اودسای سرفراز در دوردستها از نظر پنهان شد. نخستین بار بود که دیدگانم جز آسمان و آب به چیزی نمیافتاد. پهنهی مدورِ دریا از هر سو با شکوهی تمام در غلت و واغلت بود و هیچچیز آن نخستین دمِ سحرانگیز را پریشان نمیکرد. همچنان که دل به این منظره میسپردم، شور و حالی غریب در جانم برمیخاست. بیکرانگیِ دریا روحم را به اوج میبرد و همزمان در تنگنایی غریب میفشرد. از تماشای این افقِ بیانتها، سینهام از شوقِ فرخندهی آزادی گشاده میگشت.
امروز دریای سیاه، که به مکر و فریب شهره است، آرام بود. موجها با نظمی خوش و به آرامی بر فرازِ کوهههای خویش فرا میآمدند و سپس در تلالوِ کفی سپید فرو مینشستند. رنگِ آب گه به سبزی میزد و گه به آبی، اما در افقهای دور همواره سیاه مینمود. گاه مرغانِ دریاییِ سپید و درشتجثه بر خیزابههای پرپیچ و تاب مینشستند و چنان بال میجنباندند که گویی با جنبشِ آب همنوایند. گاه نیز دلفینی، جُستوار و با سرعتی چون تیر، از سینهی آب به بیرون میجست.
دیرزمانی همانجا بیجنبش ماندم، مسحورِ تماشای این پردهٔ ناشناخته. سپس چشم برکشیدم و به جنگلِ دکلهای درهمپیچیده نگریستم؛ سرانجام نگاهم بر عرشهٔ میانی افتاد، آنجا که مسافرانِ درجهسه در میانِ آشفتگیِ رنگارنگی گرد آمده بودند. در کشتیهایی که کرانههای دریای سیاه را میپیمایند، این بخش بهراستی نمایشگاهی است تمامعیار از تبارشناسیِ آدمیان. در دو سوی این عرشهٔ سقفپوش، درست بهسانِ گرمخانههای آسیاب، نیمکتهای بلندی تعبیه شده بود که جماعتی غریب از مرد و زن، از هر تیره و کیش، بر آنها لمیده بودند.
بر پلاسی رنگباخته، مسلمانی باوقار چهارزانو نشسته است؛ با سیمایی سرشار از طمانینه و رضا. او فضای فراخی برای آسایشِ خویش مهیا کرده و قلیان و نعلینهای زردِ نوکبرگشتهاش را در کنار نهاده است. چند مردِ بلندبالا که چشمانشان چندان اعتمادی برنمیانگیزد، بیقرار در کنارش دراز کشیدهاند؛ بر گیسوانِ سیاه و ژولیدهشان کلاهِ فینهای سرخ نشسته است. نیمتنههایی قهوهای با نواردوزیهای سیاه بر تن دارند و شلوارهایی به همان رنگ، مزین به نوار، که در لگنگاه گشاد و در مچپا تنگ میشود. شالکمرهایی بر میان بستهاند که دستهٔ بلندِ تپانچهها از میانشان میدرخشد؛ اینان یونانیاند. آنسوتر، برقِ چشمانِ مهربانِ دهقانی روس میتابد؛ با محاسن و گیسوانِ بور، در کفتان و کلاهِ لبهتخت؛ و در کنارش، مسافرِ دورهگردِ کهنهکاری از اهل اودسا، با هیئتی خودنمایانه لمیده است و با سوتزدنِ آریایی از یک اپرا، برتریِ خویش را به رخِ اطرافیان میکشد.
دورتر، خاندانی متمول از اهالی والاچیا به چشم میخورند که راهیِ قفقازند. هرچند آفتابسوخته و غبارگرفته و پریشانحالاند، اما مجموعهای تماشایی را پدید آوردهاند. مادرِ والاچیایی تمامِ وقارِ مادرِ گراکوسها را در خود دارد. آنجا مردی بلندبالا از اهل پارس با رخساری کشیده و بیآژنگ و کلاهِ سیاه و بلندش دیده میشود؛ و ارمنیِ رندی و کشیشی گرجی با ردایی بلند. این جماعتِ بهغایت ناهمگون، دوشادوشِ یکدیگر نشستهاند، سیر میجوند، دانههای تسبیحهای کلان را میشمارند، به زبانهای گوناگون لب به سخن و مشاجره میگشایند و بویی در فضا میپراکنند که تا عرشهٔ فوقانی برمیشود.
این مردمان در قابِ این دریای شرقی، که اکنون در پرتوهای آتشین خورشید میدرخشید، بهنیکویی جای میگرفتند. اما از همسفرانِ عرشهی بالا چندان بهرهای نمیبردم؛ آنجا بساطِ حماقت و تکلفِ جامعهی اروپایی گسترده بود: یک انگلیسیِ متشخص از همان سنخِ همیشگی، یک سرپرستارِ فرانسوی، چند افسرِ روس، و تنی چند از زنانِ رهاشدهی روس که پیوسته سیگار دود میکردند. یک یونانیِ خودپسند که طعمِ تمدنِ غرب را چشیده بود و «ادیسه» را با لحنِ یونانیِ نوین میخواند، و یک پروفسورِ آلمانی که برای سلامتیاش قدم میزد. ظاهرِ این پروفسور دقیقاً در تضادِ کامل با تصویرِ جهانِ شگفتانگیز و کهنِ شرق بود؛ همان تصویری که عمامههای اودسا در ذهن تداعی میکنند.
