غروب در سرزمینی از کوههای سیاه. بارانی نرم و سرد، همچون کفنی پیچدرپیچ. جادهای که در نیمهراهِ ارتفاع، چونان مردی خمیده بر سنگی یا بزی، در امتداد درهای باریک میخزید؛ از دور به نخِ پشمینهای میمانست که بر صخرهای کشیده باشند.
صخرههای خیس همچون زغالهای سیاه یا آینههای فلزی میدرخشیدند. هر از گاهی، پرتو نوری از غرب، بر این بایرِ بیحاصل میلغزید.
هوا سرد بود. مگر چه تفاوتی داشت؟ میدانستم که در حجرهای از یک صومعه، اجاقی برایم گرم نگه داشتهاند؛ من به سوی آن گرما میشتافتم، به سوی آدمیان—حتی اگر آدمیانِ خاموش باشند—به سوی دودِ خانهها و نورِ امیدبخش.
در کنارم، صاحبِ گاری، افسار به دست نشسته بود؛ تنومند، استخوانی و زمخت، با چهرهای خاکستری و ترشرو. در پسِ پیشانیاش، افکاری عظیم هیاهو میکردند. با حداکثر سرعت میراندیم. مدتی بود که سکوت میان ما حکمفرما بود.
او با اشارهای از دست مرا به نشستن در کنارش دعوت کرده بود؛ اشارهای که گویی میگفت: «شاید از اینکه چند روستایی را با من بپیمایی، لذت ببری. البته که میدانی…» همهٔ آنها آدابِ شاهزادگانِ ازتختافتاده را دارند. او تازیانهاش را با شکوهِ سرمایهداری در خیابان «کورسو» ی «بودا» به کار میبرد.
باران همچنان میبارد. هوا سرد است.
پوستینم را محکمتر به دور خود میپیچم. ساعتهاست که کلامی رد و بدل نکردهایم. چرا باید بکنیم؟
سپس جاده پیچ تندی میخورد—و—ناگهان، اسب به یک سو میجهد، گردن و یال خود را قوس میدهد، پاهای جلوییاش را خشک میکند، در حالی که هزاران جرقه از نعلهای آهنینش بیرون میجهد—و میایستد. چیزی نمانده بود که به بیرون پرتاب شویم. چه پیش آمده؟ حالا تصور کن—سرم را بلند میکنم و سعی میکنم ببینم—زندگی چه چیز عجیبی است—میبینم—جادهای طویل که از خوکها سیاه شده. پنجاه، صد، هزار، ده هزار—حتی این هم تصوری از تعداد به دست نمیدهد. هزاران خوک که گرداگردِ خوکچرانی گرد آمدهاند.
و خوکچران بر سنگی مایلشمار نشسته است. او ویولنی تکسیم بر زانو دارد که هر از گاهی دو نت، یکی زیر و یکی بم، از آن استخراج میکند تا همراهیکنندهٔ آوازش باشد. او با وقارِ خنیاگری درباری، با آرامشِ شاهزادهای حاکم، خطاب به رعایایش—به گلهٔ خوکهایش—سخن میگوید. هومر اینگونه سخن میگفت؛ اوسیان اینگونه میسرود.
آه! —
از گاریچی تمنا کردم: «کمی بایست، شاهزاده.»
«کمی بایست—»
«بسیار خب! وقتِ کافی هست.»
«روزها مگر چه هستند؟ هفتهها مگر چه هستند؟ زمان تنها کرنومتری است برای کسانی که در دفتر کارشان حسابوکتاب میکنند.»
و مردی که بر سنگِ مایلشمار نشسته بود، میگفت: ای خوکهای دلبند، ای برادرانِ من؛ زندگیِ «پان استراهینیا» اکنون به اوجِ خود رسیده است، درست همانگونه که رهسپاری به قلهی کوهها میرسد، یا خورشید به اوجِ آسمان؛ و نیمروز، سرِ او را سپید کرده بود. اما حتی لحظهای گمان مبرید که آتشِ درونِ چشمانِ شاهینوارش فروکش کرده است. آنها هنوز زغالهایی گدازان بودند، نوکِ درخشانِ شمشیرهایی بودند که دستهبندی شدهاند، و همچون نگینِ بزرگی که بر انگشتِ میانهی دستِ بلند و سپیدِ او بود، تلالو داشتند. شما آن را به یاد دارید، ای خوکهای من.
