بهمحض اینکه تامِ پیر را به عرشهٔ کشتی «فورنزیک» کشیدند، روی یکی از دریچهها نشست و با صدایی بهتزده پرسید: «کجا میریم؟»
خدمهٔ جدیدِ آن کشتیِ ماهیگیرِ قدیمی، به رسمِ همهٔ تازهکارها، در مجاری تخلیهٔ عرشه ولو شده بودند؛ اما یکی از ما، که اسمش اسپایک موران بود، نیمخیز شد و پاسخ داد:
«کجا میریم؟ آخر پیرمرد، تو موقعِ امضای قرارداد بودی. سیدنی، نیو ساوت ولز. انتظار داشتی کجا بروی؟»
آن پیرمردِ عجیب گفت: «لیورپول.»
اسپایک گفت: «اوه، یادم آمد. تو همان پیرمردی هستی که در یدککش داشتم با او حرف میزدم، نه؟»
«آری.»
با ناامیدیِ عمیقی برای ما فاش کرد که در دوازده سالِ گذشته، هر فرصتی پیش آمده سعی کرده برای رفتن به لیورپول کشتی پیدا کند. آیا چیزی نامطمئنتر از زندگیِ دریانوردی هست؟ همانطور که با دقت نگاهش میکردیم، پیرمرد چشمهای رنگپریدهاش را بهسمتِ باتری چرخاند و پوستِ کرگدنمانندش را از روی زیرپوشِ زرد و کهنه و چرکینِ تنش خاراند—دندههایش را با حرکتی کند میخاراند، گویی از تضادهای سرنوشت، کَر شده باشد.
«کدام قسمتِ لیورپول؟»
تامِ پیر گفت: «خیابانِ کریستین.»
خیابانِ کریستین—از میانِ تمامِ خیابانهای دنیای ملوانان، غیرمسیحیترین و ناپاکترینشان!
اسپایک گفت: «اگر میخواهی دستت به حقوقت برسد، دورِ خیابانِ کریستین را خط بکش.»
آنگاه تامِ پیر، بدون اینکه سرش را تکان دهد، با صدایی که تحقیر در آن ساختگی مینمود، گفت که در خیابانِ کریستین زنی دارد.
با غم و اندوه گفت: «سه سال از من بزرگتر است.»
«چند سالته، تام؟»
آن پیرمردِ افسرده پاسخ داد: «شصت و چهار.»
اسپایک خندید.
گفت: «پیرمرد، اگر جوان بودی، دلیلِ بیشتری برای شکایت داشتی. حالا دیگر داشتنِ زن برایت فرقی نمیکند، مگر اینکه نیاز به پرستار داشته باشی. اما فرض کن جوان بودی و دختری در سیدنی، نیو ساوت ولز، منتظرت بود و بعد تو را سوارِ کشتیِ اشتباهی میکردند، آنوقت حق داشتی شکایت کنی، نه؟»
چشمهای تامِ پیر از تحقیرِ جوانی برقی زد و پرسید:
«این چه دختری است؟»
اسپایک با افتخار و خوشحالی گفت: «دخترِ مأموریت؛ همان که با ارگ میآید کنار کشتی.»
تامِ پیر گفت: «آری.»
«میشناسیاش؟»
تامِ پیر گفت: «آری.»
چشمهایش را بست و وانمود کرد که آن دختر را به یاد میآورد. هیچ ملوانی نمیتواند تاب بیاورد که از هیچ بندر یا کشتی یا زنی که در روایتهای همسفرانش میآید، بیخبر باشد.
اسپایک گفت: «مرواریدهای خام میبندد، توی زنجیری دورِ گردنش. دخترِ یک غواصِ مروارید است.»
تامِ پیر گفت: «حواسش به زیباییاش هست. میشناسمش. آری، دیدمش. موهای سیاه.»
اسپایک گفت: «نه، قهوهای است.»
تامِ پیر گفت: «اوه، آری. آری؛ یادم آمد.»
او پیرمردی بود که دوباره داشت راه را گم میکرد و با نوعی نفرت به اسپایک نگریست.