در برابرِ پسزمینهی این دریای بیکران، این قامتِ لاغر و خشکیده چه ناهماهنگ مینمود؛ با آن پالتوی بلند و دکمهبستهاش، چتری سبز زیرِ بغل، عینکِ طلاییِ بزرگ بر بینی، و دوربینی در جعبهای فرسوده که از شانهای آویخته بود. نخستینباری که چشمانم بر این پیکره افتاد، آرزو کردم کاش دریای سیاه طغیان میکرد و او و فضلفروشیاش را میبلعید. اما اکنون که تصاویرِ رنگارنگِ شرق تا حدی از خاطرم محو شدهاند، باید اعتراف کنم که در آن روزگار، کینهای نسبت به تمامِ آن اروپای غربی که این پروفسورِ آلمانی از آن برخاسته بود، در دل داشتم.
باید برای رعایتِ انصاف بگویم که پروفسورِ آلمانیِ من، مردی در پختگیِ سالهای عمرش بود. قامتی استوار داشت، موها و ریشی بلوند و انبوه و چهرهای نجیب. ظاهرش بیدرنگ نشان از تیزهوشی و عمق داشت، اما افسوس که این ویژگیها با نوعی فضلفروشیِ ملالآور درآمیخته بود که در آن زمان، بهویژه با طبعِ شرقیِ من سرِ سازگاری نداشت. مطمئن بودم که او برای نخستینبار به دریای سیاه مینگرد، و چهبسا این نخستین تجربهی سفرِ دریاییاش بود. احتمالاً او نیز برای نخستینبار گروهِ جالبِ روی عرشهی پایین را میدید، با اینهمه، بیهیچ تحسین یا اشتیاقی قدم میزد. چشمانِ بیفروغش بر نوکِ کفشهایش خیره مانده بود، گویی تمامِ فعالیتِ ذهنیاش بر شمردنِ تعدادِ قدمهایِ پیادهرویِ امروزینش متمرکز بود. سرانجام ایستاد و مسیرش را به سوی من، که فردی بیاهمیت بودم، کج کرد. کنارم نشست، عینکش را جابهجا کرد و… خاموش ماند. از این فرصت بهره جستم تا ثابت کنم که دربارهی پیشه و ملیتش به خطا نرفتهام.
به زبانِ آلمانی سرِ صحبت را گشودم: «به نظر میرسد که امروز هوایی آرام در پیش داریم.» او بیآنکه مژهای بر هم زند، به همان زبان پاسخ داد:
«زودهنگام شادمانی مکن. پونتوس اوکسینوس خلقی بسیار ناپایدار دارد. ملوانان میگویند گاه که هیچ بادی نمیوزد، دریا از همان اعماق به خروش میآید.»
نیمه نخستِ فرضِ من درست بود و پیداست که بخشی از نیمه دوم نیز. این «پونتوس اوکسینوس» بوی تند کرسی استادی میداد. لحنِ خشک و گزندهای که با آن از دریای سیاه سخن میگفت، مرا برآشفت. با صدایی رسمی به من گفت:
«ممکن است نامتان را بپرسم؟»
نامم را گفتم.
«سپاس؛ اهل کجایید؟»
«بوهم، پراگ.»
«و به کجا میروید؟»
«به نووروسیسک.»
«برای چه کاری؟»
«برای کار.»
«نام من هاینریش والتر است. استاد دانشگاه مونیخ هستم. به همراه همسر و برادرزادهام برای مطالعات عملی عازم کریمه هستم.»
او این کلمات را با لحنی گفت که چاشنی اندکی کنایه داشت. لحظهای اندیشیدم که چگونه بهترین راه برای طبقهبندی این نمونهی خشک از مقام استادی چیست.
«برای مطالعات زمینشناسی؟»
«نه، کالوبیوتیک (زیستشناسیِ زیبایی).»
با شگفتی به او نگریستم. نگاهم با نگاهش تلاقی کرد. نگاه او آرام بر چهرهام نشست.
«آوای این واژه برای شما معنایی ندارد، مگر نه؟ این دانشی نو است و هنوز بهدرستی معرفی نشده. امیدوارم با معرفی آن به شما، خدمتی به بشریت کرده باشم.»
من نیز به همانسان کنایهآمیز پاسخ دادم: «احتمالاً دستکم نامش به گوشم خورده است.»
«هر آنچه تا به امروز در این دانش انجام شده، سزاوار نامگذاری نیست. امیدوارم در پیریزیِ درستِ شالودهای که در گذر زمان، دانشی سرافراز و والا بر آن بنا گردد، موفق باشم.»
