من نمیدانم در روز همهٔ ارواح، او چند بار به گورستان کوشر رفته است، اما امروز دیگربار به آنجا میشتابد، در حالی که پاهایش دیگر چندان چابک نیستند. باقیِ همه چیز اما همانگونه بود که سالها پیش بود. ساعت یازده، تن سنگین او از درون دروشکی بیرون آمد؛ پس از او، کالسکه چی، که گلدانهای مزار را در پارچهای سفید پیچیده بود، پیاده شد؛ و سرانجام، کودکی پنجساله و گرمپوش. این دخترک پونزده سال بود که پنجساله میماند. میس مری هر سال او را از همسایگان قرض میگرفت.
«هان، دلبندم! اکنون نگاه کن—بنگر به این انبوهِ آدمیان. جمعیتِ چشمگیری است، مگر نه؟ و این شمعها، این چراغدانهای کوچک، و این گلها! برو، فرزندم—برو! مترس. هر جا که دلت میخواهد، پیش برو. من همینپشتِ سرت میآیم.»
کودک با تردید گام برمیداشت. میس مری دنبالش میکرد و تشویقش مینمود، اما مسیری را که باید بروند به او نشان نمیداد. کودک میدوید و اینسو و آنسو میچرخید تا اینکه سرانجام میس مری گفت: «صبر کن، عزیزم!» او دست کودک را گرفت و او را از میان دو قبر راه داد. از صلیبی آهنی، گلدانی را که باد و باران رنگ از وجههاش برده بود برداشت و گلدانی تازه—به رنگ سیاه و سفید—را بهجای آن آویزان کرد. سپس دستش بر صلیب گذاشت و به دعا ایستد. زانو زدن برایش بسیار دشوار بود. نخست چشمانش به علفهای پژمرده و خاکِ خاکستری خیره ماند، آنگاه سر برآورد. چهرهٔ پهن و مهربان و چ چشمهای آبیاش به فضا خیره شده بود. چشمانش غمناک گشت، لبانش لرزید و اشک بر چهرهاش دوید. دخترک خجلتزده شد، اما همرهش نه چیزی شنید و نه دید. آنگاه نفسی ژرف کشید، گویی خود را بازیافته باشد، در میان اشکها لبخندی به کودک زد و با صدایی که واژگان را اندکی دشوار و استوار ادا میکرد، گفت:
«اکنون هر جا که میخواهی برو! من بلافاصله پشت سرت میآیم.»
پس دوباره آن راهپیماییِ غریب را از سر گرفتند و دخترک، لرزان و بیقرار، راهی برگزید. دیگربار میس مری ندا داد: «ایست!» و به سوی گوری دیگر رفت. آنجا نیز همان کاری را کرد که پیشتر کرده بود، و چهبسا یک دقیقهای بیشتر درنگ نمود. اینک، دومین گلدانِ پژمرده را نیز در پارچهای سفید در کنارِ گلدانِ نخست گذاشت و آنگاه دستِ همراهِ کوچکش را در دست فشرد.
«سردت شده است، مگر نه؟ خب، بیا—دیگر نباید درنگ کنیم. سوارِ دروشکی میشویم و به خانه میرانیم. سواری را دوست داری، مگر نه؟»
پس از تقلایی اندک، خود را به دروشکی رساندند؛ آن کودک خردسال و حلقههای زلفِ پیشانیاش، و خانم مری که با مشقت به دنبالشان میآمد. چرخها غریوکنان میچرخیدند، دو ضربه به اسب فرود آمد و به راه افتادند.
اینچنین میگذرد، سال پس از سال. خانم مری، رازپوش و دور از دستِ دیگران، در تمام عمر به هیچکس دل نبسته بود. از ایام کودکی تنها یک دوست داشت؛ خانم لویز، که اکنون بیوهای فراری و همسر سرپرست مالی پیشین، نوکار، بود. امروز او مدتی را در خانهٔ خانم نوکار میگذراند. او به ندرت به دیدار دوستش میرود، چرا که کمتر از خانه پا بیرون میگذارد و تنها بامداد یکشنبه، به گاهِ رفتن به آیین مقدس در کلیسای نیکلاس، از آستانهٔ خانه میگذرد. با وجود تنومندی، یاران پیادهروی را ندارد. از این روست که آسوده است از جانب دوستش، خانم نوکار، که معمولاً هر روز به او سر میزند. بهپاس دوستیِ بیریایی که سالیان دراز پاییده است، اکنون همدل و هماندیشند.
