیونرِ دل. با آن چشمهای کهربایی، آنقدر ظریف و زیبا به نظر میرسید. دستمالی را در مشتش فشار میداد و یادم هست که بند انگشتهایش سفید شده بود؛ همانطور که وقتی مشتت را گره میکنی و استخوان از زیر پوست پیدا میشود. پرسیدم آیا کاری از دستم برایش برمیآید. گفت نه، اما بعد سیل اشکهایش راه افتاد. آنقدر درد میکشید… با اندوه به حرفهایش گوش دادم، اما بعد غم و اندوهم به خشم تبدیل شد. چطور ممکن بود کسی این امید را، با وجود خودش، با وجود اینکه غنچهٔ گل سرخ بود، اینطور خراب کرده باشد؟ به او گفتم خانهام تجملات خاصی ندارد، اما همسایههایم ــ خانوادهای بسیار خوب ــ مرا برای شام به خانهشان دعوت کردهاند، و اگر او همراهم بیاید، برایم چیزی بیش از لذت، افتخار خواهد بود. به من شک کرد؛ با دقت وراندازم کرد. دلش نمیخواست شب بدی داشته باشد، بهخصوص بعد از چنان سرخوردگیای. بااینحال معلوم است که اعتمادش را به دست آورده بودم، چون همان شب چند بار با خانوادهٔ والِس جام زدیم، و وقتی وقتِ در آغوش گرفتنِ نیمهشب رسید، وقتی سال ۱۹۷۸ میان آتشبازیها و همهٔ آن تکیلاهای بالارفته از راه رسید، نگاه کرد و من برق امید را در چشمهایش دیدم… امیدی که در ما زاده شد…»
در پایان دیدار دوم، که باز هم پرستار حرفشان را قطع کرد، گرگ پیر کلید خانهاش را به دختر داد. دختر کمی مضطرب شده بود و حالا دیگر مطمئن بود اگر با ریتم و حاشیهرفتنهای آن مرد پیش برود، به دست آوردن اطلاعاتی که لازم داشت فرایندی طولانی و دشوار خواهد بود. او علاقهٔ زیادی داشت روی ماجراهای درختیِ آموزش عاطفیاش مکث کند. در این زمینه اشتیاقی از خود نشان میداد که بهمحض آنکه موضوع به ماجراهای انقلابیِ ادعاییاش میرسید، ناپدید میشد. دختر پیش از ترک اتاق، دربارهٔ کاسترو پافشاری کرد. مندوسا لبخندزنان کلید خانهاش را به دختر داد و پشت یک دستمال کاغذی نقشهای خطخطی کشید. گلوریا در حالی که چرخ غذا را هل میداد، غرولندکنان چیزی گفت و موریل با صدای مودبانهاش تلاش کرد به او سلام کند، اما موفق نشد.
خانه دو اتوبوس با مرکز مونتهویدئو فاصله داشت، نزدیک گوشهٔ ملیلا، در محلهای پر از باغهای گل داوودی. لودمیلا پنجاه متر آنطرفتر زندگی میکرد.
او برای پیرمرد غذا میآورد، لباسهایش را میشست و ده سالی خانهاش را جارو میکرد، تا وقتی که به بیمارستان منتقل شد. دختر هرگز به دیدن پیرمرد نمیرفت، چون، راستش را بخواهید، هرگز دعوت نشده بود.
شوهر لودمیلا دورتر، روی صندلی تاشویی مینشست و چای ماته مینوشید، در حالی که دور و برش پر از مرغ بود. موریل دست تکان میداد، اما شوهرش چیزی نمیدید. به نظر میرسید غرق در سکوت خود است، با مراقبتی محتاطانه، مثل کسی که میخواهد مطمئن شود زمان چطور بهآرامی میگذرد؛ مثل کسی که صدای باز شدن و برگشتن آرام یک بالشتک فشرده را میشنود که دارد کمکم شکل اولیهاش را پیدا میکند.
سه گربه دم در نگهبانی میدادند. دختر به آنها اعتنایی نکرد. او میانهٔ خوبی با گربهها نداشت. وقتی وارد خانه شد، نفسش را حبس کرد؛ از بوی تندی که به مشامش خورد ترسید. اما بوی بدی نبود؛ فقط بوی رودخانه بود. تمام دیوارها پوشیده شده بود. او مجموعه سلاحهای عتیقهای را دید که روی یکی از دیوارها آویزان بود و داشت خاک میخورد. گرگ پیر احتمالاً چند پیروزی در بازی پوکر به دست آورده بود و ظاهراً حاصل بزرگترینشان همین اسلحهخانهٔ عتیقه بود که برایش مانده بود. چند تابلوی ناهواتل هم بود و روی اجاق گاز، تقویم دیواری مکیِ شکستهای آویزان بود.