او لحظهای درنگ کرد و سپس با شور و حرارت ادامه داد:
«این تنها یک دانش نیست، بلکه هنر است؛ آری، متعالیترینِ همه هنرها. مسئله فقط ارائه برخی فرمولهای بنیادین نیست که به موجب آن انسانها، در حدودی مشخص، بتوانند از والاترین پاداشهای جسمانی و عقلانی بهرهمند شوند. هدفِ این دانش، دستیابی به چیزی والاتر است؛ بدین معنا که زندگی انسان، به جای آنکه مجموعهای از رخدادهای اتفاقی و بیارتباط باشد، به اثر هنریِ راستینی بدل گردد که از یک ایدهی غالب الهام گرفته است. زندگی، جنابِ من، نه یک درام که یک حماسه خواهد شد! درک خواهید کرد که گسترشِ چنین دانشی، کارِ کودکانه نیست. همانطور که زنبور عسل شهد را از گلهای گوناگون گرد میآورد، من نیز باید دانش را از تمام علوم دیگر برگیرم، شهدِ آن را برای شیرین کردن و اعتلای زندگی انسان عصارهکشی کنم. من باید نور و سایه را با مهارت توزیع کنم تا آرمانِ زیبا و موزونی از هستیِ انسانی بیافرینم.»
من در پاسخ به این اندیشه گستاخانه، تنها به بالا انداختن شانههایم بسنده کردم. والتر به آن توجهی نکرد و ادامه داد:
آدمی غالباً از آن رو تیره بخت است که از تقدیر خویش در زندگی ناخرسند است. پندارِ او، خوشبختی را همواره چونان چیزی در دوردست تصویر میکند، چنانکه گویی در «اکنونِ» او از آن خبری نیست. و اگر روزی موفق شود به این وصالِ رویاگونه دست یازد، درمییابد که این نه آن است که میپنداشته. پس، تلخکام و سرخورده، برای کینخواهی به دنبال سرابِ تازهای از خوشبختی میدود؛ پروانهای رنگینتر از لذت، که چون به چنگ آید، زیر سرانگشتانش رنگ میبازد و بیفروغ میشود.
«غایتِ من در زندگی، آنچه به طلبش برخاستهام، یگانه ساختنِ رویا و واقعیت است. میراثی کلان به من رسیده است و هرچند نباید ثروت را خوار شمرد، اما من بیهیچ تجمل و خودنمایی روزگار میگذرانم، درست همانگونه که در ایامِ تنگدستی میزیستم. چنان آسودهخاطرم که میتوانم در سواستوپل با فراغتِ بال تلگرامی را بخوانم که از کفرفتنِ تمامیِ داراییام خبر میدهد.» من در سکوت، به خود اجازه دادم که در راستیِ این ادعای آخر تردید کنم.
استاد ادامه داد: «بهتازگی با دختری جوان و دلپذیر پیوند بستهام. دوستش دارم و او نیز به من مهر میورزد. خوشبختم و امید دارم که مدام چنین بمانم. پس از تاملِ بسیار، به این نتیجه رسیدم که برای نیکبختیِ دنیوی، بهتر آن است که از پندِ سنت پل پیروی نکنم، و از این رو بود که ازدواج کردم. من در پیِ آرمانی دوردست نبودم؛ دختری شایسته و آموخته میجستم، از آن دست که بسیار توان یافت، و آنگاه بیهیچ پندارِ واهی و خوابگونه، بدو پیشنهادِ ازدواج دادم. ماهعسلِ من عیشی خانمانسوز نبود که سرخوردگی به بار آورد. من در زناشویی، در جستوجوی خوشبختیِ آرام و یکنواخت بودم و اکنون همسرم را برای همین معنا میپرورم. تخیلاتِ او و این شیوههای نو در تعلیم و تربیت، دیدگانش را بر حقیقتِ امر فروبسته بود. مشتی اباطیلِ رمانتیک در سر داشت. حال بر آنم تا او را از این رمانتیسم شفا بخشم.»
در همان دم، در خیالِ خویش، لنگه کفشِ اطلسیِ کوچک و صورتیرنگی را مجسم کردم که گردنِ استاد را در وضعیتی نهچندان باشکوه، زیرِ پا میفشرد. او ادامه داد:
«میخواهم سفر کند، مردمان و جهان را ببیند و بیاموزد که به ترازویِ آموزههای من داوری کند. اما… او آمد!»
نه تنها من، که دیگر مسافرانِ عرشهٔ فوقانی نیز با لذت به زنِ جوان و بسیار زیبارویی که نزدیک میشد، چشم دوختند. من با صدایی لبریز از رشک، در گوشِ والتر زمزمه کردم:
«زندگیِ تو نه نمایشنامه است و نه حماسه؛ تو در میانِ یک چامهٔ عاشقانه به سر میبری.»
او در پیِ پتوی مسافرتیاش میرفت که بر بازوی مردِ جوانِ بلندبالا و خوشسیمایی آویزان بود. در وجودِ آن جوان، آمیزهای از شرم و جسارت موج میزد که ویژهٔ دانشجویانِ دانشگاههای آلمان است. چهرهاش، همچون دختران، صاف و گندمگون بود و با چسبی سیاه بر پیشانی و سایهی نخستینِ موهای برآمده بر لبِ بالا، میکوشید چهرهای مقتدر از خود به نمایش بگذارد. او جوانی بود که میتوانست برای زنانِ در سنوسالی خاص، خطر آفریند.