شبی بود در ششمین دههی زندگیاش. شبی شرجی، شبی آکنده از عطرِ تابستانیِ پرشور. پان استراهینیا بر بسترش آرمیده بود، در چادری که با قالیها و گلدوزیهای نفیس آراسته شده بود و دیوارهایش با نخهای طلا، در انعکاسِ چراغِ برنزیِ آویزان، برق میزد. او بهتازگی سلاحها و ردایِ فاخرِ خود را کنار نهاده بود و خسته از ضیافتِ شاهانهای که به افتخارِ یک تُرک برپا کرده بود، به خواب رفته بود.
ای خوکهای عزیزِ من، گمان مبرید که پان استراهینیایِ بزرگ، تُرکی را به دوستی برگزیده بوده یا… نه! باید درک کنید؛ هان، ای خوکهای من؟ که بزرگان، تکالیفی بر عهده دارند. آن تُرک تنها مهمانِ او بود. اما گمانم این را نمیفهمید، مگر نه؟ به هر روی، فرقی هم نمیکند.
خوب، همانطور که پیشتر گفتم، پان استراهینیا بر بسترش دراز کشیده بود و میخوابید. و در کنارش زنی خفته بود. زن، عریان آنجا آرمیده بود و با موهایِ بلند، رها و طلاییاش بازی میکرد؛ آنها را بالا میگرفت و از میانشان به چراغِ برنزیِ آویزان مینگریست.
بر زنجیری از نقرهی رنگپریده بر گردن، نگینِ درخشانِ بزرگی به رنگِ دریا داشت. سنگ میانِ پستانهایش جای گرفته بود، گویی کسی آبِ اقیانوس را در گودیِ کفِ دستش برداشته و گذاشته باشد تا آنجا بچکد، و گویی زن جرئتِ تکان خوردن نداشت، مبادا که آن سنگ بگریزد.
اکنون زن دستانش را زیر سر گره زد تا اندکی بالا بیاید، و گهگاه نگاهی به درِ چادر میانداخت و دیگرباره به «پان استراینیا» که در کنارش آرام گرفته بود. و اکنون بنگرید چه رخ میدهد، ای خوکهای من! پان استراینیا آنجا آرمیده بود و چ چهبسا ساعتها بر همان روال در خواب میماند. ناگاه اندیشهای سترگ از ذهنِ آکندهازخوابش گذشت، و برای آنکه آن اندیشه را درست در ترازوی سنجش نهد، دیدگان گشود. پان استراینیا دیدگان گشود و همچنانکه آنها را بهآسودگی سوی دیوارهای پرنقشونگار چادرش میگرداند، با بیاعتناییِ باشکوهی دریافت که—چه مییابد؟ به نام سه شیطان، چه چیزی مییابد؟ جای خالیِ بر کنار دستش را یافت. اکنون چه میگویید، ای خوکهای من؟ زن رفته بود. دیگر مجال هیچ اندیشهای نمانده بود؛ زن رفته بود.
دمی چند پان استراینیا دستان بر پیشانی کشید؛ لحظهای درنگ کرد و اندیشید. شامی که فراهم آورده بود به راستی ضیافتی بیقیدوبند بود. لعنتِ شیطان بر چنین شامهایی باد! دیگربار به جای خالیِ کنار خویش نگریست؛ همچنان بود. زن رفته بود.
و پان استراینیا—گوش فرا دهید، ای خوکهای من—آن پان استراینیای بزرگ نعرهای برآورد. همچنان چون گاوی نر غرید. چنان غرید که چراغِ برنزیِ آویزان به لرزه افتاد؛ غرید چندانکه شمشیرش در نیام لرزید؛ غرید تا نگهبانان از چرت برخاستند و نیزههای خویش چنگ زدند؛ تا اسبان در آخورها به شیهه درآمدند—زن ربوده شده بود. لحظهای درنگ کرد.
جای هیچ شبههای نبود. همهچیز عیان بود. همچون روشناییِ روز آشکار بود. آن ترک بود که او را ربوده بود. همچنانکه شبانگاه اسبان، سلاحها و سگهایش را به او نشان داده بود، زن را نیز نشانش داده بود. بیگمان کارِ ترک بود! آن ترک—آن ترکِ پادُنبل، حقیر و چرکین! زن در برِ او بود! و پان استراینیا—آن پان استراینیای بزرگ، به خنده درآمد، خندهای همچون خندهی ارواحِ هزاران دیوانه.
مردانش دواندوان به درِ چادرش فرا رسیدند.
«چه شده، سرورم؟»
«هیچ. خواب میدیدم—ها، ها، ها—فقط خواب دیدم تاج صربها را برایم آوردهاید—ای سگها. مگر نیاوردید؟ بسیار نیک. اکنون بروید—بروید.»
هنوز از دیدرس دور نشده بودند که او سوتزنان بردهی سیاهچردهٔ خویش را فراخواند. لحظاتی چند بعد، اسبی زینکرده بر درِ چادر ایستاده بود. شمشیر خویش ببست؛ شمشیر چون دلبری به سوی کمرش جست. و آنگاه سگِ تازیاش—«کارامان»—بهپیش جهید. او بر زینِ زرکوبش نشست و تاخت، بیرون، بر فرازِ تپهماهورها، در شبی دلانگیز و پرستاره.
عجب تصویری، ای خوکها، عجب تصویری! و چه اندیشهای! پان استراهینیا زیر نور ماه، سوار بر اسبی نر که کفِ سپید از دهانش میچکد و به صورت لکههایی بر سینه و شانهاش مینشیند؛ پان استراهینیا، در دلِ شب در پیِ آن دخترکِ بردهی رنگپریده و بلوند میتازد.
او حرکاتِ نرم و غریبی داشت که از حیواناتِ وحشی آموخته بود. اندامی باریک و موزون داشت و پوستی خنک و مطبوع؛ پوستی که در لمس، همچون پوستِ مارِ هندی سرد بود؛ مانند سرمای درونِ معبدهای دور از نورِ خورشید.
پیشاپیش، چادرِ ترک نمایان است. لحظهای بعد، او از حصار میگذرد و اسبش پشتِ در منتظر میماند. به آرامی از زین فرود آمده است.
پرده را کنار میزند، نه همچون بیگانهای، بلکه آرام؛ گویی خود در آنجا سرور است. و سپس به ترک مینگرد و به آن زن. تمامِ آنچه از زن میبیند، گیسوانِ بلندِ طلایی اوست که از دیوان تا روی زمین ریخته است. قالیهای کفِ چادر ضخیم و نرماند. آنها صدایش را نمیشنوند. آیا خندهای است که در چشمانش میدرخشد؟ یا خشم است؟ نه. تنها نگاهِ سردِ داوری است که میدانِ نبرد را میسنجد.
پان استراهینیا با خود میاندیشید: «عشق، زیبایی و شکوهی در خود دارد. روزی تصویری از این صحنه برای خود خواهم ساخت؛ از طلا.»
سپس پان استراهینیا صدایش را بلند کرد. چنان سخن گفت که گویی دربارهی هوا حرف میزند.
«بشنو، دوستِ من.»
ترک فریاد میکشد: «لعنتی!»
«بشنو، دوستِ من. همین حالا میتوانستم تو را بکشم. اما اگر میکشتم، خونت بر تنِ این مارِ کوچک میریخت. این اندیشه مرا خوش نمیآید.»
خوب گفته شد، ای خوکها. اینطور فکر نمیکنید؟ بزرگان اینگونه سخن میگویند. ترک در پاسخ چه میتوانست بگوید؟ هیچ! و این تنها کلماتی بود که بر زبان آمد.
دیگر آشکار بود که ترک باید شمشیرش را ببندد؛ پس پان استراهینیا و ترک از چادر بیرون رفتند، به میانِ تپهها، زیرِ آسمانِ صاف و ستارهباران.
رژهای بود تماشایی. پیشاپیش، پان استراهینیا و ترک، دوشادوشِ یکدیگر، درست مثلِ دو دوست قدم میزدند. پس از آنها، اسبِ نر با گامهای بلند و کشیده میآمد؛ پشتِ سرِ اسب، زنِ بلوند که شتابزده در ردایی از ابریشمِ ارغوانی پیچیده شده بود، و گرگسگِ سفید با جهشهای غولآسای خود به گردشان بازی میکرد.
گمان میکنید—ای خوکها—که مثلِ دهاتیها به جانِ هم افتادند؟ فکر میکنید چنین بود؟ گوش دهید! آنها چنان سخن میگفتند که گویی نژادها و ملتها شنوندهشان بودند؛ گویی لشکرهایی بزرگ پشتِ سرشان ایستاده بودند.
چنین گفت پان استراهینیا، با شمشیری برهنه در دست چپ و دست راستی که سخنان شاهانهاش را همراهی میکرد، سخنانی از این دست:
«من پان استراهینیا هستم، پسر پان ساندسو بزرگ، و نوهٔ پان ساندسو والا که جان در نبرد باشکوهِ کنار آب سفید باخت. تو از این آگاه هستی—و من زنی را برای کامجویی شبانهام به بر گرفتم. اینک او ایستاده است—زنی با تنِ زیبای گوزنی جوان و سرشتی چون مار. که چه؟ پاتریارک استانبول خود او را به من داد—دوستش را—به من، پان استراهینیا بزرگ. و شبی ترک آمد، و—»
طرز گفتار او چنین بود.
سپس ترک آغاز کرد: و—که آن را به او واگذار میکنیم—او به آیین قهرمانان سخن میگفت. باید میشنیدی، خوک من، که به تو اطمینان میدهم دستکم نداشت.
و اکنون جنگ درگرفت.
چه صحنهای! قدرت در برابر مکارگی؛ شکوه شیر در رویارویی با زیرکی مار. چه نبردی! هوا، از گذر شمشیرهای گران، به لرزه درمیآمد. اما هیچیک دریغ نکرد. نبرد خشنتر و وحشیانهتر شد. ترک پای پان استراهینیا را از کار انداخت. آنگاه سگسفید به گلوی او جست. پان استراهینیا با سوتی او را به یک سو راند. زن ردای پان استراهینیا را چنگ زد، اما اسب نر با سمهایش بر او کوفت. کلاغها بر سرشان میچرخیدند، همانند کشتیهای سیاه ناوگانی عظیم. سرانجام هر دو از تپه به پایین غلتیدند. آنجا بر خاک دراز کشیدند. چشمان زنی که ایستاده بود و به زیر مینگریست—چشمان بیتفاوتش—بزرگتر شد، گردتر، انباشته از هراس. سگسفید در کنار او ایستاده بود، آمادهٔ جهش، چون پلنگی دستآموز برای شکار، و اسب نر آتش نبرد را در رگهای خود داشت.
نورِ نویدبخشِ روز را یارای آن نیست که به درون آن غار سنگی راه یابد که آنها در آن به هم درآویختهاند، همانجا که پان استراهینیا بزرگ، با بازویی از فولاد، ترک را آرامآرام خفه میکند تا جان سپارد. هان! —خوک من! او را با دستان خود کشته است.
آنگاه خود را رهانید، خنجر زرینش را برکشید و سر از تن جدا ساخت و بیدرنگ، سر به دست، سوی بلندیها تاخت.
سر را به زین بست، زن را از زمین برداشت، اسب را چرخاند و آراموروان برنشست و به سوی چادر خویش راند.
چند ماه پس از آن، پاتریارک استانبول به دیدار پان استراهینیا بزرگ آمد، در آن هنگام که او عزم سفر رم داشت.
در گوشهٔ چادر جمجمهای آویزان دید.
این از آنِ کیست؟
یک ترک.
چگونه به چنین افتخاری نائل آمدهای؟
آیا آن زن را که برای لذت شبانهام به من هدیه دادید به خاطر میآورید؟ او او را میخواست.
«و تو، آیا او را کشتی؟»
«دوست من،» پان ستراهینیا پاسخ داد، «فرض کن کسی یاقوت سرخ بزرگت را دزدیده باشد و تو هم دزد و هم یاقوت را پیدا کنی، با آن دزد چه میکنی؟»
«او را میکشم.»
«و آیا پس از آن یاقوت را دور میاندازی؟»
«لعنت بر من اگر چنین کنم!»
«بنابراین… من…»