بهنظر میرسید چشماندازِ خوشبختیِ اسپایک که در کشتی پچپچ میشد، تمامِ خدمه را علیه او شورانده بود—بهجز جودلرِ کوچک، شاگرد، و من. نمیدانید حملاتِ دستهجمعیِ خدمهٔ کشتی به روحِ یک مرد، چقدر میتواند شدید باشد. او هر کاری میکرد تا خوشایندشان باشد. برایشان اصلاح میکرد، برای آن نوبتِ نگهبانی غذاهای مخصوص میپخت، انگشتهای عفونیشده از سیم را که «پیرمرد» دست نمیزد، پانسمان میکرد و ساعتها در مناطقِ گرمسیری، مثلِ یک پلیس برای نگهبانها میایستاد. شنیدهاید از آن شبهایی که آسمانِ عمیق و بادهای ملایم، نگهبانانِ روی عرشه را وادار میکند در گوشهوکنار، دور از نورِ ماه، به خواب بروند؟ او در خدمت به آن مردها خستگیناپذیر بود. اما بیهوده. خوشطبعیاش مثلِ روغن روی این کینهٔ آتشین بود. شعلههای خشم، هر جا بود علیه او زبانه میکشید، تا اینکه سرانجام بوزنِ سمتِ راست، شیطانی دریایی و زمخت با دستهایی پینهبسته، جرئت کرد و او را با ضربهای روی عرشه کوبید.
بعدها، در حالی که هنوز لبخند میزد و سرش با تکهپارچهای خونی بسته شده بود، با تامِ پیر حرف زد.
گفت: «تو پیرمردی، تام؛ باید بدانی. مگر یک دختر ارزشِ این را ندارد که برای بهدست آوردنش کمی کتک بخوری؟ مگر برای مردی که کتک خورده، این فکر که آن دختر آنجاست، تسکینی نیست؟»
در حالی که تکهپارچهٔ قرمز روی پیشانیاش تکان میخورد، بهسمتِ شرق اشاره کرد و زمزمه کرد: «آنجا زنی برای تو هست.»
تمامِ اینها برای تامِ پیر بیفایده بود و در برابرِ بدخواهیِ سنگیاش خُرد میشد. هر چه میدانست را نمیگفت. خب، اصلاً چرا باید میگفت؟ این دنیای آب، چیزی نبود جز ویرانهای آبی و خیرهکننده از امیدهایش.
با ناتوانی گفته بود: «کجا؟» و سرنوشتهای تمسخرآمیز فقط حرفش را پژواک میکردند. صدایش مثلِ طنینِ یک مقبره، توخالی به گوشِ ما میرسید.
دوازده سالِ تمام بود که دریاها را میشکافت تا دوباره پایش را بر سنگفرشِ خیابانِ کریستین بگذارد. بیهوده. سرنوشتهای شوم با خدایانِ خاکستریِ اعماقِ دریا همدست شده بودند تا نقشههای آن اولیسِ پیر و بدشانس را بر آب کنند. کشتیها زیرِ پای او غرق شده بودند. از دریا بیرون خزیده بود تا در سواحلِ نامهربان سرگردان شود. آبجوهای مرگبار نوشیده بود و در انبارِ جلوی کشتیهای پستیِ بدقدم بیدار شده بود؛ واگنهای دریاییِ رهاشدهای که او را در حالی که اعتراض میکرد، به کلکته یا بانکوک یا جزیرهٔ افسانهای «یپ» برده بودند، در حالی که او میخواست به لیورپول برسد.
حالا، بعد از اینهمه عذابِ عظیم، روی آن مسیرِ درخشانِ دریایی نشسته بود و بهسویِ نیو ساوت ولز میرفت؛ مسیری که او را چهاردههزار مایل از خیابانِ کریستین دور میکرد. تامِ پیرِ بیچاره!
تامِ پیر هرگز از کینهاش نسبت به اسپایک نکاست. انگار از همان اول میدانست که سرنوشتش به سرنوشتِ آن ملوانِ غولپیکر گره میخورد. بیهوده بود که به او یادآوری میکردیم پیرترین مردِ کشتی است و در سیدنی نگهبانِ شب میشود و راحت است؛ و اینکه شاید همین کشتی به لیورپول برود.
تامِ پیر گفت: «دیگر تمام شد. این آخرین کشتیِ من است.»
با زمزمهای هولناک به ما گفت که دیگر نمیتواند از طنابها بالا برود. امتحان کرده بود و شکست خورده بود. دیگر توانی در تنش نمانده بود. این آخرین کشتیاش بود.
در حالی که با لباسهای ضدآبش سنگین حرکت میکرد، به ما زمزمه کرد:
«فکر میکنم همهمان مجبور میشویم این کشتی را هم ترک کنیم. پریشب یک نورِ آبی کنارِ بازوی دکلِ جلو دیدم.»
جودلرِ کوچک پرسید: «کی بود تام؟ کدام چرخ بود؟»
تامِ پیر با اندوه گفت: «چرخِ چشمچرخی.»
جودلرِ کوچک که گیج شده بود، گفت: «حتماً یک ستاره بوده.»
تامِ پیر با لحنِ آرامِ مردی که به حرفش اطمینان دارد، گفت: «نه، ستاره نبود. تا حالا نشنیدهای نورهایِ مرگ چه هستند؟ در این کشتی مرگ در کار است.»