والتر مرا به همسرش معرفی کرد. گفتگویی کوتاه بسنده بود تا دریابم او از آن تندیسهای دلربایی نیست که طبیعت از دمیدنِ هوش در کالبدشان غافل مانده است. باید اعتراف کنم که او اغواکنندهترین گواهِ ممکن بر ارزشِ دانشِ نوینِ همسرش بود.
در نقطهای از آن دایرهی بیکران که خطِ دریای سبز، آن را به غایتی تند و تیز از آبیِ آسمان جدا میکرد، بادبانی سفید پدیدار شد. نیاز نیست روزگارِ درازی را بر پهنهی دریا بگذرانی تا درک کنی تماشای بادبانی در دوردست، چه تاثیرِ زندهای بر جای میگذارد. شگفت آنکه چون آن نقطهی سفید بر فرازِ افق سر برآورد، مسافرانِ ما جملگی بر عرشهی فوقانی گرد آمدند!
فراو والتر تن داد تا جمعیت او را با خود همراه کند. شوهرش، در حالی که دوربین را از جلدِ فرسودهاش بیرون میکشید، با شتاب به دنبالش روان شد. برادرزادهاش، گویی به عمد، واپس ماند. از گوشهای خلوت در نزدیکیِ اتاقکِ ناخدا، در حالی که سرِ مجعد و بلوندش را بر دستی تکیه داده بود، هیاهوی سرخوشانهی عرشهی پایین را زیرِ نظر داشت. دیری نپایید که دریافتم نگاهِ خیره و رویاپردازانهاش بر دوشیزهی یهودیِ جوانی از اهالیِ کریمه دوخته شده است؛ کسی که قامتِ باریک و موزونش در جامهای سیاه پیچیده شده و با جمعیتِ رنگارنگِ پیرامون تضادی دلانگیز ساخته بود. ما در میانِ خود زنانِ زیبای یهودی کم نداشتیم، اما در برابرِ زیباییهای شرق، زیباترین «استر» های ما همچون گلهای بابونهی صحراییاند. چهرهی این دوشیزهی یهودی، نشانههای نژادیِ برجستهای نداشت؛ به راستی که آدمی در نگاهِ نخست نمیتوانست با اطمینان از تبارش سخن بگوید. من در وهلهی اول او را یونانی میپنداشتم. رنگپریدگیِ زلالِ چهرهاش، ابروهای سیاه و خوشکمانیاش، و آن چشمانِ بزرگ و رویاپرداز که شعرِ مشرقزمین از ژرفایشان تراوش میکرد، او را بهغایت فسونگر ساخته بود.
ناخودآگاه آن دو را با یکدیگر سنجیدم: جوانِ بلوندِ در کنارِ اتاقکِ ناخدا و آن دخترِ زیبای یهودی. هر دو در بهارِ نخستینِ جوانی بودند و با این همه، چه تفاوتِ ژرفی میانشان بود! نگاههایی میانشان ردوبدل میشد که سرشار از اشتیاق و سودا بود. سخنِ هاینه را به یاد آوردم که از کاجی در شمال یاد میکند که رویای نخلی در جنوب را در سر میپروراند. پس از آنکه چندی آنها را به زیرِ نظر گرفتم، در کنارِ ویلیام نشستم و سخنی چند گفتم.
«آن زنِ یهودیِ خوشرو را آن پایین ببین!» شرمزده نگاهم کرد و گونههایش به سرخی نشست. آنگاه، گویی شانِ دانشجوییاش را به یاد آورده باشد، با بیقیدی سری تکان داد و به لحنی ناخوشایند گفت:
«سیهچرده است، اما زیبا! در طلبِ چنین راحلی، مرا باکی نبود که به شبانی تن دردهم.»
«اما لئا را که دیگر در کنارش برنمیتافتی، نه؟»
«چرا که نه؟»
«گمانم تو نیز از مریدانِ همان دانشِ نوینِ عمویت باشی، اینطور نیست؟»
چهرهاش ناگهان جانی گرفت و بیدرنگ پاسخ داد: «او با آن مهملات جانت را به لب آورده، مگر نه؟»
«آیا اینها بهراستی بزرگترین هذیانات نیست؟ به جانِ خود سوگند که از این همسفری پشیمانم. این وعظ و خطابهی مدامش، زندگی را در کامِ آدم زهر میکند. اگر در میخانهای به نوشیدنِ جرعهای شراب نشسته باشم، انگشتِ عتاب بالا میبرد و هر قطره را به ترازویِ حساب میسنجد. اگر به دختری چشم بدوزم، با اراجیفی در بابِ انگیزههای جنسی، عیشم را منغص میکند. نقشهی سفرش دلآشوبم میکند، چرا که هر چیز را تا خُردترین دقایق پیشبینی کرده است. او تمامیِ لذتِ سفر را با همان دانشِ نوینش به چرتکه میکشد و من در درون شعله میکشم. به خدا سوگند، اگر نبود که…» اینجا دم فروبست و به زیرِ پای خویش خیره ماند. کوشیدم حدس بزنم که پایانِ آن کلامِ ناتمام چه میتوانست باشد. پیدا بود که چیزی این جوانِ تندخو را به عمویش زنجیر کرده است، چیزی که نمیخواست با هیچ انسانی در میان نهد. لحظهای بعد، در حالی که چشم در چشمانش دوخته بودم، گفتم:
«و خانم والتر، او با این دلمشغولیهای همسرش چگونه کنار میآید؟»
باز با شرم نگریست و سرخ شد. اما من چشم از او برنداشتم.
