راویِ پرده‌نشینبازگشت به دسته ←
نوع قلم
حالت
اندازهٔ قلم
دهکده و مردم

یونای احمق

یان نرودا — چک
۱,۲۵۵ واژه — حدود ۶ دقیقه مطالعه
دربارهٔ این داستانیونا پسری ساده‌دل است که گویی برای سرگرمی جوانان هرزهٔ محله آفریده شده؛ دنبالش می‌دوند و «یونای احمق» صدایش می‌زنند و او با وقاری دردناک راهش را ادامه می‌دهد. نرودا در این داستان کوتاه، بی‌رحمیِ روزمرهٔ آدم‌ها و نجابتِ خاموشِ قربانی‌اش را بی‌هیچ شعار و اغراقی نشان می‌دهد.

یونایِ احمق گویی برایِ تفریح و سرگرمیِ جوانانِ هرزه و یاغی آفریده شده بود. هجده ساله‌ می‌نمود، امّا به کودکی سیزده‌ساله می‌مانست. چون از نزدِ عطار یا تاجر، که مادرش عادت داشت او را برایِ خرید بدان جاها بفرستد، بازمی‌گشت، پسرکان به دنبالش می‌دویدند و سر به سرش می‌گذاشتند:

«یونا! یونایِ احمق!» صدایش می‌زدند. او همچنان با وقار و آرامش به راهِ خود ادامه می‌داد، انگار که نه چیزی می‌بیند و نه چیزی می‌شنود؛ با تمامِ توان می‌کوشید بر خود مسلط بماند و نفس‌نفس می‌زد. گاه چنان از ترس به لرزه می‌افتاد که پاهایِ لاغرش به‌سختی می‌توانست پیکرِ نحیفش را بر سرِ پا نگه دارد. هرگاه راه را بر او می‌بستند و به تهدیدش می‌کردند، چهره‌ی بی‌حالت، رنگ‌پریده و ماهگونش را، که گویی بر موم نقش بسته بود، به سویِ آنان برمی‌گرداند و پرسشی هراس‌آلود در چشمانش سوسو می‌زد. لحظه‌ای گیج و بی‌حرکت می‌ماند، چندان‌که گویی مرگ دستانش را به سویِ او دراز کرده است، و آنگاه می‌کوشید به هر راهی که شده بگریزد.

به‌محضِ آنکه می‌دیدند به لرزه افتاده است، با لحن و لهجه‌ی خاصِ بچه‌محل‌ها از پشتِ سرش فریاد می‌زدند: «یونا! یونا-ا-ا!» او هرگز برآن نمی‌شد که از خود دفاع کند. به‌محضِ آنکه به خانه می‌رسید، خریدهایش را تحویل می‌داد و در گوشه‌ای کنارِ اجاق می‌نشست.

خواهرش، که تنها یک سال از او بزرگ‌تر بود، با لحنی سرشار از دلسوزی گفت: «بیا اینجا، برادرِ کوچولویِ عزیزم! چهارپایه‌ات را بردار و کنارِ من بنشین.» او دختری زیبا، لاغراندام و موطلایی بود که بی‌درنگ کارِ خیاطی‌اش را رها کرد.

یونا چهارپایه را به‌کندی تا پایِ خواهرش کشید. دختر آن سرِ آشفته و دردمند را به سینه فشرد. یونا چنان هق‌هق گریه می‌کرد که گویی قلبش در آستانه‌ی شکستن است. خواهرش او را نوازش می‌کرد و با دشواری بسیار اشک‌هایِ خود را فرو می‌خورد.

یونا سرانجام توانست بگوید: «من احمق نیستم، هستم؟» صدایش از فرطِ ضعف می‌لرزید.

«البته که نیستی! تو عقل داری، برادرِ کوچکم. بگذار هر چه می‌خواهند بگویند!»

«و تو دوستم داری، مگر نه؟ … و من احمق نیستم!»

و بر چهره‌ی آن پسرِ کم‌توان، چیزی شبیه به لبخند نقش بست.

«حالا ویولنت را بیاور و چیزی بنواز!»