ما با وحشت زمزمه کردیم: «چطور مگر، تام؟»
اما تامِ پیر مراقب بود که بیش از حد از حکمتش پرده برندارد. به ما نمیگفت که چرا نورِ آبی بهمعنایِ مرگ است.
اما حق با او بود؛ حق با تامِ پیر بود.
بوسنِ سمتِ راست، سگصفت بود؛ از آن سگهای نظامی، از همان موشدوانیهای بدقلق که از جنگ بوئر باقی مانده بودند، با یکی دو جای زخم بر تن و عطشی سیریناپذیر برای به رخ کشیدن قدرت. سرِ اسپایک، به خاطرِ آن دخترک در سیدنی، با او گلاویز شد و تا اسپایک با مشتی گرهکرده بر زمینش نکوبید، دست از سرش برنداشت. پس از آن، بوسن با چاقویش بازگشت—دو نفر دیدند که تیغ در دست دارد—و اسپایک این بار با پینِ مهار، او را به کفِ عرشه دوخت. و این بار، بوسن دیگر برنخاست.
او را به دریا سپردند و اسپایک را در انبارِ بادبانها به زنجیر کشیدند. ناخدا از خشم در حالِ انفجار بود، چرا که مرگِ آن مرد، خدمهاش را کم کرده بود؛ گویی همین حالا هم به قدرِ کفایت، کشاورزِ ناشی میانِ خدمه نداشت! گویی خنجری مستقیم به قلبش نشسته بود که کشتیاش با کمبودِ نیرو مواجه شده؛ پس به افسرِ اول گفت که قصد دارد عدالت را اجرا کند. ما میدانستیم این سخن چه معنایی دارد؛ و از آن دم به بعد، به همسفرمان به چشمِ مردی مرده نگریستیم.
از قضا، ناخدا سرِ سوزنی به دو افسرِ اولش اعتماد نداشت و بر سرِ شیوهٔ درستِ پایین آوردنِ دکل با بوسنِ سمتِ چپ، مشاجره کرده بود. از اینرو، کلیدهای آن انبار را به «تامِ پیر» سپرد؛ کسی که هم ناخدا را میپرستید و هم تا هفت نسل لعنتش میکرد.
خیالِ اسپایک، با آن قلبِ مهربانش، در حالی که به حلقهای در دیوارهای آهنین زنجیر شده بود، عذابمان میداد. شبها میترسیدیم بخزیم و از لای دریچه با او سخن بگوییم. قرار بود بمیرد؟ مردی که عاشق بود، بمیرد؟ عذابِ دریاها را با خلأ سیاه مرگ عوض کند؟ تلخ بود، اما بسیار محتمل. در آن دادگاهِ غریب، کلامِ ناخدا، خودِ قانون بود.
قلبم از نفرت نسبت به آن پیرمردی که کلیدهای زندانِ اسپایک را داشت، لبریز شد. او بر دریچهٔ عقب نشسته بود و با متهٔ چوبیِ تیکش، تار و پودِ طنابی ضخیم و زرد را از هم میگشود. داشت گرهٔ بائولاین را مهیا میکرد. انگشتانِ کلفت و پینهبستهاش با دقتی مرگبار میجنبیدند. سفرهای بسیاری را اینچنین به پایان رسانده بود، هرچند آنها را در شمارِ زندگیاش نمیآورد، چرا که هیچکدام به لیورپول ختم نمیشدند.
در دستانِ آن پیرمرد، حتی اشارهای به این طنابِ عظیم هم مشمئزکننده بود. همانطور که کشتی را از میانِ آن دریاهای غولآسا میراندیم، چشمم بارها و بارها بر او میافتاد. آن «تکهمردِ» زرد، کلیدها را یدک میکشید؛ سرنوشتِ اسپایک در گودیِ کفِ دستِ او بود.
در حالتِ عادی، جمع کردنِ بادبانهای کشتی هنگامِ ورود به بندر، کاری آرام و مقدس است. در آن لحظه، نوعی هیبت در برخوردت با کشتی هست؛ گویی فرشتهٔ نجاتت را نوازش میکنی. شور و شوقِ رهایی هست و همچنین انتظاراتی وحشیانه که بوی خشکی بیدارشان میکند. لحظهای است از سکونی تنبلوار و گمانهزنی، و نوعی دینداریِ ناخودآگاه؛ و کشتی تو را به دلِ تاریکِ ناشناختهها میبرد.
اما این بار، با وحشت دیدیم که آن ساحلِ تاریک پیشِ رویمان قد میکشد. کشتیِ ما به کشتیِ جنازه بدل شده بود، محاصرهشده میانِ مرگ و انتقامِ سیاهی که تامِ پیر در دلش برای اسپایک، همسفرمان، پرورش داده بود. حتی حالا هم بهسختی میتوانستیم اهمیتِ شومِ این حبس را باور کنیم.