موریل کابینت آشپزخانه را پیدا کرد و کشوی سوم را باز کرد؛ اول برای پیدا کردن نامههای معروف کاسترو و بعد، به ترتیب اهمیت، برای نسخهٔ مرتد. زیر یک جعبهابزار و جعبهٔ دیگری که پر از قلاب ماهیگیری گرهخورده بود، چند برگ کاغذ پیدا کرد که با روبان قرمزی بسته شده بودند. چند ماهی نقرهای روی کاغذها وول میخوردند. او فقط سه نامه را باز کرد و دیگر نخواست ادامه دهد، چون میدانست بالاخره آنها را پاره خواهد کرد. چه بدبختی! آن برگههای کاغذی ناراحتش میکردند. یاد شترمرغ خستهای میافتاد یا شال مقدسی؛ همان پارچهای که نقش چهرهٔ عیسی مسیح رویش افتاده بود، درست مثل برنامهای دربارهٔ پدیدههای عجیبوغریب که گاهی تلویزیون پخش میکند.
پیوست ۱: نامههای کاسترو به ژوونال سوتو²
حالا او زود آمده بود، درست سر وقتِ شروع ساعتهای ملاقات. او حرفهایی داشت که باید به پیرمرد میزد. او به پاسخهای روشنی بدهکار بود. مسیر یک مبارز به پایههای محکمی نیاز دارد. وقتی دختر کابل سیاهی را دید که حاشیهٔ آخرین بخش راهرو را پوشانده و به داخل اتاق میرفت،
۱۲. متاسفانه این نامهها کاملاً ناخوانا هستند. به نظر میرسد لکهدارند و جوهرشان رفته است. به سختی میشود سال (۱۹۵۹) و کلمهٔ «قله» را که چند بار تکرار شده تشخیص داد. امضا هم قابل خواندن نیست.
دختر ترسید. نور سفید و خیرهکنندهای از درِ باز به داخل تابید. او به مرگ فکر کرد. صدای همهمهٔ جمعیت کوچکی به گوش میرسید که با نوری تیز و برقآسا تحریک شده بود. پیرمردِ کودکصفت و لرزان رفته بود. لودمیلا که روی تخت او نشسته بود، لبخندی موقر بر لب داشت و لبهایش به رنگ سرخ تندی رژ زده شده بود. جوانی داشت از او عکس میگرفت.
کابل سیاهی در طول اتاق پیچوتاب خورده بود تا به دوربین فیلمبرداری برسد که روی سهپایهای در انتهای تخت پیرمرد گذاشته بودند. دختر به سمت پنجره نگاه کرد و متوجه آمدن آن مرد نشد. روی صندلی، مردی با موهای مرتب و عینک قابطلایی نشسته بود. آستینهای پیراهنش کاملاً اتو کشیده بود. وقتی موریل ناخنهای صورتی و مرتب مرد را دید، نگران شد. او شنید که مرد به گرگ پیر گفت: «گرنا، تولدت مبارک، و این چیزی کمتر از عشق نیست.»
نمیدانست برگردد یا مزاحمشان شود. لازم نبود هیچکدام از این کارها را بکند. مردی با موهای روغنزده و ازمدافتاده چشمهایش را بالا آورد و او را دید. انگار کلافه شده بود، اما کلافگیاش نمیتوانست خودش را نشان بدهد؛ محکوم بود در قربانیِ ادب خفه شود. مرد با اشارهای حضور مزاحم را به گرگ پیر فهماند. گرگ پیر برگشت، نگاهش کرد و زد زیر خنده.
گرگ پیر گفت: «دوستان! بیا دخترجان، بیا، بگذار تو را با این مرد آشنا کنم.»
دختر گفت نمیخواهد مزاحم شود و پیش از آنکه پیرمرد فرصت کند محبتش را نشان بدهد، عذر خواست و گفت بهتر است بعداً برگردد. این را چند بار، به شکلهای مختلف، گفت.
گفت: «برمیگردم. بهتر است برگردم. بعداً میآیم. کمی که بگذرد، برمیگردم.»
برنگشت. وقتی به خیابان رسید، جیبش را گشت تا ببیند پول دارد یا نه و چند سکه پیدا کرد. وارد بستنیفروشی شد و یک قیف با یک اسکوپ توتفرنگی و یک اسکوپ لیمو خواست. بستنی آب میشد و او نگاه میکرد که چند بادکنک نقرهای، که به ورودی چسبانده شده بودند، بالای تابلویی که طعمهای جدید ماه را اعلام میکرد تاب میخوردند و بالای سر زن و مردی را که چند متر آنطرفتر نومیدانه همدیگر را میبوسیدند، موج میزدند. با نگاه کردن به رگههای شکلات روی گونهها، چانه و پیشانی پسربچهای که در آینهٔ نصبشده روی دیوار، زیرچشمی او را میپایید، خودش را سرگرم کرد. بعد انعکاس گردن خودش را دید، چشمهای بیرنگش را، لبهای جمعشدهاش را، نوعی دلگرفتگی را، یک فقدان را.
گفت: «خب، که چی…» و گازی از قیف بستنی زد، انگار میخواست بگوید: «چه کار میشود کرد؟» به پسربچه لبخند زد و میدانست که خودش هم صورتی بیحال و کثیف دارد. بیآنکه منتظر جوابی بماند، بلند شد تا برود.