من همراه با یک سرباز سوار بر اسب میرفتم. روزی از آن روزهای تابستان بود که انسان با بهترین دوست خود میجنگید؛ همو که گفته بود گرمترین تابستان از سردترین زمستان بهتر است. خورشید چنان تافته بود که گویی میخواست مغز سر را بترکاند.
در میان دشتهای گندمزار، گرما موج در موج میلرزید و به سوی خورشید میرفت. درختان، با برگهای خشک و پژمردهشان، به بیماران تشنهی آب میمانستند. گاوها در دل دشت رنج میکشیدند و به سایهی درختان کهنسال سیب پناه میجستند. هیچ پرندهای بال نمیزد؛ خستگی بر سراسر طبیعت چنگ انداخته بود، چنانکه گویی خودِ طبیعت از هوش رفته بود.
در ذهن، خلائی زشت و بیپایان موج میزد؛ سحاری! تن آدم سنگین و خسته میشد. نفس کشیدن دشوار بود. بیم آن داشتم که مبادا هرگز زنده به روستای کوچک برسیم.
اما چون سرانجام بدانجا رسیدم، به سرانگشتی میماندم که پیش از چشیدن سوپ، به آن نمک و فلفل میزند؛ از این رو، پیش از هر خوراکی، در پیِ آسایشگاه و جایی برای استراحت بودم. از سوی دیگر، نگران آن بودم مبادا وظیفهام را فروگذار کنم؛ پس شتاب کردم تا به کارهایم برسم و در این میان، دلخوش به آرامشی بودم که شب به ارمغان میآورد و به خواب میاندیشیدم.
آنکس که روزی در این گرما و بیآبی بر اسب ننشسته باشد و آنگاه شب را در جایی دلپذیر به استراحت نپرداخته باشد، معنای لذت را نمیداند. البته که نمیتوانستم پیشبینی کنم که آن شب حتی پلک بر هم نخواهم نهاد؛ امّا کار به همانجا کشید.
مهمانسرای آن دیار ماوایی فقیرانه، ویران و ناپاک بود و «اتاق آقایان» در آن چنان رنگآمیزی شده بود که به تابوت میمانست. همهی اتاقها بوی ماهی مانده و برندیِ نامرغوب میداد. پس خود میتوانید درک کنید که دعوت اوگریچیک را برای ماندن در خانهاش تا به صبح، با چه اشتیاقی پذیرفتم. همان روز، پسربرادر اوگریچیک — که خدمت نظاموظیفهاش را به پایان برده بود — به خانه بازگشته بود. خانهای روستایی و بزرگ بود. صاحبخانه مردی ثروتمند؛ خانوادهای شاد و خوشمحضر که با من کمال احترام را به جای آوردند. بیش از همه، ظاهر آراسته و دلنشینِ دختربرادر اوگریچیک مرا به تحسین وا میداشت؛ دختری روستایی و باطراوت، خوشسیما و لبریز از زندگی و نیرو. با وقار و استواری گام برمیداشت و اندامی تناور و خوشفرم داشت.
ما شام را در فضای باز، زیر درخت گردو میخوردیم. او تمام شب را بیآنکه کلمهای بر زبان آورد، از ما پذیرایی کرد. آنگاه مرا به درون خانه هدایت کرد؛ خانهای که در میانهاش نشیمنخانهای با شومینهای بزرگ قرار داشت. از این اتاق، دو اتاق خواب راه داشت و اتاق سمت راست را به من اختصاص دادند. اتاق با تختخوابی چوبی آراسته شده بود که آکنده از یونجهٔ تازه بود و ملحفهای بر آن کششته و بالشی رویش نهاده بودند.
در کنار تخت، میز کوچکی قرار داشت و زیر پنجره، نیمکتی بود. بر دیوار، «سیمیت» ترکیِ کهنهای با بندِ پاره آویزان بود و در کنار آن، دو تفنگ سرپر سنگچک خودنمایی میکرد. این وسایل، تمامِ بساطِ این خانه را کامل میکرد.
من نمیتوانستم تن به آن رسم ناپسندِ صربستانی بدهم که دختر جوانی چکمههای آغشته به گلولایم را از پا درآورد. نگذاشتم او دست به چنین کاری بزند و سرباز را صدا کردم.
او نگاهی به چکمههایم انداخت و سپس به من. آیا باید از او میخواستم بنشیند؟ نکرد. چه میتوانستم به او بگویم؟ کوشیدم سخنی آغاز کنم.
«شام خوردهای، استانا؟»
«هنوز نه.»
«چرا نه؟»
«خب—!»
«مگر همیشه اینقدر دیر شام میخورید؟»
«بله.»
«چرا؟»
«کار داریم.»
«نخست باید منتظر بمانید تا بزرگترها غذا بخورند؟»
«بله.»
«و بعد نوبت شما میرسد؟»
«بله!»
«میدانی که در شهر، خدمتکاران زن و مرد با هم غذا میخورند؟»
او دستش را بر دهان و نیمی از بینیاش گذاشت، سر به یک سو چرخاند، لبخندی شرمگینانه زد و شانههایش را بالا انداخت.
«اینطور بهتر نیست؟»
او هنوز دست بر چهره داشت و بار دیگر شانهها را بالا انداخت.
«به تو توصیه میکنم با پسری شهری ازدواج کنی.»
دست از چهره برداشت، گوشهٔ دامن به دست گرفت و آن را به چپ و راست تکان داد. آنگاه چهرهکلی به سوی دیگر چرخاند، گویی با دیوار سخن میگوید.
«پاهایت را میشویی؟»
«نه، نمیخواهم. برو شامت را بخور. امروز به اندازهٔ کافی کار کردهای.»
«پس شب خوش»، و بیآنکه نگاهی به من بیندازد، بیرون رفت. به سرباز گفتم برود بخوابد. تفنگم را بر پایهٔ تخت آویزان کردم، لباس از تن کندم، پنجره را گشودم و سیگاری گیراندم. سرانجام شمع را خاموش کردم و تنِ خسته بر بستر دراز کشیدم. آه— چه سعادتی!
نسیم گرم تابستان از پنجره تنم را جان میبخشید و بوی خوش یونجهٔ تازهدروییدهای که بر آن آرمیده بودم، فضا را آکنده بود. جیرجیرکی نغمه سر داده بود— و مابقی، سکوتِ محض بود. با این همه، خواب به چشمم نیامد.
افکارم رهایم نمیکردند؛ هرچند افکار چندان ناخوشایندی هم نبودند و با آنکه پاسی از شب گذشته بود، خودم را به دست آنها سپردم.
در عین حال، از یادآوری چهرهٔ ستانا شادمان میشدم. بیشک نشانی از تخیل رمانتیک در او نبود، اما از سرزندگی و جوانیِ شکوفایاش لذت میبردم.
بهتدریج تصاویر و افکار رنگ باختند. تریفورزِ ارابهران را دیدم که بر دستهٔ تلمبه نشسته است و بعد پوست گاوی را پهن میکند. پشت در چیزی میلرزید. سرم را برمیگردانم تا ستانا را ببینم که دستهای خوشهٔ گندمِ رسیده را حمل میکند. درست در همان لحظه، مالهٔ واگن به من میخورد و تنم را در هم میکوبد. از جا میپرم، سرم به میخِ تخت میخورد و خواب از سر میپرد.
میل ندارم شمع را روشن کنم، اما نزدیک نیمهشب است. درِ بیرونی به آرامی باز شد و آوای مبهمی شنیدم. از شکاف در، شعلهٔ آتشی را میدیدم که هنوز در شومینهٔ آشپزخانه میسوخت. صدا کمکم بلندتر شد. نخستین کلماتی که به گوشم رسید این بود:
«او—آنجا خوابیده است.»
این صدای مردی بود. زنی پاسخ داد:
«البته!»
به جان خودم قسم، ستانا بود.
لحظهای درنگ کردم که برخیزم و به آنها بپیوندم یا نه. دستم حتی به سوی قفل در دراز شد، اما به ذهنم خطور کرد که شاید مزاحم باشم.
آیا باید نگاه میکردم و میفهمیدم کیست؟ از شکاف در نگاه کردم. او واضح و آشکار آنجا، در کنار برادرش نشسته بود.
«حالا میبینی، خواهر، من در ارتش خدمت کردهام و دنیا را گشتهام. حالا دیگر آن روزها گذشته است—پشت سر گذاشتهامشان. اکنون کار دیگری دارم—اگر خدا بخواهد، تو را عروسی میدهم و بعد هم برای خودم زنی میگیرم—من—»
ساکت شد.
«چیزی میدانی؟ اینجا را نگاه کن—من همه چیز را میدانم. ای کاش خودت به من میگفتی، نه اینکه از دیگران بشنوم. و بعد—علاوه بر این—میدانی که از او متنفرم.»
او همچنان خاموش ماند.
«من—میخواهم بدانی—من او را خوب میشناسم. بهتر است او را از سر بیرون کند. اجازه نمیدهم با کسی ازدواج کنی که از من فقیرتر است. خودم برایت شوهری پیدا میکنم—و چه شوهری!»
او از جا برخاست، به سمت سبد هیزم رفت، تکهچوبی برداشت و در آتش انداخت. ستانا هم پشت به من کرد. سپس به آرامی، گویی هر کلمه را میسجید، گفت: «من کنار او هستم—آن مرد—ترینو. نیازی نیست در خانه و بر سر راه خواهر من بگردد—من تحمل هیچ حقهبازی از سوی او را ندارم.»
سپس ادامه داد و صدایش از شدت خشم اوج گرفت: «او کیست و چیست؟ یک آلمانی! همین و بس، خواهر. او از آلمان آمده است. من—من همهچیز را میدانم. روزی که بار نخست آمد، کاغذی پارهپوره و کهنه داشت—به اندازهٔ کف دست. آن را به یهودیان دهکده داد و در عوض پول گرفت. حالا دیگر هیچکدام از آنها را ندارد. چون سنگِ لایِ آسیاب، تهیدست و بیچیز است. فقط همان تکه زمینِ ناچیز برایش مانده. و خدا میداند از کجا پول آورد تا بهای آن را بپردازد! آری، آری! و اینجور کاغذها چه صیغهای هستند؟ من خوب میدانم! روزی کاغذی از امپراتور آلمان با خود داشت—تقدیم به جناب افسر—که در آن فرمان داده بودند ترینو را تصرف کنند. امّا نه! —او چند کاغذِ دیگر را فروخت—و پولی به چنگ آورد و همان پول را به افسر داد و افسر به او گفت: «به خانهات برو. سر به راه باش. تو یک صربی، و یک مجار هم بهتر از ترک نیست. او نه به خدا باور دارد و نه به مادر خدا.» حالا—کار به کجا کشیده! و شگفتانگیزتر این که افسر هر بار که به دهکده میآید، بر پشت او میزند و میگوید: «حالت چطور است، پهلوانِ من؟» چه دلیرِ نامی! او آدمهای ضعیف را تهدید میکند، امّا جرات ندارد دست از از پا درازتر به آدمی تنومند و راستقامت بزند! این عینِ حقیقت است! روزی—پیش از آنکه به سربازی بروم—مست کردم و به مادرِ آلمانیاش ناسزا گفتم. او حتی کلمهای بر زبان نیاورد. حتا یک کلمه! فقط گفت: «چرا این کار را میکنی؟»»
پاسخ دادم:
«اوه—فقط به همین خاطر!»
او گفت: «کوتاه بیا! کوتاه بیا!»
گفتم: «اگر در جگری، همینجا بیا جلو!» و او جواب داد:
«نمیخواهم، زیوکو—نمیخواهم.»
و من گفتم: «عرضهاش را نداری، ای بزرگگناهکار—» هنگامی که رادوجکا میلیسِی او را «آلمانی» خطاب کرد، خواست ضربهای به او بزند، و چون معلم به توضیح پرداخت که او آلمانی نیست، بلکه صربی است نیکنهاد، به گریه افتاد. او اهالی دهکده را که «آلمانیاش» میخواندند نفرین کرد. و قیافهاش را ببین! بلد نیست بندهای شلوارش را مثل ما ببندد—مثل این لولههای پارچهایِ پارهپوره اینسو و آنسو میچرخد. و مادرش آلمانی است، گیرم که دامنِ محلی به تن کند؛ این که چیزی را ثابت نمیکند. و من خوب میدهم که آلمانیها به سنت مارتینِ مقدس نماز میبرند! او هم چنین میکند. آیا این دلیل کافی نیست؟ روشنتر از این که او با داس به جان گندم میافتد! این عینِ حقیقت است. و من از همهچیز باخبرم؛ از شیطنتهایت با او در آن روزی که همهٔ روستاییان به استویویچ یاری میرساندند! به تو میگویم دیگر به سمتِ ترینو نگاه هم نکن. فردا بار دیگر مادرِ آلمانیاش را نفرین میکنم—تا آنگاه خودت ببینی. او ترسوست. او جرات هیچکار را ندارد!»