به تانی پاسخ داد: «با بردباری. البته او نیز همچون دیگر زنان میکوشد راهِ خویش برود و بسا که در این کار توفیق یابد. اما بر کسی پوشیده نیست که برای زنی با چنین طبعِ همدلی، آن رفتارِ خشک و سردِ عالمانه چندان خوشایند نباشد.»
پاسخ دادم: «خانم والتر زنی است شایستهی ستایش.» و بر کلماتِ آخر پای فشردم. جوان پاسخی نداد؛ گویی در گردابِ افکارش غرق شده بود و سکوتش به درازا کشید.
طنینِ زنگِ شام برخاست. همان آهنگی که بایرون در «دون ژوانِ» خویش بیتی به آن ارزانی داشته است و هر کسی را منقلب میکند؛ چه در سرایِ پرغوغای پادشاهان طنینافکن شود، چه در صومعهای خاموش، یا در اینجا، بر فرازِ کشتی و در قلمروِ بلورینِ نپتون.
به سالن کوچک درجهدوم رفتم، در حالی که آشنایان تازهام در سالن درجهاول مشغول نوشیدن بودند. بر سر میز به زیبایی آراستهشده، شرابی خوشطعم از کریمه نوشیدم و به گفتوگوی روسیِ دیگر هممیزان گوش سپردم که از غرق شدن کشتیها و ماجراهای دریایی سخن میگفتند و تا غروب بر سر میز نشسته بودند. چون بار دیگر به عرشه بازگشتم، آسمان خاکستری بود، بارانی ریز میبارید و عرشه و سازوبرگ کشتی «جونو» را که از گرما میسوخت، خنک میکرد.
بر روی عرشه، پروفسور چتربهدست قدم میزد.
«در پیِ اندیشیدن به گفتوگوی پیشینمان بودم، آقای پروفسور. ما کار را به پایان نبردهایم. میخواهم از شما بپرسم آیا در برابر فقدان همسرتان نیز همانقدر آرامید که میگویید میتوانید با از دست رفتن داراییتان کنار بیایید؟»
«فقدان همسرم؟ ناچارم تن به قانون زندگی بسپارم و با تمام توان به نیروی شفابخش طبیعت تکیه کنم، بدان امید که سرانجام آن زخم دردناک التیام یابد.»
«اما اگر عشق او به تو بمیرد چه؟ البته نیازی نیست هرگز از چنین پیشآمدی بیمناک باشی، اما برای وجههٔ بحث—فرض کنیم که او وفادار نباشد؟»
او نگاه تندی به من انداخت. گمان بردم که رگ پیشانیاش اندکی متورم شده است.
در این میان، تاریکی شب فرا رسیده بود. ما در میانهٔ عرشه قدم میزدیم، گرد برج دیدهبانی کوچکی با چهار ضلع که دیوارهای شیشهایاش نور را به سالن درجهاول میتاباند. اکنون آنجا کاملاً روشن بود و صحنهای را دیدم که ناگهان گامهایم را متوقف ساخت.
خانم والتر و برادرزادهاش روی صندلی راحتی رودروی یکدیگر نشسته بودند و با توپی بزرگ و نارنجیزرد بازی میکردند. زن زیبا توپ را بهطرز خطرناکی به سمت بینی و چهرهٔ جوانک پرتاب میکرد. او از این بازی کودکانه لذت میبرد. چشمانش درخشان بود، گونههایش تابان و خندهای شوخوسرخوشانه لبانش را میلرزاند.
چنان خیره به آن تصویر ماندم که سرانجام نگاه والتر نیز به همان سو کشیده شد. چون بار دیگر به راه افتادیم، گفتم: «بیشک تعطیلاتی عالی برای برادرزادهات تدارک دیدهای.»
«من از همنشینی با این جوجهفکلیِ لوس لذتی نمیبرم، اما همسرم اصرار داشت او را با خود بیاورم.» این آخرین کلماتی بود که او، گویی با خود، به آرامی بر زبان آورد.
اکنون بر روی پل دیدهبانی ایستاده بودیم. منظر پیرامون دگرگون شده بود. صندلیهای راحتی در کنار هم چیده شده بودند و دو سرشان چنان به سوی هم خم شده بود که گیسوان طلایی و گیسوان قهوهای به یکدیگر میرسیدند. پیش روی آنها، بر روی میز، روزنامهٔ هفتگی مصوری قرار داشت. آنها به تصاویری چشم دوخته بودند که دیدار بانویی زیبا و ملازمی جوان و لاغراندام را در پارکی کهن و ازیادرفته به تصویر میکشید.