من و جودلرِ کوچک، همانطور که بر بازوی بادبانِ بالایی دراز کشیده بودیم، خیره ماندیم به آن فانوس که در تاریکیِ غلیظِ شب میتپید؛ شبی چنان ساکن، چنان پهناور و چنان لبریز از فضای خالی. زمانی احساس میکردیم وایکینگهای طوفانزدهای هستیم، اما حالا میلرزیدیم؛ آبِ سیاه در پیچوتابها و لرزشهای فسفری میجوشید و میخروشید؛ نواری نقرهای از نور بیوقفه در خطِ آب جاری بود و پرتوهایی جادویی بر بدنهٔ خاکستریِ کشتی میافکند و قسمتِ زیرینش را نرم و بیجرم میکرد.
تمامِ مدت، صدای آرامِ نگهبانانِ عقبِ کشتی را میشنیدیم که تا نزدِ ما میآمد؛ میدیدیم که ذغالِ پیپهایشان همچون فانوسهای کوچک میدرخشد و خاموش میشود. میدانستیم که به هم تکیه دادهاند و با پچپچهایی خشدار از هم میپرسند چه کسی حاضر است در کشتیای بماند که در آن قتلی رخ داده است.
سپس تامِ پیر را دیدیم که تک و تنها نشسته بود، با آن زیرپوشِ زردش، و خاطراتِ لیورپول را در دلِ چرمیاش میپروراند! شنیدیم که با لحنی آرام به افسرِ اول گفت:
«شبنمِ سنگینی میباره. توی این عرضِ جغرافیایی، یعنی باد داره تغییر جهت میده.»
از آن صدای آرامش متنفر شدیم. همانطور که چانههایمان را بر لبهٔ گردِ آن بازوی عریض و آویزان گذاشته بودیم، تصویرِ آن بوسنِ سمتِ راست را در ذهنمان بازسازی کردیم تا فقط یک بار دیگر او را به قتل برسانیم.
و آن بالا، بر فرازِ صورتِ فلکیِ صلیبِ جنوبی، ستارهٔ قرمزی را دیدیم که تاب میخورد؛ همان ستارهای که اسپایک به آن دخترِ مبلغ داده بود تا مالِ خودش باشد. گویی جرقهای از آتشِ دلِ اسپایک بود، عمیق میدرخشید.
کارآموز گفت: «باید هشت زنگ باشه.»
فریادزنان پایین رفت و زنگ را زد. وقتی دوباره بر عرشه با هم جمع شدیم، بوسن با صدای رامشدهٔ مردی که هیچ کینهای به دل ندارد، گفت: «نگهبانها در عقب هستند، قربان.»
صدای افسرِ اول با لحنی بردبار و آرام آمد:
«جایگزینهای سکان و دیدهبان رو بفرستید.»
نوبتِ نگهبانی تمام شد. مردانی با پیراهنهای ساحلی، تلوتلوخوران از کنارِ ما رد میشدند. صدای پچپچِ وحشتناکی از یک آمریکاییِ غولپیکر شنیدیم:
«بهت میگم، من نمیذارم یه شهروندِ آمریکایی رو به کشتن بدن.»
در یک لحظه، گویی آن کشتیِ سیاه لبریز شد از زمزمههای توطئه. قلبهایمان میکوبید. آیا در آخرین لحظه برای نجاتش اقدام میکردند؟ پاورچینپاورچین دنبالِ آن آمریکایی رفتیم و شنیدیم که به یک دانمارکیِ ساکت میگوید:
«کوسهها چیزی نیستن. وقتی از کشتی فرار کنه، میتونه دستوپا بزنه. از اینکه دار آویزون بشه بهتره.»
«دار آویزون بشه!» من و جودلرِ کوچک، بر لبهٔ دریچه به خود پیچیدیم. آن کلمه همچون ماری فیسفیس کرد؛ همچون گلولهای در هوا سوت کشید.
ناگهان دیدیم آن آمریکایی با پاهای برهنه دنبالِ تام میرود و ما سریع خودمان را در سایهٔ دریچه انداختیم. آنها در فاصلهٔ پنج فوتیِ ما ایستادند. دندانهای آن آمریکایی را دیدیم که لابلای ریشِ ترسناکش میدرخشید. صدایی بم و بریده داشت؛ بینیِ جسورش انگار همچون قوچی به سویِ طرف حمله میبرد. اما تامِ پیر، نیمرخ به او داده بود.
«میخوای ببینی یه مرد رو به کشتن میدن؟ کلید رو بده به ما، ما هم ترتیبش رو میدیم که درستوحسابی از لبهٔ کشتی پرت بشه پایین.»
تامِ پیر دو مشتش را کنارِ بدنش آویزان کرد و به اطراف نگریست.
«باید خجالت بکشی—که یه پیرمرد رو وسوسه میکنی از وظیفهاش تخلف کنه.»
آمریکایی با تلخی فریاد زد: «وظیفه! لعنتی، اصلاً چنین کلمهای وجود نداره. من خونم رو میریزم تا اون پسر رو از طنابِ دار نجات بدم.»
تامِ پیر گفت: «نه.»
او بر دریچه نشست، سنگین و فسادناپذیر، و ابری از دود بیرون داد. گویی تسخیر شده بود توسطِ ایدهآلی سختگیرانه از رفتار، و از بالای حصاری نفوذناپذیر به ما مینگریست.
آن آمریکایی، بازوهای سپید و سایهوارش را بالا برد و فحشی نثار کرد. وقتی با خشم از کنارمان گذشت، دیدیم که صورتش از عرق میدرخشد. سپس جودلر از روی عرشه، پیشِ پای تامِ پیر برخاست و در گوشش پچپچ کرد:
«نمیخواهی جانِ آدمی را نجات دهی؟ چه تفاوتی میکند که پای این کشتیِ لعنتی بمانی یا نه؟ میتوانی تظاهر کنی که کلید را گم کردهای.»
تامِ پیر به جلو خم شد و با صدایی گرفته گفت: «من پاسدارِ این کشتیام.»
«خب، مگر چه میشود اگر باشی؟ مگر کشتیهای دیگر نیست؟»
تامِ پیر گفت: «این کشتی روانهی لیورپول است. خبر نداشتی؟ این کشتی به لیورپول میرود و هر جا او برود، من نیز میروم.»
لیورپول! چه امیدی بود که بتوان ارادهی پیرمردی را که قلبِ خشکیدهاش بر لیورپول قفل شده بود، متزلزل کرد؟ همانگونه خشک و بیحس، گویی در قیدِ باندپیچی باشد، با نگاهی مات و مبهوت به ما زل زده بود؛ یک مومیاییِ پیر! اصلاً چه تفاوت میکرد که او کجا باشد؟ احتمالاً زنش در لیورپول، دیرزمانی پیش، رهایش کرده بود. به نظرِ ما، این اشتیاقِ پیرمرد برای دیدنِ دوبارهی همسرش، چیزی اعصابخردکن و نامناسب مینمود. مگر میشد او با آن عاشقِ پرشور که در انبارِ بادبانها محبوس بود، وجه اشتراکی داشته باشد؟
جودلر پچپچ کرد: «تام، امشب به او خوراک دادی؟»
تام گفت: «آری.»
همانجا در تاریکی، نزدیکِ ما بود؛ دستش را تکان داد و گویی داشت دندههایش را میخاراند.
«حالش چگونه است؟»
تام گفت: «خب، آسوده است؛ بسانِ کفشی کهنه، آسوده.»
باورکردنش دشوار بود.
تپشی از باد به صورتمان خورد که بوی تندِ خشکی را با خود داشت و گویی شمیمی از چوبِ صندل و خاکِ آفتابسوخته میداد. جودلرِ کوچک، آهی از سرِ استیصال کشید.
با دریغ گفت: «داشت میرفت که ازدواج کند، تام.»
تامِ پیر با کندذهنی گفت: «آری، درست است. بگذار ازدواج کند.»
جودلر نالید: «دیگر نمیتواند. دارند روانهاش میکنند پایِ دار.»
تامِ پیر گفت: «خب، او هم حتماً همینگونه است.»
او عادتی داشت که برای جوانها کلافهکننده بود؛ هر چه میگفتند، بدون هیچ چون و چرا و بدونِ هیچ اعتراضی میپذیرفت. هرگز نمیکوشید تضادها را حل کند. تجربه به او آموخته بود که تضادها آشتیناپذیرند. یاد گرفته بود که با سختکوشی، تن به قضا دهد و سرش را زیر یوغِ زمانِ ستمگر خم کند.
با اینهمه، او یکی از بهترین ملوانهای زیرِ آسمان بود. نگهبانِ کشتی بود و وظیفهاش را بهخوبی میشناخت.
جودلرِ کوچک پرسید: «وقتی آن دخترِ مبلغ به کشتی بیاید، به او چه بگوییم؟»
تامِ پیر با خشونت گفت: «باید غم بخورد. این صلیبی است که باید به دوش بکشد. همهی ما صلیبی داریم، این هم سهمِ اوست.»
یعنی قصد داشت تمامِ سرنوشتها را به بیرحمیِ سرنوشتِ خویش بدل کند؟
تامِ پیر گفت: «اینکه بوزن را کشت، مسلّم است. اما تعدادِ ما آنقدر نیست که مطمئن باشیم بوزن در آن هنگام، کاردی در دست داشته است.»
جودلر با اشتیاق گفت: «دانمارکی او را دید.»
تامِ پیر با سرزنشی به ما نگریست. دلمان میخواست او را در دریا بیفکنیم، اما بهموقع یادمان آمد که او یکی از بهترین ملوانهای زیرِ آسمان است.
با اندوه به او پچپچ کردیم: «تو هیچگاه عاشق نشدی؟»
تامِ پیر گفت: «عشق! هه!» و در زیرپوشش تکانی خورد. شبِ آبی و بیکران، در حالی که بوی مشک میداد، بر فرازِ سرمان ژرفتر شد.
«عشق! هه!»
باید از یادِ این لحظات بیزار باشیم، لحظاتی که برای ملوانها باید جادویی میبود؛ اینکه در چنین شبِ پرستارهای، یدک کشیده شویم. اما اینبار، طعمِ رسیدن به خشکی از میان رفته بود. چراغهای زرد، به چشم میماندند؛ چشمهای آن سگهای قانون که بهزودی بر پیکرِ عظیمِ اسپایک رها میشدند تا او را به بند کشند.
کشتی به کشتیِ رویاها میمانست که دزدکی به بندری افسونشده میخزد و تنها از رهگذرِ ذغالهای بیدارِ آن پیپها در امتدادِ نردهی دکلِ فوقانی، نشان از زندهبودن داشت.
و حالا دیگر همهچیز به پایان رسیده بود. شهر بهتمامی نمایان گشت، درخشان، و نقاطِ طلاییِ متحرکی را بر سطحِ بندر میکوبید. غرشِ زنجیرِ لنگر را شنیدیم که از محفظهی آهنیاش بیرون میریخت و صدایی از یدککش برخاست:
«رهاش کن. چهل وجب بده.»
دکلهای سیاه و عظیمِ کشتی، در حالی که بر زنجیرش تکان میخورد، بهآرامی در برابرِ ستارگان حرکت کردند.
سرانجام رسیدیم؛ پس از چهار ماه، آرام گرفتیم. گویی حتی عرشهی زیرِ پایمان نیز جنبوجوشش را از دست داده بود. برای کفِ پاهایمان، سنگین و صلب بود، چونان لبهی سنگی. آیا براستی آن دریچهها زمانی با کوبشِ دریاهای طوفانی میلرزیدند؟ آیا اسپایک براستی بوزن را کشته بود؟ آیا ما براستی آن مردِ شوم را دیده بودیم که با دستبندهای دورِ مچِ پا، از لبهی کشتی به بیرون پرتاب شده بود؟
از سرِ ناباوریِ محض، به سوی محفظهی بادبانها رفتیم. آن دیوارِ آهنیِ سپید و هولناک، ما را ترساند. گویی شبحِ اسپایک از آندریچه، با لبهی برنجیِ سبزِ سمیاش، بیرون زده بود. گونههایمان را به آهن چسباندیم و پچپچ کردیم: «اسپایک، اسپایک.»
سپس صدای زنجیرهایش را شنیدیم. مچهایش را بسته بودند؛ به حلقهای در دیوار زنجیر شده بود.
ناگهان صورتش تمامِ دریچه را پر کرد. از دیدنش تکان خوردیم. چشمهایش بر ما میسوخت، درخشان، همچون چشمهای حیوانی در تاریکی. عقب کشیدیم، گویی که زنجیرها تا ژرفای روحش نفوذ کرده و از او موجودی عجیب ساخته بودند؛ چیزی کمتر از انسان. از این احساس بهشدت شرمسار بودیم، هرچند ذرهای از وفاداریمان را متزلزل نکرد.
جودلر گفت: «لنگر انداختیم، اسپایک.»
اسپایک گفت: «آری.»
صدایش بسانِ کشتی، ساکن بود. آیا براستی سخن گفته بود؟ صدای چکچکِ آب را از جایی میشنیدیم و صدای افتادنِ یک یا دو حلقه از زنجیرِ اسپایک.
ناگهان زیرِ لب گفت:
«این زنجیر را سوهان زدهام. میتوانید کلیدِ محفظه را جور کنید؟ به نامِ خدا...»
مجبور شدیم اعتراف کنیم که شکست خوردهایم. همانگونه که به درون خیره شده بودیم، شنیدیم که به عقب تکیه داد و با اندوهی ژرف گفت:
«من مردِ مردهام.»
براستی به صدایی میمانست که از گور برآید. گردِ دریچه جمع شدیم و به چشمهای شیشهایِ آن مردِ محکوم خیره گشتیم که روحش در وجودش فرومیرفت، همچون آتشی که رو به خاموشی است.
زمزمه کرد: «ترجیح میدهم کوسهای مرا ببلعد. ترجیح میدهم کوسهای خاکستری قلبم را از سینه بیرون بکشد تا اینکه دار زده شوم.»
«دار!» کلمه را بلند ادا کرده بود. آن ملوانِ نترس، با لبهای خویش، آن هجایِ منزجرکنندهای را که معنای پایان بود، بر زبان رانده بود.
هیچ کلمهای نیافتیم که آنقدر ژرف باشد تا تسکینی شود برای مردی که اینگونه از عطوفتهای سادهی بشری فاصله گرفته بود.
سپس، هنگامی که برای نفسی عمیق رو برگرداندیم، دیدیم تامِ پیر دارد از روی سرِ بخشِ پایین میآید؛ آرام و سنگین فرود میآمد، با تأنّیِ مردی فسادناپذیر که هیچچیز نمیتواند او را به شتاب وادارد و هیچچیز نمیتواند کُندش کند. آری، این باورِ غمانگیز را داشتیم که از آن پیرمردِ نفرتانگیز که فکر و ذکرش در لیورپول بود، هیچ امیدی نمیرود. قلبش همگام با بدنش خشکیده بود. او چنان از لرزشهای جوانی دور بود که گویی پیر زاده شده بود.
چه قصدی در سر داشت؟ پیداست که اگر دم برمیگرفت و اجازه میداد زندانی بگریزد، خود نیز ناچار از گریز بود، چرا که پس از آن، دیگر در آن کشتی جای درنگ و آرامشی نمیماند. خب، که چه؟ مگر آن پیرمردِ غریب نمیتوانست کشتی دیگری به مقصد لیورپول بیابد؟ خب، میتوانست؛ دوازده سال بود که کارش همین بود. حالا، دستآخر، راه پیش رو روشن و هموار مینمود. اما اگر میگذاشت زندانی فرار کند...
نه، هرگز چنین نمیکرد. حس میکردیم او نیز همچون دیوار پولادینی که بدان تکیه داده بودیم، سخت، ستبر و تسخیرناپذیر است.
صدای اسپایک که از دریچه به گوش میرسید، رشتهٔ افکارمان را از هم گسست:
«گوش کنید. این صدای پاروهای قایقِ مأموریت است!»
صدای پاروهایی را شنیدیم که به کشتی نزدیک میشدند.
جودلر زیر لب گفت: «شاید رئیس بندر باشد.»
اسپایک گفت: «نه، خودش است که میآید.»
صدایش خاموش شد.
در همان دم، از میان عرشههای خلوت و ساکت، صدای مشتاقِ پیرمرد را شنیدیم که کمککاپیتان را فرا میخواند:
«قایق مأموریت است. پلکانِ تردد را پایین بیاورید.»
وحشتزده از کنار آن دریچه گریختیم. سنگینیِ این تراژدی بیش از طاقت ما بود. با اینهمه، هیچچیز نتوانست مانع ما شود که چون اهالی مأموریت با ارگِ قابلحملشان از راه رسیدند، کنار پلکانِ تردد توقف نکنیم.
دیدیم که دخترک خندان و بیهیچ کمکی، بر عرشه پرید و تیزبینانه به اطراف نگریست. او کشتی را میشناخت. ما پشت جایگاهِ ستونهای لنگر پناه گرفتیم تا از نگاهِ کاوشگرش در امان بمانیم.
در همان لحظه، نسیم ملایمی در بندر وزید، سایبان خاکستری بر عرشهٔ عقب را تکان داد و عطری از خشکی با خود آورد؛ عطری که این صحنه را برای همیشه در جان و حافظهمان حک کرد: دختری که بیهوده در پیِ معشوق خویش میگشت.
دیدنِ چشمانِ منتظرِ او، آن هم در میان آن کشتی عظیم که گویی از چهارگوشهاش زمزمههای جنایت میتراوید، هولناک بود.
آهی کشید، دستانش را در هم پیچید و به دنبال صدای ارگ راه سپرد.
من و جودلر با هم پچپچ کردیم؛ دیدیم که ارگ را در دوازدهقدمیِ درگاهِ اسپایک نهادهاند. سینهخیز، خود را به روی دریچه رساندیم و بهموقع رسیدیم تا ببینیم که کلاهش را به میخی آهنین برای بستن طنابها آویخت؛ دومین میخ از میان میخهای مهار.
مو بر تنمان راست شد. این همان میخی بود که اسپایک با آن جمجمهٔ آن بوسن را خرد کرده بود! گویی دوباره طنینِ جینگجینگِ زنجیرهایش را شنیدیم. بیشک، حالا داشت به دختر خیره میشد. دختر با دستانِ گرهخورده ایستاده بود و نوازندهٔ ارگ دعا میخواند. آن کشتی، به تلخترین و شومترین شکلِ ممکن، محتاجِ دعا بود.