بهویژه امروز، اگر خانم مری در خانه تنها میماند، دلتنگ و مالامالِ اندوه میشد. خانه از همیشه تهیتر مینمود. برای خانم نوکار نیز این روز، روزی است مقدس. هرگز در روزی دیگر اینچنین در برشته کردن قهوه دقت به خرج نمیدهد، و کیکها نیز هرگز اینقدر سبک و نیکو پخته نمیشوند. امروز گفتوگوهایشان پیوسته با صدایی آرام و فروتنانه جریان دارد. پرگویی نمیکنند، اما همان اندک که میگویند، رنگ و بوی یکنواختی دارد. گاه اشکی بر گونهای میدرخشد و شمارِ درآغوشکشیدنهای دوستانهشان افزون میشود. آنان دیرزمانی در کنار یکدیگر بر مبل مینشینند تا به نقطهٔ عطف سالانهٔ سخنان خویش برسند.
خانم نوکار سخن آغاز میکند: «خدای عزیز، تقدیر با ما به یک سان رفتار کرده است. من همسری دلاور و نیکسرشت داشتم که دو سال پیش برای همیشه از من ستانده شد — و حتی نوزادی نگذاشت تا مایهٔ دلگرمیام باشد. از آن هنگام تا کنون تنها ماندهام. نمیدانم کدامیک دردناکتر است: داشتن و از دست دادن، یا هرگز نداشتن.»
دوشیزه مری با لحنی اندوهگین پاسخ داد: «میدانی که من همواره تسلیم ارادهی خداوند بودهام، مگر نه؟ من زندگیام را از همان سالیان دور میشناختم. قرار بود هستیام تنها رویایی باشد. بیستساله بودم که در خواب دیدم به مجلس رقصی رفتهام؛ البته تو خودت بهتر میدانی که من در تمام عمرم هرگز پا به مجلس رقصی نگذاشتم. در تالاری با روشنایی خیرهکننده قدم میزدیم و موسیقی نواخته میشد. اما آن تالار رقص، درست مانند شیروانی بزرگ و تهی بود! ناگهان دیدم که زوجها، یکی پس از دیگری، از پلکان عظیم پایین میروند؛ من با همراهِ رقصم، آخرین نفر بودم. چهرهاش را بهدقت به یاد نمیآورم. تنها چند تن از ما آن بالا مانده بودیم که سرم را برگرداندم و دیدم مرگ به ما نزدیک میشود. جامهای از مخمل سبز بر تن داشت، پری سفیدی بر کلاهش نشسته بود و شمشیری با خود داشت. آنگاه به پلکان نگاه کردم، به همانجا که دیگران بودند؛ همگی رفته بودند؛ حتی همراهِ رقصم نیز ناپدید شده بود. سپس مرگ دستم را گرفت و مرا با خود برد. پس از آن، دیری در قصری بودم که مرگ در آنجا حضور داشت؛ همسرم بود. با من بسیار مهربان بود و انگار دوستم داشت، اما نتوانستم به او خو کنم. ما در شکوهی شگفتآور میزیستیم. کریستال، طلا و مخمل همهجا بود. اما برای من هیچ ارزشی نداشت. میخواستم به دنیا بازگردم و پیشکارم که او نیز مرگی دیگر بود، مدام از آنچه در آنجا میگذشت برایم سخن میگفت. سرانجام اندوه من بر همسرم اثر گذاشت و من این را به چشم میدیدم. آنگاه دانستم که هرگز نباید ازدواج کنم و مرگ، داماد من خواهد بود. حالا لویز، نمیبینی که رویاها از جانب خداوند میآیند؟ مگر مرگِ دوگانه، زندگی مرا از زندگی دیگران جدا نکرده است؟»
و خانم نوکار، با آنکه نخستین بار نبود که این رویا را میشنید، زارزار گریست و مرهمی آرامبخش بر دلِ آکنده از غمِ دوستش نهاد.