پروفسور با نجوا گفت: «شب بخیر» و مرا تنها گذاشت؛ و من نیز به کابین خود رفتم—که کوشیده بودند با تشکی خشک و بالشتی آن را به چشمِ راحتی بیارایند—و دیری نپایید که دریا مرا در آغوش خویش به خواب فرو برد.
بامدادان، چون به عرشهٔ بالایی رسیدم، نوار باریک خشکی را دیدم که بر آن، خانههای کوچک سفید، مسجدی با تزئینات پرشکوه، دو منارهٔ باریک، کلیسایی روسی و چند آسیاب بادی خودنمایی میکردند. کشتی بخار ما در یواپاتوریا لنگر انداخته بود. بر آبهای زمردینِ پیرامونمان، قایقهای بیشمار در اشکال و اندازههای گوناگون، لبریز از یونانیان و تارتارهایی با جامههای شاداب، خدمات خود را عرضه میکردند. اما گوشها و کیسههای پول ما در برابر وسوسههایشان بسته ماند؛ زمان اقامت ما در زوزلوف—که رسماً به «یواپاتوریا کلاسیک» تغییر نام یافته بود—اندک بود. ما ناچار بودیم تنها به تماشای شهر سفید و انبوه کشتیهای لنگرانداخته در برابرمان دل خوش کنیم؛ کشتیهایی که دکلهای بلند و جنبان و بادبانهای رنگارنگشان نقشی چشمنواز میآ آفرید.
از یواپاتوریا دل کندیم و به سوی دریا راندیم و از کنار سرزمینهای هموار و برهنه گذشتیم. در دوردست، چاتیرداغِ (کوه چادر) عظیمالجثه سر به آسمان ساییده بود که خطوط قامتش به راستی به چادری غولآسا میمانست.
مدتی چند بر عرشه گام برمیداشتم بیآنکه دوستیِ جذابم را ببینم. سرانجام برادرزاده پدیدار شد، به گرمی دستم را فشرد و مرا به سوی صندلی خالیِ کنار اتاق فرمان هدایت کرد.
با نشاطی خاص شروع کرد: «تصور کن، آن پیرمرد سپیدهدم ما را از رختخواب بیرون کشید. گمان میکنی میخواست طلوع خورشید در دریا را تماشا کنیم؟ نه، میخواست پیش از آنکه به سواستوپل برسیم، داستان جنگ کریمه را برایمان تعریف کند. برای همین، کلی کتاب و عکس، نقشهای مزین به پرچمهای رنگارنگ و گمانم یک کره جغرافیایی را هم بیرون ریخت. این مجموعه را روی میز چید، یکی از ما را سمت راست و دیگری را سمت چپش نشاند و شروع کرد به سخنرانی. بهترتیبِ نام خانهای کریمه را برشمرد، به دوران اشغال روسیه رسید و درست آماده بود تا به جنگ کریمه بپردازد. دقیقاً در لحظهای که قهرمان داستان، کوزارسکی، با مهارتی بیمانند موفق شد کشتیاش «مرکوری» را از محاصره کشتیهای دشمن متعلق به سه ملت آزاد کند، توانستم بگریزم. دلم برای خالهجان بیچارهام میسوزد که احتمالاً تا این لحظه، درست در مقابل بندر سواستوپل است و در معرض توپهای ناوگانهای انگلیسی، فرانسوی و ترکی قرار دارد.»
جوان بیچاره نتوانست مدت زیادی از آزادیاش لذت ببرد. هنوز حرفش تمام نشده بود که چتر سبز را دید که از پلهها بالا میآمد و از زیر آن، دو چشم تیزبین اطراف را میپایید.
خواهرزادهاش زمزمه کرد: «حالا دیگر کارم تمام است. اما بدون مقاومت تسلیم نخواهم شد.»
برخاست و به سمت پلههایی که به نمایشگاه قومنگاری در عرشه پایینتر میرسید، خزید. چشمانم به همان نقطهای خیره ماند که او ناپدید شده بود. آنجا روی عرشه، کاغذی تاخورده دیدم. آن را برداشتم. روی آن به زبان آلمانی نوشتهای بدون نام گیرنده یا فرستنده بود. متن چنین بود:
«من زندگی نمیکنم، خواب میبینم. همیشه تو را در برابرم میبینم؛ چشمان سیاه و شیرینت ملامتبار به من مینگرند. تو به من بسیار نزدیکی، بسیار نزدیک! عطر گلهای تازهای را که در موهایت داری، استشمام میکنم. بازوانم به تو میرسند، و با اینهمه، چه مغاک عمیقی میان ما جدایی انداخته است!»
روی همان کاغذ، با خطی زنانه نوشته شده بود: «اشتیاقی بیهوده!» درست در همین لحظه کسی دستم را لمس کرد. سرم را بالا آوردم و والتر را دیدم. حالت اندوهگین و خشمآلودِ چهرهاش که معمولاً آرام بود، مرا غافلگیر کرد. رنگش پریده بود و پیشانیاش در هم گره خورده بود.