سکوت سنگینی حکمفرما بود. خدمهٔ آن کشتیِ قدیمیِ فورنزیکا از دلِ سایهها بیرون میآمدند. بازوانِ ستبرشان آویزان بود و با مشتهای گرهکرده، نخهای تابیده را میپیچاندند. آنگاه، دختر لب به آواز گشود.
همه چیز در آرامشی غریب میگذشت؛ گویی در خواب و رؤیا بودیم. کریستالهای نمک هنوز بر برجستگیهای عرشه میدرخشیدند، همانجایی که تا بیست ساعت پیش، امواج خروشان دریا در آن فرو میریختند. آری، دقیقاً در همان نقطه بود که ما، در حالی که کفِ دریا بر گردنمان نشسته بود، با طنابهای مهار کلنجار میرفتیم و آن بوسنِ مرده در گوشهایمان فریاد میکشید. چطور میتوانستیم باور کنیم که این دخترِ ظریف، بهراستی آنجا کنار ارگ آواز میخواند؟ اما بود. خطِ پاکیزهٔ گونهاش، با ظرافت در برابر نردههای کج و ضخیمِ سمت راست کشتی قرار گرفته بود؛ نردههایی که با رنگهای تاولزده، سرخ میدرخشیدند. آیا ما بهراستی آن حصارِ پولادینِ عظیم را دیده بودیم که در کفِ دریا غرق میشد؟
آوازش پایان یافت.
سپس، وقتی نوازندهٔ ارگ برخاست تا سخن گوید، او من و جودلر را دید که بر دریچه دراز کشیده بودیم و با نگاهی آکنده از بیتفاوتیِ خندان به سمت ما آمد. اما به محض آنکه در سایهٔ پلِ فرماندهی لغزید، زمزمه کرد:
«جیک موران کجاست؟»
از شدت اشتیاق، نفس در سینهاش حبس شد.
«او در کشتی است، مگر نه؟»
سر تکان دادیم و آب دهانمان را به سختی فرو بردیم.
«کجاست؟»
دستِ نمناکش را بر مچم حس کردم. داشتم خفه میشدم. تا آن دم، هیچچیزِ لطیفی اینگونه دور مچم نپیچیده بود.
دوباره پرسید: «کجاست؟»
همچون دو پنگوئنِ کوچک که تازه چیزی بلعیده باشند، به او خیره شدیم. دیدهاید که چطور شانههایشان را بالا میاندازند و نگاهی گیج و مرموز دارند؟
جودلر گفت: «در انبارِ بادبانهاست.» و به آن دریچهٔ سیاه اشاره کرد که در برابرِ دیوارِ سپیدِ بخشِ فرماندهی، سخت دلگیر مینمود.
«چرا... چرا او... بر عرشه نیست؟»
جودلر، در حالی که آب دهانش را به زحمت قورت میداد، گفت: «زنجیر.» و افزود: «بستهاندش.»
ناگاه هر دو با لحنی عذابدیده، یکصدا گفتیم:
«او آن بوسنِ سمت راست را کشت.»
گویی پیکرش فرو ریخت و همچون بادبانی که با تغییر جهت کشتی تکان میخورد، لرزید.
زمزمه کردیم: «همه چیز عادلانه بود. ناچار از این کار بود. بوسن با دشنه به سویش میآمد.»
خشکش زد. آنچه در دست داشت، بر عرشه افتاد. هیچگاه ندانستیم آن چه بود.
با اینهمه، در اندوهِ آن زن، تسلایی غریب یافتیم. حتی اگر در مقامِ آورندهٔ خبرهای تراژیک بود، بودن در کنارش چیزی از جنسِ هیجانِ داستانهای عاشقانه داشت. در چشمانش برقِ غریزهٔ حفاظتیِ مستأصلی را میدیدیم.
زمزمه کرد: «مرا پیشش ببرید.»
مگر ممکن بود؟
وقتی به طول عرشه نگریستیم، مبلغِ زردرنگ را دیدیم که با لحنی مهربان با خدمه سخن میگفت. آن موعظههای ملایمش که به گوش مردانی ژولیده میرسید، گویی از همان چیزهایی بود که در طوفان غرق میشوند و در برابرِ شرارتِ دریا تاب نمیآورند. مردان با توجهی شدید و سرگرمیِ عجیبی به او مینگریستند، چرا که میدانستند اسپایکِ قاتل درست پشت سرِ اوست.
تامِ پیر در بیرونیترین لبهٔ حلقه ایستاده بود. وقتی به او دست زدیم، آرام چرخید؛ سرش بر شانههای عظیم و تحلیلرفتهاش استوار بود. به محض آنکه دختر را دید، دریافت که از او چه میخواهند.
به او اصرار کردیم: «بیا دیگر تام، بگذار او را ببیند. خودت هم میتوانی بیایی.»