اینکه دوشیزه مری هرگز تن به ازدواج نداد، نکتهٔ تاملبرانگیزی است. او در کودکی یتیم شد و صاحبخانهای دوطبقه و راحت گشت. او دختر نازیبایی نبود؛ واقعیتی که امروز نیز هر کس میتوانست درک کند. قامتی بلند داشت—چنانکه زنان معدودی از آن بهرهمندند—چشمان آبیاش خیرهکننده بود و چهرهاش، هرچند اندکی بیش از حد پهن، دلنشین و اجزای صورتش موزون بود. شاید دلیلش این بود که در سالهای کودکی، بیش از اندازه چاق بود و او را «مریِ چاق» صدا میزدند. به سبب همین تنپروری، کمتحرک بود و در بازیهای دیگر کودکان سهم چندانی نداشت. چون به سن جوانی رسید، کمتر در محافل و مهمانیها آفتابی میشد و فعالیت بدنیاش را به همان پیادهرویهای روزانه محدود کرده بود. در آن روزگار، همهٔ آدمها در قالبهای ازپیشتعیینشدهای جای میگرفتند و دوشیزه مری، مصداق تمامعیار یک دخترِ ترشیدهکار بود. اگر کسی از آشنایان این پرسش را پیش میکشید، او بیدرنگ پاسخ میداد: «مگر نمیتوان هم در تجرد و هم در تاهل، خادم و خدمتگزار خداوند بود؟» و چون کسی این پرسش را با خانمِ نوکار در میان مینهاد، او شانهای بالا میانداخت و میگفت: «خیر، او خودش نخواست! میتوانست بارها و بارها تن به ازدواج دهد—آن هم با مردانی صاحبمنصب—که من خودم دو تن از آنها را میشناسم؛ مردانی درستکار و محترم. اما او خودش نخواست!»
با این همه، من به خوبی میدانستم که آن دو مرد، ولگردانی بیش نبودند که ارزشِ حتی نگاهکردن نداشتند. یکی تاجر بود، به نام چیبولکا، و دیگری حکاک بود، به نام رخنر؛ و هرگاه کسی از ایشان یاد میکرد، زیر لب زمزمه میکردند: «همان ولگردها!» آنها از هر جهت بیسر و پا و بیمقدار بودند؛ نه بهرهای از هوش داشتند و نه بویی از شخصیت برده بودند. رخنر تا پیش از روز چهارشنبه دست به سیاه و سفید نمیزد و عصر شنبه هم بساط کار را برمیچید و دوباره دست از کار میکشید.
آقای هرمان، از دوستانِ مادرم، میگفت: «او با این هنر و مهارتی که داشت، میتوانست برای خود سرمایهای دستوپا کند»—اما حیف که او را میلِ کار کردن نبود. تاجرِ داستان ما، چیبولکا نیز ترجیح میداد وقت خود را در میخانه بگذراند تا در حجره و محل کسبوکار خویش. او تا زمانی که هوا کاملاً روشن نمیشد، سر از بالشت برنمیداشت و تازه هنگامی هم که پشت پیشخوان میآمد، خوابآلود بود و ترشرو. گمان میکنم زبان فرانسه را به خوبی آموخته بود، اما تجارت چیزی بود که هیچ تمایلی به فراگرفتنش نداشت و کار مغازه را سرابهسر به شاگردش واگذار کرده بود.
این دو را همواره با هم میدیدی؛ و اگر پرتوی از نجابت در جانِ یکی شعله میکشید، آن دیگری بیدرنگ حاضر بود تا آن را فرو نشاند. با این همه، در میخانه و شرابفروشی، رفیقی شادخوارتر از این دو یافت نمیشد. بر چهرهٔ استخوانی، کشیده و نوکتیزِ رِخنر، لبخندی مدام میدرخشید، چنانکه گویی آفتاب بر پهنهٔ دشت بتابد. پیشانیِ بلندش که موهای خرماییِ روشن را بر آن به عقب شانه کرده بود، از هر چین و شکنی تهی بود و گردِ لبانِ باریک و رنگپریدهاش، طعن و طنازی همواره در رقص بود. کالبدِ نحیف و خشکیدهاش را غالباً در قبایی به رنگِ زردِ مایل به قهوهای میپوشاند که برازندهاش بود و حرکاتش از چابکی و وقاری غریب حکایت داشت.
رفیقش، سیبولکا، همواره سیاهپوش بود و خود را مردی والاتبار میپنداشت. او نیز چون رِخنر لاغر بود، اما استخوانبندیِ درشتتری داشت. سرِ کوچکش پیشانیِ کوتاهی داشت و از زیرِ ابروانِ پُرپشت و تیره، چشمانی تابناک میدرخشید. موهای سیاهش را به سمت صورت شانه میکرد. ریشِ بلند و نرم و سیاهش بر دهانِ خوشتراشِ او سایه میانداخت و از میانِ ریش، دندانهایی به سپیدیِ برف خودنمایی میکرد. سیمایش آمیزهای از خوشخویی، بیقیدی و غلیانِ عواطف بود. خنده را تا جایی که در توان داشت مهار میکرد و سپس ناگهان فوارهوار سر میداد، و آنگاه دوباره چهرهاش به همان نقابِ معمول بازمیگشت. آن دو بیسخن یکدیگر را میفهمیدند؛ نگاهی گذرا کافی بود تا از اندیشهٔ هم باخبر شوند. اما کمتر کسی با ایشان از درِ دوستی درمیآمد؛ چرا که شوخیهایشان بر طبعِ همسایگانِ شریف و سادهدل سنگین میآمد. آوازهشان به لاابالیگری و هدر دادنِ عمر دررفته بود، اما سیبولکا و رِخنر را از قضاوتِ دیگران پروایی نبود. تمامِ شهر جولانگاهِ عیش و شوخیهایشان بود و حتی تا فرانتیشکِ دوردست پیش میرفتند. هرگاه در ساعاتِ پایانیِ شب، غریوِ خندهای در پسکوچهها میپیچید، همگان میدانستند این سیبولکا و رِخنر هستند که به خانه بازمیگردند.
آن دو همسالِ میس مری بودند. در مدرسهٔ پاریشال نیکلاس با او همدرس بودند، اما از آن سالها به بعد دیگر التفاتی به او نداشتند. گاه در خیابان به هم برمیخوردند و به سلامی و تکان دادنِ بیتفاوتِ سری بسنده میکردند. ناگهان روزی میس مری نامهای دریافت کرد که با خطی ظریف و خُرد نوشته شده بود. چون خواندنِ نامه به پایان رسید، دستانش بیجان بر زانوهایش فروافتاد و نامه به زمین لغزید.
دوشیزهٔ گرامی و مکرم:
شاید مایهٔ شگفتیتان باشد که من، و نه هیچکس دیگر، جسارتِ نوشتن یافتهام. هرگز یارای آن را نداشتم که به آستانِ شما نزدیک شوم، اما بگذارید بیحاشیه بگویم: من به شما دل باختهام! دیرزمانی است که سودای شما را در سر دارم و پس از کلنجار بسیار با خویشتن، بدین باور رسیدهام که خوشبختی را تنها در جوارِ شما بازمییابم.
دوشیزه مری! شاید شگفتزده شوی و مرا پس بزنی. شاید افسانههای دروغین، نام نیک مرا در نزد تو لکهدار کرده باشد و تو با تحقیر، شانههایت را بالا بیندازی. باید از تو خواهش کنم که در گفتن سخن آخر شتاب نکنی. جسارت به خرج میدهم و میگویم که در وجود من، همسری خواهی یافت که تمام هموغم خود را صرف خوشبختی تو خواهد کرد. تنها یک چیز از تو میخواهم؛ به این پیشنهاد بیندیش. چهار هفته از امروز، منتظر تصمیم تو هستم؛ نه زودتر، نه دیرتر.
با پرشورترین ارادت،
ویلیام سیبولکا.
دوشیزه مری احساس کرد سرگیجه به سراغش آمده است. او در دههٔ چهارم زندگیاش بود و این نخستین نامهٔ عاشقانهای بود که در تمام عمر دریافت میکرد. هرگز به عشق نیندیشیده بود و هیچکس هرگز به او توجهی نشان نداده بود. آذرخشی در ذهنش جهید، خون در شقیقههایش دوید و به سختی نفس کشید. او در وضعیتی نبود که بتواند اندیشهای را سامان دهد؛ تنها در میان آن تلالوِ آذرخشهای سرخ، چهرهٔ عبوس سیبولکا را پیش چشم داشت.
او نامه را از روی زمین برداشت و بار دیگر خواند. چقدر زیبا نوشته شده بود، چقدر پرمهر! نتوانست خود را راضی کند که نامه را از دوستش پنهان کند. بیآنکه کلمهای بر زبان آورد، آن را به دست او داد.
خانم نوکار سرانجام گفت: «ببین، ببین.» چهرهاش گواهیِ سردرگمی و حیرت بود. «و حالا میخواهی چه کنی؟»
«نمیدانم، لوئیزا.»
«فرصت کافی برای فکر کردن داری. البته که ممکن است؛ اما خودت میدانی مردها چطورند… اما… با این همه، چرا نباید عاشق تو باشد؟ من دربارهاش پرسوجوهایی خواهم کرد.»
دوشیزه مری خاموش ماند.
«گوش کن! سیبولکا مرد خوشقیافهای است! چشمانش مثل زغال میماند، ریشش هم همینطور، و دندانهایش… میگویم دندانهایش مثل قند است. او واقعاً بسیار خوشچهره است.»
خانم نوکار خم شد و دوستِ بیزبانش را در آغوش گرفت. گونههای دوشیزه مری از شرم و شوق به رنگ ارغوانی درآمد. درست یک هفته بعد، هنگام بازگشت از کلیسا، دوشیزه مری نامهٔ دیگری یافت. آن را با حیرتی فزاینده خواند.
دوشیزه گرامی:
بر من خرده مگیرید که جسارت کرده و برایتان نامه مینویسم. دلیلش این است که قصد ازدواج دارم، به یک کدبانوی خانه نیازمندم و هیچ آشنایی هم ندارم. کسبوکارم به من اجازه نمیدهد وقتم را صرف خوشگذرانی کنم. هرچه پیرامونم را مینگرم، همیشه چنین به نظرم میرسد که شما بانوی جوانِ مهربان و خوبی هستید. از آنجا که من مرد شریفی هستم، ازدواج با من برای شما وصلت بدی نخواهد بود. من کسبوکاری دارم، میتوانم کار کنم و با یاری خداوند، چیزی کم نخواهیم داشت. من سی و یک سالهام. شما مرا میشناسید و من شما را میشناسم. میدانم که دارایی دارید، اما این موضوع هیچ زیانی نخواهد داشت. باید با تاکید بگویم که خانهام دیگر نمیتواند بدون بانوی خانه سر کند و من نمیتوانم منتظر بمانم؛ از این رو، از شما خواهش میکنم حداکثر ظرف چهارده روز به من پاسخ دهید، زیرا اگر مرا رد کنید، باید جای دیگری بگردم. من خیالپرداز نیستم، نمیتوانم کلمات زیبا را به هم ببافم، اما تواناییِ وفاداری دارم و تا پایان این مهلت،
ارادتمند شما جان رخنر، حکاک.
خانم نوکار بعدازظهر همان روز گفت: «درست مثل هر مرد معمولی دیگری نامه نوشته است. ببین مایتزی، حالا بین این دو نفر حق انتخاب داری. چه میخواهی بکنی؟»
دوشیزه ماری همچون کسی که در رویا باشد، تکرار کرد: «چه میخواهم بکنم؟»
«آیا یکی را بیشتر از دیگری دوست داری؟ حالا صادق باش؛ آیا یکی از آنها نظرت را جلب کرده است؟ و کدامیک؟»
دوشیزه ماری درحالیکه سرخ میشد، زمزمه کرد: «ویلیام.»
سیبولکا حالا دیگر ویلیام شده بود. رخنر از دست رفته بود. تصمیم بر آن شد که خانم نوکار، چون باتجربهتر بود، نامه را برای رخنر بنویسد و دوشیزه ماری آن را بازنویسی کند.
اما هنوز هفتهای نگذشته بود که دوشیزه ماری دوباره با نامهای دیگر نزد دوستش آمد. چهرهاش از رضایت میدرخشید. در نامه آمده بود:
دوشیزهی ارجمند: هیچ مشکلی در میان نیست، همهچیز سر جای خودش است. اگر زودتر میدانستم که دوست عزیزم، سیبولکا، از شما خواستگاری کرده است، دست به چنین اقدامی نمیزدم. اما او چیزی به من نگفت و از این رو، من از چیزی خبر نداشتم. من همهچیز را به او گفتهام و چون او شما را بسیار دوست دارد، من کنارهگیری میکنم. خواهش میکنم به من نخندید. این کار مهربانانه نخواهد بود؛ به علاوه، من میتوانم خوشبختی را جای دیگری بجویم. حیف شد، اما تفاوتی هم نمیکند.
خواهش میکنم فراموش کنید که من ارادتمند شما هستم، جان رخنر، حکاک.
خانم نوکار تاکید کرد: «حالا دیگر از گرفتاری خلاص شدی. خدا را شکر!»
میس مری تنها بود، اما امروز تنهاییاش چنان شیرین مینمود که افکارش به آینده پرواز میکردند؛ خیالاتش چندان جذاب بودند که او بارها و بارها به آنها بازمیگشت. به تدریج، افکارش به گونهای نرمش و انعطاف دست یافتند؛ تاروپودِ خویش درهم تنیدند و زندگیِ زیبایی را به تصویر کشیدند.
روز بعد، خانم نوکار دوستش را بیمار یافت. او بر روی مبل دراز کشیده بود؛ چهرهاش رنگپریده، و چشمانش تبدار و سرخفام بود. دوستش آنچنان شگفتزده بود که به سختی میتوانست علت حال او را جویا شود. اشک در چشمان میس مری حلقه زد، آنگاه به سوی میز اشاره کرد. بر روی میز نامهای دیگر قرار داشت. خانم نوکار از وقوع امری نادرست، دلنگرانی مبهمی در دل داشت. نامه در حقیقت به اندازهای کافی تکاندهنده بود.
مخاطب گرامی:
من نیز اجازهٔ خوشبختی ندارم. خواب به پایان آمد، دستم را بر پیشانی میگذارم، سرم از درد تیر میکشد و گیج میرود.
اما—نه—نمیتوانم راهی را که امیدهای تنها دوستام، یگانهام، هموار کردهاند، پیش بگیرم! دوستِ ناتوان—به همان اندازهٔ من ناتوان!
شاید هنوز تصمیم نگرفتهاید، اما اکنون چه تصمیمی از دستِ شما برمیآید؟ نمیتوانستم در خوشی زندگی کنم، در حالی که میدانستم جانِ عزیزم در چنگالِ ناامیدی است. حتی اگر اکنون جامِ شادی را به لبهایم برسانید—جرات نخواهم کرد آن را سر بکشم!
من تصمیمِ خود را گرفتهام. همهچیز را وامیگذارم. تنها یک چیز میخواهم: مرا با نگاهِ تحقیر منگرید.
با وفاداری
ویلیام سیبولکا.
خانم نوکار گفت: «این محضِ حماقت است» و به خندهای مهارناپذیر درآمد. با اضطراب به میس مری نگاه کرد.
خانم نوکار بار دیگر گفت: «خب—راستش!» و در صندلیاش فرورفت و به اندیشه پرداخت.
«آدمهای خوبی هستند—هر دو—این را هر کسی میبیند. اما تو مردان را نمیشناسی، میتزرل! چنین نجابتی پایدار نیست؛ مردان به زودی همهچیز را به باد میدهند و فقط به خویشتنِ خویش میاندیشند. بگذار بگذرد، مری، بگذار همهچیز بگذرد. آنها با هم در این باب سخن خواهند گفت. رِخنر مردی عمل است، اما سیبولکا—سیبولکا دیوانهوار عاشقِ توست. سیبولکا بیتردید خواهد آمد!»
چشمانِ مری رنگی از رویا به خود گرفت. او به دوستش باور داشت و دوستش به کلماتی که بر زبان میراند، مومن بود. هر دو چنان صادق، چنان عاری از شک و تردید، و چنان به دور از رنگوریا و نیرنگِ دنیا بودند که اگر میدانستند همهٔ اینها شوخی برنامهریزیشدهای بیش نبوده است، تا اعماقِ جان شوکه میشدند.
خانم نوکار به هنگامِ رفتن، دلداریاش داد و گفت: «بگذار بماند—او خواهد آمد. آنها با هم دربارهاش گفتوگو خواهند کرد!»
میس مری به انتظار نشست و افکارش بار دیگر خویش را در رویای خوشبختیِ پیشین تنیدند.
میس مری به انتظار نشست و ماهها یکی پس از دیگری سپری شدند. گاه که به پیادهرویِ روزانهاش میرفت، آن دو مرد را میدید. از آنجا که هر دو نسبت به او چندان بیتفاوت بودند، اعتنایی به این دیدارها نمیکردند. اکنون اما بر مری چنین مینمود که این دیدارها بیش از حد تکرار میشوند.
خانم نوکار دلداریاش داد: «سر عقل میآیند؛ بهزودی خودت خواهی دید.»
در ابتدا دوشیزه ماری گمان کرد بهتر است چشمانش را بر زمین بدوزد، اما پس از چندی جرات به خرج داد و نگاهشان کرد. آنها حلزونوار دایرهای بزرگ پیرامونش ساختند، هر یک با نهایت ادب تعظیم کردند و سپس چشم به زیر پای خود دوختند. آیا هرگز در چشم دوشیزه ماری موج پرسشی دیدند و مفهوم آن را دریافتند؟ با وجود این، نیک میدانم که او هرگز پی نبرد آن دو رند چسان لبهای خویش را میگزیدند و تقلا میکردند تا خندهشان را فروخورند.
به همین منوال، سالی سپری شد. در این فاصله، خانم نوکار انواعی از حکایتهای شنیع را دربارهٔ آنان شنید و با احتیاط پارهای از آنها را به گوش دوست خویش رساند. آنان مردانی تباهکار و بدنام بودند. همگان زبان به سخن گشوده بودند که عاقبت به خیری در کارشان نیست.
دوشیزه ماری از شنیدن این سخنان ژرفایندوهگین شد. آیا خودِ او نیز گامی به خطا برداشته بود؟ دوستش درمانده بود که چه باید بکند.
سالی دراز و دیگرگون گذشت و آنان رخنر را به خاک سپردند؛ همو که جان بر سرِ بیماری سل نهاده بود. دوشیزه ماری از پا افتاد. رخنِ عملگرا—بدانسان که خانم نوکار همیشه از او یاد میکرد—و عشق؛ آیا راستی همینها او را از پا درآورده بود؟
آنگاه خانم نوکار آهی برکشید و گفت: «دیگر تصمیمت را گرفتهای! دیگر چیبولکا معطل نخواهد کرد. دیگر او خواهد آمد.»
او پیشانیِ رنگپریده و لرزانِ میتزرل را بوسید.
چیبولکا معطل نکرد. چهار ماه بعد، او را نیز به قبرستان کوشر بردند. علت مرگش ذاتالریه بود.
اکنون بیش از شانزده سال میگذرد که هر دوی آنها در آنجا به آرامش خفتهاند.
در روز همهٔ ارواح، دوشیزه ماری به هیچ بهایی در جهان تن نمیداد که تصمیم بگیرد نخست مزار کدامیک را بیاراید. کودک بیگناه پنجسالهای باید این تصمیم را میگرفت و هر جا که کودک گام مینهاد، نخستین حلقهٔ گل همانجا نثار میشد.
دوشیزه ماری در جوار آرامگاههای چیبولکا و رخنر، قطعهزمینی برای مزار سوم خرید. مردمان میگویند او را وسواسی غریب است در خریدن گورِ کسانی که هرگز نامشان را نیز نشنیده است. خانم ماگدالنا تاپر در یکی از همین گورها آرمیده است. خدا روحش را قرین رحمت کند! او زن نیکسرشتی بود. مزار خانم تاپر درست در میانهٔ آرامگاههای چیبولکا و رخنر جای دارد. اگر بخواهم بگویم که چرا میپندارم دوشیزه ماری دست به خرید آن گور زده است، به شعور خواننده توهین کردهام.