او با صدایی که با لحن شوخطبعانهای که سعی داشت به خود بگیرد تفاوت بسیار داشت، گفت: «میبینم که تو هم همان تجربهای را داشتی که من داشتم. من هم یک نامه عاشقانه گمشده پیدا کردم. نگاه کن؛ دیروز عصر دو تا پیدا کردم. بیا دستخطها را با هم مقایسه کنیم.»
از دفترچهاش دو یادداشت کوچک بیرون آورد که درست شبیه همان دستخطی بود که در دست داشتم. با لبخندی عجیب آنها را به دستم داد. با یک نگاه فهمیدم خط هر دو یکی است. اینها را نیز دستِ زنی نوشته بود. روی یکی:
«دوستان قدیمی»، و روی دیگری: «کافی نیست.»
والتر پس از لحظهای تردید، تقاضا کرد: «نامهات را بده؛ میخواهم مجموعهای از آنها درست کنم. شاید پیش از آنکه سفر به پایان برسد، رمانی از کار دربیاید.»
لحن تلخ صدایش همهچیز را توضیح میداد. دلم نمیخواست چنین گمانِ تیرهای در دلش ریشه بدواند، از این رو گفتم:
«چیز مهمی در آنها نیست.»
«نه. هنوز به اوج داستان نرسیده. منتظر فصلهای بعدی میمانیم. ممنونم.»
یادداشتم را گرفت و با دقت کنار بقیه گذاشت، سری تکان داد و دور شد. همانجا که ترکم کرده بود، در فکر فرو رفتم تا اینکه صدای برادرزادهاش رشتهٔ افکارم را از هم گسست.
«عمویم که دنبالم نمیگشت، میگشت؟»
«اسمی از تو نیاورد.»
«از سرِ حقشناسی میروم و خودم را به آتشِ متقاطعِ ناوگانهای متحد در برابر سواستوپول میسپارم. به هر حال، این زیرِ سلطهٔ عمو بودن زیاد طول نخواهد کشید. آنوقت… خودت خواهی دید!»
با این کلمات، با خندهای شاد به من نگاه کرد.
من اما برعکس، هرگونه میلی به شادمانی را از دست داده بودم. در حالی که عمق وجودم در تفکر غرق بود، دور شدن آن جوانِ رعنا و پرانرژی را تماشا کردم.
هنگامی که با خونسردی آنچه را در این مدت کوتاه دیده بودم مرور کردم؛ ویژگیهای فردیِ تکتک اعضای خانوادهٔ والتر، روابطشان با یکدیگر، بیملاحظگیِ بیمعنای شوهر، جوانی و زیباییِ زن، برادرزادهٔ خوشسیما، صحنهٔ روزِ قبل در سالن، نامههای مرموز و آخرین کلماتِ آن جوان، نتوانستم این ترس را از خود دور کنم که اوضاع آنطور که باید باشد، نیست.
آنگاه هیاهویی در عرشهٔ بالایی توجهم را جلب کرد. مسافران با هیجان روی نردهها خم شده بودند؛ شادی و اشتیاق بر چهرههایشان نمایان بود. واژهٔ «سواستوپول! سواستوپول!» از دهانی به دهان دیگر میگشت.
ما درست داشتیم وارد خلیج بزرگ سواستوپول میشدیم که همراه با یک یا دو بریدگیِ دیگر، از دلِ صخرههای سخت تراشیده شده است.
تپهها از هر سو و پهنهی هموار زمین، اکنون در تابش آفتاب نیمروز به درخشش درآمده و ویرانههای آن استحکامات را که روزگاری چندان هولناک بودند، هویدا میساختند؛ دیوارها، دژها، برجها و خانهها. در آن سوی خلیج، بقایای لنگرگاه عظیم، با ردیفهای درازِ پنجرههای تهی، خیره به ما مینگریستند. درست در کنار آن، بر شیبی در جوارِ ویرانههای خانههای بیشمار، کلیسای روسی با چشمانداز باشکوه خود جلوهگری میکرد. در بخش بالایی بندر، تاق سنگی مجللی توجهمان را جلب کرد که بیگمان بقایای بندرِ شاهزادهای بود. در سوی دیگر، باغِ پرشیب و آویزانِ کوزارسکی، دیدگان را مسحور میساخت.
