سه نوازندهٔ دورهگردِ اهل بوهم در آن دیار سفر میکردند: زارادای چاق، شافرانییکِ بزیریش و زایچکِ قدبلند. بر سرِ آنها ماجرایی بس شگفتانگیز رفته بود.
یک عصرِ دلانگیزِ تابستانی، آن سه نوازندهٔ آواره از سوی آلتسول میآمدند؛ و همانطور که پیاده و خسته از دلِ جنگل لوپاتا به سمت دره پیش میرفتند، مهی غلیظ فراگرفتشان و هوا چنان تاریک شد که گویی شب از راه رسیده است؛ از این رو، دیگر یارای آن نداشتند که راهِ اصلی را بازشناسند.
آنها میپندارفتند که نباید فاصلهٔ چندانی با کریزنوچ داشته باشند، شاید به اندازهٔ دوریِ دو تیرِ رهاشده از تفنگ، اما از مسیرِ درست اطمینان نداشتند، چرا که در آن تاریکی هیچگونه فروغی دیده نمیشد. در سمتی از جاده که ما اکنون ایستادهایم، درختان، انبارها و زاغهها مانع از آن بود که خانههای مسکونی کریزنوچ به چشم آیند و هیچیک از آنها پیش از آن هرگز به این حوالی پا نگذاشته بودند.
«رفقا، مثل سگ گرسنهام. باید بهزودی به دهکده برسیم، هرچند که البته با قطعیت نمیتوانم گفت. ممکن است راهِ درازی در پیش داشته باشیم. به گمانم بهتر است همینجا اسبها را از گاری باز کنیم و اندکی آسودهتن شویم.»
شافرانییک با این سخن همنوا بود: «راست میگویی. امروز دیگر آهنگر چکشش را نمیکوبد.» مرادِ شافرانییک از این کلام، ماه بود که در آن نقشونگاری از آهنگری در حال کوبیدن بر سندانِ کورهاش به چشم میآید.
آنان پذیرفتند و به سفرِ خود پایان دادند. آن بندگانِ خدا احتمالاً دقیقاً در همان تکه از جادهای بودند که ما اکنون هستیم. اسبهایشان را باز کردند، که به اصطلاحِ خودشان به معنای از پا درآوردنِ پوتینها بود. هرکدام بقچهاش را بالشتِ سر ساخت، کمانچهاش را در کنار نهاد و سپس بر زمین دراز کشید، همانجایی که علفِ چینِ دوم تازه درو شده بود. هیچ پادشاهی در کاخی خوشبوتر از آنجا به خواب نمیرود.
هنوز دیدگانشان را نبسته بودند، یا شاید هم اصلاً نبسته بودند، چه اگر بسته بودند نمیتوانستند دید، که درمییابند در فاصلهای اندک از آنان، ردیفی دراز از پنجرههای روشن سر برآورده است.
شافرانییک نخستین کسی بود که دریافت: «شتاب کنید، زارادا، زایچک! درست زیرِ بینیمان قصری روشن رخ نموده است. برخیز زارادا! پاشو زایچک! حسی به من میگوید که قرار است در آنجا خوراک و نوشیدنیِ نغزی نصیبمان شود.»
هر سه سخت گرسنه بودند. نیازی به گفتن نیست که تشنگی نیز امانشان را بریده بود. از جا جستند، کمانچهها را برداشتند و به سوی قصر روی نهادند.
آن عمارت، کاخی بود بزرگ و باشکوه. در سراسر نمای آن، سیزده پنجرهی روشن به چشم میخورد که در دل شب، پرتوهای درخشان خود را میپراکندند. و در درون… چه شوری، چه عیش و طربی! بیست آشپز در آشپزخانهی بزرگ، دواندوان اینسو و آنسو میرفتند؛ یکی سیخهای عظیم را میچرخاند و به سسها چاشنی میزد، دیگری پنکیک سرخ میکرد و سومی سیبزمینی پوست میگرفت. یکی در هاون خشخاش میکوبید و دیگری آبجوی کفداری میکشید که عطرش کمانچهنوازان را تا مرز بیهوشی میبرد. عطر چمنهای کوتاهشدهای که در مزارع بر آنها به خواب میرفتند شیرین بود، اما این عطر آبجوی کفدار، حکایتی دیگر داشت.
و در تالارهای بزرگ پذیرایی! مردان و زنانِ اشرافی، با جامههای فاخرِ میهمانی، گردِ کبابها و شرابهای سرخِ درخشان نشسته بودند. صدای برخوردِ پیالههای نوشیدنی، خندهها و شوخیهای حاضران از دیوارهای مرمرین و درخشانی به گوش میرسید که حتی از دیوارهای قصر «کنت والدشتاین» در «پراگ» نیز طلاییتر و زیباتر بودند.
چه سروری، چه غافلگیری و جنبوجوشی هنگامی که میهمانان سر بلند کردند و آن سه کمانچهنواز را دیدند. مردی سرخموی و آبلهگون در یک دولمانِ بلند که با دکمههای نقرهای بزرگ بسته شده بود، از جا برخاست و سبب شد مهمیزهای چکمهاش به صدا درآیند. او با شادی به سلامتیشان نوشید و جامش را به سمت آنها دراز کرد:
«سلام رفقا! درست سر بزنگاه رسیدید. کمانچهها را بیرون بکشید!»
آنان منتظر نماندند که دعوتشان را تکرار کنند، و از دلِ سیمهای کهن، تمام نغمههای سحرانگیز مجارستان را که در جادههای خلوتش آموخته بودند، بیرون کشیدند. جوانان از پای سفرهی ضیافت برخاستند؛ زنان باوقار، دخترکان دلربا، پیرمردان ریشسفید و نوجوانانی که هنوز مویی بر صورت نداشتند، به رقص درآمدند و با ریتم همراهی کردند، چنان که تماشایش شگفتآور بود. پاشنه چکمههای نو بر زمین کوبیده میشد؛ لباسهای ابریشمینِ پرچین، چون مار میپیچیدند و خشخش میکردند و کفِ مرمرینِ تالار از پایکوبیِ رقصندگان به ناله درآمده بود.
زنی کوچکاندام و تپل، با گونههای سرخ و حدوداً سیساله که آرایشی بلند و پودرزده به سبک قرن هجدهم بر سر داشت، کلاهی پروانهای و جواهرنشان بر آن نهاده بود و پیراهنی از اطلسِ آبیِ آسمانی به تن داشت، با رقص به سوی «زارادا» آمد. یک دست کوچکش را بر کمر نهاد و با دست دیگر، دستمال توریاش را در کنار گوش به لرزه درآورد، و سپس «چارداس» را با آتش و شوری وصفناپذیر رقصید. او با خشم و شور، پاهای کوچک خود را بر زمین میکوفت و خطاب به او فریاد میزد:
«یوچکای، یوچکای؛ که ما هرگز نخواهیم مرد!»
گاه از سرِ هیجانی بیمهار، نجیبزادهای باوقار را از صندلیاش بیرون میکشید و وادارش میکرد با او رقصی را آغاز کند؛ رقصی که دیدنش تماشایی بود. حالا نگاه کنید! تماشا کنید! او دارد آن کشیشِ چاق و کچل را که سری عاجیرنگ دارد، از جامِ شرابش جدا میکند!
«بیایید، بیایید پدرِ روحانیِ من! پاهایتان دیگر به استراحت رسیدهاند. شما هم میتوانید برقصید.»
کشیش از جای برجست و به میانِ میدان شتافت، اما به ناچار لب به اعتراف گشود که جز آن رقصِ مضحکِ اسلاوی، یعنی «پودزا بوچکی»، هنری دیگر نمیداند. باری، «زایچک» خود در این رقص استادی تمام بود. پس کمانچهها نغمهی اسلاو را در پردههای زیر و کشیده ساز کردند و آن روحانیِ عالیمقدار، با شوری وصفناپذیر، در آن رقصِ بغایت ابلهانه به بالا و پایین پریدن گرفت؛ چنان جستوخیزی میکرد و پا به هوا میانداخت که زنجیرِ زرینِ حمایلِ گردنش پیاپی به صدا درمیآمد و جرسوار بانگ میداد.
زمزمهای در میانِ کسان افتاد که: «براستی چه مردِ شریفی است این کشیش! بنگر که چگونه اینهمه شور و نشاطِ درونی را تا به امروز در نهان نگاه داشته بود!»
به نوایِ کمانچهنوازان، میهمانان از تمامیِ اتاقها دواندوان به آنجا کشانیدند؛ حلقهی رقصندگان دمبهدم فراختر میشد و غوغایِ شادی و سرور هر دم اوج میگرفت. در این میان، دو تن از اتاقی دیگر — یکی با «دولمانی» روشن و آن دیگری با پالتویی فاخر و پوستبرهنه، آن هم در آن گرمایِ طاقتسوز! — (که باری، هر دو پیرانی سالخورده و فراتر از هفتاد سال بودند) به خیلِ جوانانِ رقصنده پیوستند و خندان و دستافشان، مِهمیزهای سیمینِ خود را به صدا درآوردند.
دختری زیباروی (با گیسوانی زرین و تاجی از گلهای تازه بر سر، و گوشوارههای بزرگِ زرین در گوشهایی سپیدتر از برف) رویهیِ کفشِ خود را گم کرد.
«این کفشها دوختهی کیست؟»
«پراکوفسکی.»
«این پراکوفسکی کجاست؟ درنگ مکن ای دستوپاچلفتی! پراکوفسکی را به اینجا بیاورید. باید سرتاپایش را با گچ بپوشانیم.»
ده تن در پیِ پراکوفسکی روان شدند. میگفتند در سومین اتاقِ پذیرایی، در کنارِ پدر «کرودز» و وکیلی، سرگرمِ بازیِ «دوراک» است.
در این اثنا، در مطبخ کارِ پختوپز بیوقفه ادامه داشت. دخترانِ روستایی با جامههایِ آراسته و غمزههایِ نهان، با آن پوتینهایِ بلندِ چرمیِ اسپانیایی و سربندهایِ رنگین، دیسهایِ طعام و شراب را به پیشگاه میآوردند. در کنارِ خوانِ ضیافت که از کران تا کرانِ آن تالارِ کشیده گسترده بود و کمانچهنوازانِ سهگانه در کنارش زخمه میزدند، میهمانانِ بزم در رفتوآمد بودند و گاهبهگاه طنینِ کلامی از خطابهای غرا به گوش میرسید. از این نطق، «زهرادا» یِ فربه که در گشتوگذارهایش در خاکِ مجار قدری از این زبان نصیب برده بود، چند کلمهای را بازشناخت.
آنگاه جوانی تکیده و رنگپریده، با زگیلی درشت میانِ دو ابرو، از جای برخاست و جامِ خویش را به سلامتیِ «مارتین فولکینهازیِ» نجیب و بلندمرتبه بالا برد و تمامیِ فرزندان و نوادگانِ او را به نیکی ستود. زهرادا در دل با خود اندیشید:
«این مرد با آن زگیلِ کذایی باید ابلهی تمام باشد. در مجارستان، ستودنِ نیاکان است که بیخطر مینماید؛ چه، آنان تنها کسانی هستند که داشتنشان مایه و مباهات است.»
باری، آن جوان اکنون لب به ستایشِ نوادگانِ دورِ ایشان گشوده بود و کلامِ خویش را با این پیشگوییِ شگرف به پایان برد:
«امید چنان دارم که خداوندِ متعال بر آنان رحمت آورد و توفیق دهد که هرچه زودتر رخت از این جهان بربندند.»
مردی که سرِ میز نشسته بود، سخت متاثر شد؛ سرتکاندادنی کرد و تمامیِ جمع جامهایشان را به هم کوفتند. پس از آن، مرد از جا جست، تعظیم کرد و بازو به بازوی پیرزنی داد که گیسوان سپید و پودرزدهاش را آراسته بود و جامهای از ابریشم بنفش در بر داشت. او پیرزن را نزد «شافرانیک» برد، خم شد و در گوشش چیزی نجوا کرد. شافرانیک ندا درداد که بوی هر دویشان بوی گور میدهد. در این میان، شافرانیک به دو همنوازِ خود اشارهای کرد و آنان نواختنِ مینوئتی از روزگارانِ دور را سر دادند.
آن دو پیکرِ کهنسال به ورجهورجه کردن افتادند و پس از آن، با وقار گام برداشتند، تعظیم کردند، ادایِ احترامِ شاهانه به جای آوردند و عاشقانه در رویای گذشته سیر کردند. این منظره در عینِ مضحک بودن، بسیار ظریف و اشرافی بود. پرهایِ بلندِ شترمرغ بر آرایشِ مویِ بلندِ پیرزن میلرزید و جلوهگری میکرد، در حالی که پیرمرد کلاهش را زیرِ بغل زده بود و پیکرِ لاغر و ترکهمانندش، همچون گنجشکی که خود را برای پرواز مهیا کند، با سبکی و برازندگی خم و راست میشد. یکبار، آن بانویِ بسیار سالخورده، بادبزنِ زرین و درخشانش را از دست رها کرد. «زهرادا» پرید و آن را از زمین برداشت تا به دستش دهد، اما درست در همان لحظه، پیرزن با دست حرکتی درباری کرد و همچون پرندهای کوچک چهچهه زد (و حال آنکه حتی دندانی در دهان نداشت! ): «آقا، لطف کنید و آن را برای دقایقی نزد خود نگاه دارید.»
آنگاه آنان بار دیگر در هیاهویِ شادیبخشِ رقص به پرواز درآمدند—خدا میداند—به کجا. زهرادا بادبزن را نگاه داشت، اما هیچکس نیامد که آن را بازستاند. زنِ جوانی که کلاهی پروانهای بر سر داشت، چنان مغلوبِ آن رقصِ پُرشور شده بود که کلاهِ جواهرنشانِ خود را برداشت و بر سرِ «زایچکِ» بلندقامت گذاشت؛ اما سرِ او چنان کوچک بود که کلاه، گویی بر دستهیِ جارویی آویزان مانده باشد. طبیعتاً همه به خنده افتادند—و آن بزم، سرشار از شور و بیقیدیِ افزونتری شد.
برای لحظهای رقص متوقف شد. پیرمردی چاق که کتش را با دکمههایِ لعل آراسته بود، فریاد برآورد: «چه بیادبیای—این سه کمانچهنواز حتی به خوردن و نوشیدن دعوت نشدهاند!» آنگاه بود که دویدنها به اینسو و آنسو آغاز شد. دخترانِ روستایی با کفشهایِ چرمیِ سرخ، میزِ کوچکی آوردند و آن را از خوراک آباشه کردند: خوراکِ خرگوش، خوکِ بریان، کلوچهها، تارتها، شیرینیهایِ «کریژنوتس» و شرابِ «ریگی».
سه کولی کمانچههایشان را به دیوار آویختند، از پا ایستادند و بزم را آغاز کردند؛ چه بزم دلپذیری! حیف که بوی مردار از آن به مشام نمیرسید! بیشک پاسی از شب به درازا کشیده بود. شمعها به آخر رسیده بودند و نسیم سرد و رنگپریدهٔ سپیدهدم شعلهها را چون اشباح به لرزه و تپش میانداخت. اشرافزادگان هنوز در تالارهای مرمرینِ درخشان به گفتوگو و خنده گرم بودند.
مرد ریزنقشی با چهرهای اصلاحکرده و بیمو، که عینک به چشم داشت، جعبهٔ تنباکوی خویش بیرون آورد و در آن سالن نورانی این سو و آن سو رفت؛ هرکس را به طعنهای نواخت و با صدایی سراپا همدردی پرسید: «امشب چه احوالی دارید؟»
«خوب، آقا دکتر! بسیار عالی، آقا دکتر!»
مرد عینکیِ ریزنقش دستها را به هم مالید و گفت: «حضور ما در اینجا مرهون لطف شماست…» و بلافاصله بر سینهٔ خود کوفت.
همه¬چیز چنان دلانگیز و طربناک مینمود که زهردا سیر نمیشد؛ نگاهش مدام بر بانوی بلندبالا و خوشاندام میچرخید. او با آرنج به پهلوی سفرا نیک کوفت و گفت: «از میان این همه کدام را میپسندی؟»
سفرا نیک به دختر سبزه¬روی و شنگولی اشاره کرد که در کنار آینه ایستاده بود. آن زیبایی شوخطبع، نگاههای شهوانی سفرا نیک را دریافت—و چهبسا آنچه را بر زبان رانده بود نیز شنید—و چنان چشم در چشم او دوخت و برق نگاهش را نثارش کرد که سفرا نیک از تبِ تمنا به لرزه افتاد. زاجچکِ دلیر تجربهای شگفتیآفرینتر با یکی از دختران روستایی از سر گذراند. او خواست دست به لطیفه و شوخی بزند، اما ناگهان چیزی چنان آزارش داد که فریادی کشید و برای تسکینِ درد به نوشیدن پناه برد. زهردا نیز نوشید. اما سفرا نیک بیش از همگی مینوشید و تمام آن مدت، دست بر آن پیشانیبند زرین و جواهرنشان میفشرد که متعلق به پیرزن فرتوک بود. (پیرزنی که هر لحظه ممکن بود آن را بازستاند! ) سه کمانچهنواز پس از چندی پلک بر هم گذاشتند—اکنون دیگر قطرهقطره، گویی تنها با یک گوش، به غریوِ شادمانیِ وحشیانه در تالارهای مرمرین گوش میسپردند—تا سرانجام خوابی سنگین چنان بر آنان چیره شد که پنداری جهان به آخر رسیده بود.
هنگامی که سرانجام سر از بالین برداشتند و چشمان را مالیدند، بامداد شده بود. قرص زرین خورشید تازه سر از قلهٔ برهنهٔ کوه مالناد برمیآورد.
نگاهی به پیرامون انداختند. در گورستان فراموششده و کهنِ کریزسنوچ بودند و سه کمانچه از سنگهای قبر آویزان بود. در کنار سرِ سفرا نیک، جمجمهٔ انسانی افتاده بود، به جای آن کلاهگیس پروانهوار و جواهرنشانی که آن بانوی خوشمشربِ ریزنقش بر سرش نهاده بود. زهردا نیز در یک دست استخوان بازویی را میفشرد.
با وحشت، در حالی که از سرما و ترس دندانهایشان به هم میخورد، از جا جستند و دواندوان خود را به روستا رساندند و ماجرای آن شب را بازگو کردند. اهالی روستا در آن روایت، نیاکانِ دیرینِ خود را بازشناختند. حتی توصیفِ جامهای که آنان را در آن به خاک سپرده بودند نیز درست از آب درآمد.
این واقعه شور و ناباوریِ بسیاری برانگیخت، اما درست به همین دلیل که سه فردِ چنین محترم آن را روایت میکردند، آن را باور کردند! از آن سه کمانچهنواز به بهترین وجه پذیرایی شد و آنان تمامیِ زمستان را در کریزنوچ ماندند و از ضیافتی به ضیافتِ دیگر میرفتند و برای مردم از زندگیِ شادِ پدرانِ خفته در خاکشان میگفتند.
و هر بار که داستان را بازمیگفتند، حجمش بیشتر و اهمیتش افزونتر میشد. گاهی زهرادا و گاهی سافرانیک نکتهای تازه به خاطر میآوردند و بر آن میافزودند؛ نکتهای که لازم بود اشرافِ زندهدل دربارهٔ نیاکانشان بدانند؛ و بدینسان ضیافتهایی که به افتخار آنان برپا میشد، پرشورتر و پرخرجتر گشت.
سرانجام، این ماجرا به گوشِ ساموئل ژیروتکایِ محترم رسید که از نیاکانِ کشیشِ فعلیِ ما بود؛ پس او اهالی را فراخواند و بیپرده حقیقت را برایشان عیان ساخت.
«برادرانِ خجسته در مسیح! در این جماعت، تنها منم که مزد میگیرم تا دربارهٔ آنچه آن سویِ گور میگذرد با شما سخن بگویم. و به آن دیگرانی که وظیفهٔ مرا بر دوش میگیرند میگویم که به جهنم بروند و از اینجا دور شوند؛ و اگر چنین نکنند، پشیمان خواهند شد.»
و بدینسان، آن سه کمانچهنواز رانده شدند؛ اما داستان همچنان بر جای ماند و نکتهٔ عجیبش اینجاست که پیوسته بزرگ و بزرگتر میشود.