مادرش غرولندکنان گفت: «دیگر نمی‌خواهم صدایِ سازِ او را بشنوم! شب تا هر زمان که بخواهد می‌تواند رویِ پشت‌بام بنوازد.» یونا همان‌جا نشست و همچنان به خواهرش خیره ماند. او کوچک‌ترین حرکاتِ خواهرش را زیرِ نظر داشت.

مادر و برادرانش او را دوست نداشتند. او تنها خواهری داشت و با همه‌ی تاروپودِ ذهنِ ناتوانش، به او چنگ زده بود. اما در محله می‌گفتند که روح‌القدس بر او دمیده است. هیچ‌کس نواختن ویولن را به او نیاموخته بود و هیچ‌کس نمی‌توانست از او تقلید کند. او هرگز استادی نداشت و تنها قطعاتِ ساخته‌ی خودش را می‌نواخت؛ قطعاتی که همچون خودِ او، غریب، اندوهگین و ابلهانه بودند.

یونا در همان خانه‌ای زندگی می‌کرد که من در کودکی در آن می‌زیستم. او مرا می‌شناخت. هرگاه مرا می‌دید، سرش را تکان می‌داد و لبخند می‌زد. می‌توانم صادقانه بگویم با اینکه خود نیز کودکی بیش نبودم، هرگز او را نیازردم و به ستوه نیاوردم. چیزی در چهره‌ی مومی‌مانندش بود که برای من تقدس داشت. تخیل کودکانه من در آن چهره شباهتی می‌دید به آن صورت‌های مومیِ مردگانی که زیر شیشه‌ی محراب کلیساها دیده بودم.

غروب شنبه بود. گرگ‌ومیشِ پایان تابستان، همه‌چیز را در نقابی عرفانی پوشانده بود. آسمان هم‌زمان آبی و تیره بود و این‌جا و آن‌جا، ستارگان نقره‌ای همچون اندیشه‌های قدیسان می‌لرزیدند و میانشان، ماهِ بزرگ و زرد با تمام شکوهش شناور بود و نور بر کلبه‌های حقیر و کلیساهای سرافراز و بلندبالا می‌پاشید.

هیاهوی نامعمولی که در خانه‌ها شبِ شنبه رواج دارد، کم‌کم فرونشسته بود. زنانی که پیش‌تر بسیار سرگرم بودند و با صدای بلند در بالکن‌های چوبی، راه‌پله‌ها و حیاط گفت‌وگو می‌کردند، به بستر رفته بودند. تنها در یکی از بالکن‌های طبقه‌ی سوم، دختر و جوانی سرگرم گفتگو بودند. آن‌ها نامزد بودند و قرار بود فردا ازدواج کنند. «میتزرل» زیبا، خواهر یونا، قرار بود عروس باشد و کارگر جوان و کوشای کارخانه، داماد. به‌تازگی به او شغلی پردرآمدتر در ییلاق پیشنهاد شده بود و به همین سبب، قرار شد مراسم عروسی زودتر برگزار شود.

مدت‌ها بود که آنجا نشسته بودند. هنگامی که مردم هنوز در جنب‌وجوش بودند، در خانه با نجوا سخن می‌گفتند، گویی از دنیای بیرون بیم داشتند. اما اکنون که همه‌جا را سکوت فراگرفته بود، می‌شد صدای گفت‌وگویشان را شنید، گویی می‌خواستند این شبِ آرام و باشکوه، گواه خوشبختی، پیمان و برنامه‌هایشان باشد.

در محله‌شان کسی بود که احساساتش را درست به همان صراحتِ آن‌ها بیان می‌کرد، اما این موضوع خللی در کارشان ایجاد نمی‌کرد؛ هرچند عواطفی که او ابراز می‌داشت چندان شاد، مطمئن و بی‌دغدغه نبود. «یونای احمق» داشت روی بام، موسیقیِ عجیب و خیال‌انگیزش را می‌نواخت. مردم می‌گفتند این نطقِ موسیقایی نمی‌تواند زاییده‌ی ذهنِ مشوش و تیره و تار خودِ او باشد. وقتی انگشتانِ سفیدش بر سیم‌های لرزان کشیده می‌شد، گاه بلند و گاه نرم، و وقتی آرشه‌اش نواهای پرقدرت و باشکوهی می‌آفرید، شنوندگان می‌گفتند این روح‌القدس است که سخن می‌گوید.

گفتگوی عاشقان، بی‌هیچ وقفه‌ای، نوای غم‌بار ویولن بر بام را همراهی می‌کرد. آن‌ها چنان غرقِ یکدیگر بودند و چنان به موسیقیِ او خو کرده بودند که اعتنایی به آن نمی‌کردند. خودِ یونا هم آن‌ها را نمی‌دید، چرا که بر بامی که بالای سرشان بود می‌نواخت.

خانه‌ای که ما در آن می‌زیستیم، کهنه‌ساز بود و سقفی شیروانی داشت که به سمت خیابان و حیاط، دو برآمدگیِ پیش‌آمده پیدا می‌کرد. در هوای مساعد، یونا ویولنش را برمی‌داشت و در گودیِ میان دو سقف پنهان می‌شد. وقتی مرد جوان برای دیدار با خواهرش می‌آمد، او همان‌جا پنهان بود و چنان دیوانه‌وار می‌نواخت که گویی هرگز خستگی نمی‌شناسد. در حقیقت، بداهه‌نوازی‌های او چیزی کم از شاهکار هنری نداشت.

امشب، ناگهان در میانه‌ی قطعه‌ای ناتمام از نواختن بازایستاد، گویی سیم‌ها دیگر از او فرمان نمی‌بردند. دستی که ویولن را نگه داشته بود، سست پایین افتاد، اما چهره‌ی رنجورش که به سمت ماه برگشته بود، گویی به سنگ بدل شد. پس از اندک زمانی، به‌آرامی برخاست. با احتیاط ویولن و آرشه را روی بام نهاد و سپس، چنان آهسته گام برداشت که گویی از شنیدن صدای پای خود هراس دارد. به لبه‌ی بام رفت، آنجا به ناودانی تکیه داد و به پایین، به آن دو عاشق نگریست. ابری از برابر ماه گذشت. آن‌ها حالا با صدایی آرام‌تر از او سخن می‌گفتند.

مرد جوان پرسید: «فکر می‌کنم برادرت امروز به‌شکلی غیرعادی غمگین است! به نظرت حالش رو به وخامت است؟»

یونا سرش را تکان داد.

میتزِرْل پاسخ داد: «او همیشه غمگین است ـ طفلک ـ و به‌ویژه در این چند روز اخیر. مدام از من می‌پرسد که آیا واقعاً قرار است ترکش کنم. تو اجازه می‌دهی او را با خودمان ببریم، مگر نه؟»

«فعلاً نه. شاید بعداً او از آنِ تو شد.» میتزرل او را در آغوش کشید. یونا به‌آرامی از لبه‌ی بام عقب نشست و با احتیاط به‌سوی جایگاه خویش بازگشت. آنجا دیگر بار نشست، سر بر دست نهاد و به ماه خیره شد. اشک از گونه‌هایش روان بود، اما هیچ آوایی از هق‌هق به گوش نمی‌رسید. لبانش به‌کندی گشوده شد و با نوایی از سر نومیدی گفت: «می‌دانستم! او مرا به‌اندازه‌ی آن دیگری دوست ندارد!»

او مدتی دراز آنجا نشست و اشک بر چهره‌اش غلتید. چونان‌که گویی اندوه راه گلویش را می‌بست، دستمال‌گردنش را گشود و با آن چشمانش را سترد. سرانجام به‌شتاب برخاست و ناپدید شد. ویولن و آرشه را بر بام برجای گذاشت.

یونا شب‌های بسیار بر بام به سر برده بود، ازاین‌رو تا روز دیگر، آن‌گاه که میتزرل جُبّه‌ی عروسی بر تن می‌کرد، کسی در پی‌اش نگشت. آن‌گاه او را یافتند. یونا خویشتن را با همان دستمال‌گردن به دار آویخته بود. چند ماهی پس از آن بود که میتزرل بساط عروسی خویش را برپا کرد.

❦
دانلود ایپاب این داستان
فهرست دستهداستان بعدی ←