ما نزدیک ساحل لنگر انداختیم و به خشکی قدم نهادیم. بارانداز منظرهای شادمانه داشت. جمعیت انبوهی از آدمها حضور داشتند؛ چهرههای مهم و غیرمهم با یونیفرمهای آراسته، قفتانهای بلند، دامنهای پرنقشونگار با دستارها، کلاههای پشمی، فِز، کلاههای کوتاه، شلوارهای گشاد یا تنگ، چکمههای بلند سیاه یا دمپاییهای کوتاه زرد. دمبهدم این صحنهی پرجنبوجوش و رنگارنگ تغییر میکرد. برخی سبدها یا تختههایی بر سر داشتند که شیرینیهایی برای فروش بر آنها چیده شده بود. پرتقالها، خربزهها و ماهیهایی به رنگهای گوناگون که همچون رنگینکمان بودند، آدمی را به خوردن وسوسه میکردند. برخی بازرگانان پشت پیشخوانهای کوچک و دستساز نشسته بودند و خیارشور، سیر و کلم میفروختند؛ دیگران شربت گلسرخ را در لیوانهای ارزانقیمت عرضه میکردند. وقتی مسافرانِ عرشهی پایینِ کشتی بخار ما به ساحل آمدند، این تصویر جان تازهای گرفت. ما، مسافرانِ کلاسهای اول و دوم، منتظر ماندیم تا هیاهو فرو بنشیند و سپس برای استفاده از سه ساعتی که فرصت داشتیم تا ویرانههای سواستوپل را ببینیم، پیاده شدیم. مسافران، درشکههای سبک و راحتِ «ایزوچیک» های روسی را کرایه کردند و با دور شدن ما، زنگولههای کوچکِ کمانِ «دوگا» با شادمانی طنینانداز شدند.
من و خانوادهی والتر تصمیم گرفتیم پیاده به سمت بلوار کوزارسکی برویم. پس از آنکه از یادمان این قهرمانِ دریا گذشتیم، کنار دکهی کوچکی ایستادیم. چشمانمان با لذت بر چشماندازِ تماشاییِ گسترده در زیر پایمان میچرخید. خلیج شگفتانگیز در پای ما آرام میدرخشد؛ یاقوت کبود و درخشانی که در میان سواحلِ آفتابسوخته نشانده شده بود.
پس از آنکه بهاندازهی کافی تماشا کردیم، به سمت شهر سرازیر شدیم. پروفسور چنان در شورِ فصاحتِ سیسرونیِ خود غرق شد که پیشانیاش گشاده گشت و سرشار از شادی شد. برادرزاده، عصبی و بیقرار بهنظر میرسید. او با کمرویی به اطراف نگاه میکرد و گاهگاه چشمانش بر پیکرِ خانم والتر مینشست که با شعفی ناب، دوشادوشِ همسرش در حرکت بود.
در برابرِ آن ویرانه، که استادِ شوریدهسر تقلا میکرد از دیوارِ نیمهفروریختهاش بالا برود، برادرزاده ناگهان دست به جیبِ سینه برد و چون دست خالی بیرون آورد، به نزدِ خاله شتافت و با او به نجوا نشست. زن دفترچهی یادداشتِ کوچک و زیبایی از میانِ لباسش برون کشید، برگی از آن جدا کرد و به همراهِ مدادی نفیس به او سپرد.
جوان با شتاب در جوارِ ویرانهها نشست و چند سطری نگاشت. هنگامی که عموی پرشور و والههاش، خسته و ازپاافتاده، در پایِ برادرزاده بر زمین نشست، او یادداشت را نوشته و مداد را به صاحبش بازگردانده بود.
ما به راهِ خود ادامه دادیم. دیری نپایید که آن بانویِ زیبا دچارِ ضعف شد، از سردرد لب به شکوه گشود و حالش چنان به وخامت گرایید که ناگزیر روی به بازگشت به کشتیِ بخار آورد. استاد چنان در تماشای ویرانهها غرق بود که اجازه داد آن زن بیآنکه متوجه شود، آنجا را ترک کند.
پس از چندی از من پرسید که او کجا رفته، اما به پاسخم اعتنایی نکرد. او با اشارهای به یک «ایزوچیک» (کالسکهچی) او را فراخواند و از من خواست تا همسفرش شوم. ما از «مالاکاف-کورخان»، گورستانها و خدا میداند چه نقاطِ دیگری بازدید کردیم، و اگر من به یادش نمیآوردم که هنگامِ بازگشت به کشتیِ بخار فرا رسیده است، این سیر و سیاحت همچنان ادامه مییافت. و به راستی که وقتِ رفتن بود. چون ترویکایِ ما به بندر رسید، ملوانان در کارِ باز کردنِ طنابهای مهارِ کشتی بودند. ما بیرون جستیم و شتابان به سوی کشتی دویدیم. درست در همان لحظه، از میانِ جمعیتِ تماشاچیان، پیکری پیش آمد و نامهای تاخورده به والتر داد. والتر نامه را گشود و خواند. چهرهاش رنگ باخت و دستانش به لرزه افتاد. چون کاغذ را برگرداند و واژههای پشتِ آن را نیز خواند، کاغذ از میانِ انگشتانش رها شد و لرزید. آنجا ایستاده بود، چونان صاعقهزدگان؛ با چشمانی گشوده و چهرهای گچی. آنگاه نالهای برآورد و صورت در میانِ دستان پنهان ساخت. یونانیِ میانهای آن نزدیکی، کاغذ از زمین برداشت و به او داد. والتر دستان از صورت برداشت و با درماندگی به من نگریست.
«این را بخوان! فریب خوردهام! رها شدهام!»
کاغذ را ستدم. همان برگی بود که همسرِ والتر از دفترچهاش کنده بود؛ و خواندم: