وقتی فردیناند تایلاندی، شاعر و کافر و آوارهٔ روی زمین، حماسهٔ سترگش را به پایان رساند، در ژرفای وجودش ندای پاریس را شنید که با شدتی فزاینده برمیخاست. هشت سال بود که پیاده در دل طبیعتهای رامنشده گام میزد و گوشش را همواره بر سینهٔ طبیعت مینهاد تا روحش با خلقوخوی او همنوا شود. هشت سال بود که طبیعت را میپرستید و الوهیتی جز او نمیجست و در او خدایی یگانه را میدید که در صورتهای گوناگون تجلی کرده است. در چشمان ژرفبین او، در درختان و بیشهها و باغها دریادها کمین کرده بودند؛ در چشمهها و رودها و دریاچهها نایادها حضور داشتند؛ در دریاها نرییدها بودند و همواره پان بود که در جنگلها یا بر فراز تپهها نی مینواخت. و چنین بود که در برابر همهٔ طبیعت زانو زد و خدایی جز او نشناخت.
اما با به پایان رسیدن حماسهاش، چون همهٔ شاعران، تشنهٔ ناشری بود؛ خرسند نبود که تنها برای خویشتن آواز بخواند. از این گذشته، میدانست که حماسهاش اثری نیکوست. پس نیاز به ناشر بهانهای شد تا روی به سوی شمال و پاریس کند، اما بعید بود که تنها همین نیاز قدمها و قلبش را چنین به لرزه انداخته باشد. بیگمان چیزی بیش از این در کار بود؛ بیشتر به آن شور و وجدی میمانست که تبعیدیای به هنگام بازگشت به وطن احساس میکند.
تایلاندی با خود گفت: «به ارادهٔ خویش پاریس را ترک کردم؛ از پاریس بیزارم؛ پاریس برای من جز رنجهای بزرگ چیزی به ارمغان نیاورد؛ پاریس نه مسیحی است و نه کافر؛ اگر به پاریس برگردم، واپسگراییدهام — اما، ای خدایان، به قدمهایم شتاب دهید و دلم را استوار کنید تا هرچه زودتر به پاریس برسم!»
این امر تنها از آن رو قابل درک و توجیه است که پاریس نخستین خانهٔ او بود. با پذیرش این نکته (که هر کس میتواند بر آن گواهی دهد)، نتیجه چنان اجتنابناپذیر میشود که یک قضیهٔ هندسی، و آدمی تنها میتواند در شگفت شود که او اینهمه در برابر غریزهٔ بازگشت به خانه ایستادگی کرده است.
او با گامهایی سخت و تند به سوی شمال رفت؛ از کنار رود رون گذشت، از آوینیون و والانس به لیون رسید و از رود سون به شالون رفت؛ سپس از دیژون و تونر و سانس و ملون گذشت تا به پاریس و پورت دو شارنتون رسید. بیستوپنج کیلومتر آخر را در دل شب پیمود، چرا که چیزی او را به پیش میراند و اکنون که هدفش اینقدر نزدیک بود، رغبتی نداشت بایستد و بخوابد.
صبحی غلیظ و سنگین بود، در ماه نوامبر، هنگامی که از باجگاه گذشت و با خود گفت: «به خانه رسیدم.» صبحی مهآلود بود که کمابیش به باران میزد. اسبهای نر، که تکتک به گاریهای بازار بسته شده بودند، بر سنگفرشهای لغزنده میلغزیدند و با همهٔ توان شانههای باشکوهشان بر بندها فشار میآوردند — سخت مشتاق بودند، اما همیشه کامیاب نمیشدند. تایلاندی، که سپاسگزار بازی عضلات آنها بود، ایستاد تا تحسینشان کند؛ و در همان حال که ایستاده بود، چشمش به زنی افتاد که در کنارش ایستاده بود.
به خود زحمت نداد که نگاهش کند، زیرا زنان، بهمثابه افرادی جدا، در زندگی او اهمیت چندانی نداشتند. او زمانی زنی را دوست داشته بود و بعدها از این بابت پشیمان شده بود. همین کافی بود. شاید آن زن از شدت احساسات او ترسیده بود؛ شاید تایلاندی بیش از اندازه از وجودش را به او بخشیده بود؛ شاید کوشیده بود بر گلی فانی هالهای از قدسیت ببخشد — یا شاید آن زن صرفاً موجودی ترسو و نرمخو بود، با سری بلوند و تهی و دلی که او، دستکم، از بیدار کردنش ناتوان مانده بود. در هر صورت، میدانم که آن زن به او گفته بود دوستش دارد و سپس با نخستین نسیم مخالفت والدین، به آغوش مردی دیگر پرتاب شد. داستان همین بود — و ما در پی آن نیستیم که مقصر را بیابیم.
از این رو، برای تایلاندی زنان تنها بهصورت جمعی جالب بودند: آنان نماد چیزی بودند، میبایست نماد چیزی باشند. آخر، نیمی از جمعیت زمین نمیشد که صرفاً برای آن وجود داشته باشند که کودکانی زاده شوند. نه، بیتردید رازی در باب آنان بود که وجودشان را توجیه میکرد — و بیش از هر چیز، قدرتشان را. وگرنه چرا میبایست (که بیگمان چنین میکردند) انگیزهٔ مردان شوند؟ چرا میبایست ملتها را به لرزه درآورده و پادشاهان را به قتل رسانده باشند؟ او از یافتن پاسخ دست کشید، اما با این همه، پرستش پرشورش را نسبت به دیانا، الههٔ شکار، و ونوس ژنتریکس ادامه داد.
زنی که در کنار تایلاندی ایستاده بود، در نگاه اول به هیچروی شخصیتی برجسته نمینمود و آشنایی آن دو با یکدیگر یکسره اتفاقی بود. پیادهرویی لغزنده، سه اسب نر بسته به گاریای بیش از اندازه پر، و سورچیای تندخو؛ حادثه همین بود و سرآغاز آموزشهای تکمیلی تایلاندی در باب زنان نیز همینجا بود.
گاری وسط جاده، درست برابر دروازهها، از حرکت بازایستاده بود و چنان مینمود که آن سه اسب نر را یارای آن نیست که آن را حتی یک اینچ به جلو برانند. آشکار بود که این ماجرا راه را بند آورده است و طبیعتاً مأمور پلیسِ شیفت سرخ و برآشفته شد و پارهای از این حالوهوا را به سورچی گاری منتقل کرد. سورچی تازیانهاش را بیرون کشید؛ تازیانهای با دستهای کوتاه و شلاقی بلند و بیرحم، و آن را با ضرباتی چرخان و لرزان بر پشت اسب پیشرو فرود آورد. سیاست درستی نبود، زیرا حیوان از سر بیمیلی تکان نخورده بود. با ضربهٔ تازیانه، اسب تکانی خورد، لغزید و در بندها گیر کرد؛ سمهایش، به هنگام لغزش و دستوپا زدن، از سنگفرش جرقه برمیکند و بیهوده میکوشید جایی برای تکیه بیابد، تا سرانجام، خرخرکنان و به خود پیچان، پاهایش از زیرش دررفت و به پهلو افتاد.
زنی که در کنار تایلاندی بود جیغ کوتاهی کشید، چیزی میان ترس و دلسوزی، و بازوی او را چسبید. تایلاندی که برگشت، دید زن سخت رنگپریده است — و زشت هم نبود.
تایلاندی گفت: «بیایید، بیایید از اینجا دور شویم. وقتی حیوانها حیوانهای دیگر را شلاق میزنند، از دست آدمی کاری برنمیآید.»
زن، که همچنان به بازوی او آویخته بود، تلوتلو خورد.
گفت: «گمان میکنم... دارم از حال میروم.»
تایلاندی پندش داد: «متأسفم؛ بکوشید یک لحظه این کار را نکنید.»
او زن را تقریباً تا نزدیکترین کافهٔ پیادهرو برد، بر صندلیای آهنی پشت میزی آهنی نشاند و یک کونیاک سفارش داد.
زن آن را نوشید و از گرمای نوشیدنی لرزید.
گفت: «ممنونم، مسیو.» سپس، آرام و برای نخستین بار، چشمهایش را بالا آورد تا به او نگاه کند.
تایلاندی هنوز در دههٔ سیسالگی بود و هشت سال زندگی کوچگردی او را جوان و سرزنده نگه داشته بود. خوشتیپ نبود — خیرهکننده بود. هر کس یک بار او را میدید، هرگز فراموشش نمیکرد: آن چشمها با برقی از شعر که در آنها میسوخت؛ آن چهرهٔ لاغر و گندمگون با دهانی کج و بینیای عقابی؛ آن دستهای باریک و توانمند؛ و آن اندام ترکه و بیقرار که با زاویههایی تند از میان جامههای افتضاحش بیرون زده بود.
زن به او نگاه کرد و چشمهایش از تعجب گشاد شد. تایلاندی، به او نگریسته، با خود اندیشید که تعجب به این زن میآید؛ او در اوج تعجب، در زیباترین حالت خویش بود.
با لحنی دلنشین — تقریباً بیتفاوت — گفت: «من بسیار زشتم، نه؟»
زن خود را جمعوجور کرد، شتابان نگاهش را دزدید و با متانت و ادبی تمام پاسخ داد.
«ببخشید، مسیو؛ البته که اصلاً زشت نیستید. و من از شما بسیار سپاسگزارم. شما لطف کردید و... و میترسم وقتتان را گرفته باشم.»
مرد اندکی خندید — آرام، چنانکه مردانی میخندند که به تنهایی خو کردهاند.
گفت: «عزیزم، تو را از چه چیزی بازداشتهام؟ مگر من در پاریس نیستم، همانجا که دلم میخواست باشم؟ دیگر چه میخواهم؟ اگر روزی از کوه المپ بالا روم و از دروازهها درآیم، گمان میکنی چون داخل شدم اعتراض کنم که مثلاً... خب، بگوییم دیانا بازم داشته است؟»
زن این پرواز کلمات را درنیافت — طبیعتاً درنیافت — اما واپسین کلمه را شکار کرد.
با تعجب فریاد زد: «دیان! چه عجیب که اسمم را حدس زدید!»
مرد پرسید: «اسم شما دیان است؟»
زن تأیید کرد: «بله، همینطور است.»
مرد، دستهایش را چنان گشود که انگار در ستیزی پیروز شده است، گفت: «بفرما، دیدی؟ بزرگ است دیان! — دیانِ کجا؟ — دیانِ افسوسیها؟»
زن، گیجشده، سرش را تکان داد.
گفت: «نه — دیانِ اِورمونسورسن.»
این نام میبایست خاطرهای را در او بیدار کرده باشد، زیرا اخم کرد و چشمهایش را ریز کرد.
درست وقتی زن میخواست سخن بگوید، مرد فرمان داد: «نه، نه — چیزی مگو. بگذار فکر کنم. اِورمونسورسن... آه! به یاد آوردم! دهکدهای کوچک در کنار رودخانه، با درختان سپیدار که چون نگهبانان در کنارهها صف کشیده بودند. دهکدهای کوچک و رنگارنگ، سرشار از نور و روشنایی و پاکی — با آبشخوری در میدان — و گنجشکها. بله، صدها گنجشک. و یکی دو چکاوک برای صبحها. و مغازهای که اگر آدمی مسیحی باشد، باید در برابرش کلاه از سر بردارد و زانو بزند. آه، بله — اکنون به یاد آوردم، اکنون به یاد آوردم! صاحب مغازه خانم نیکولا بود و او قدیسهای بود. من مسیحی نیستم — من کافرم — اما خانم نیکولا... آه، خب، برای ادای احترام به قدیسهای مسیحی، لازم نیست حتماً مسیحی باشی.»
مرد غرق در احساسات شده بود؛ از شورِ یادآوری میدرخشید و چون دید دیان خاموش مانده و هیچ هیجانی در او برنینگیخته است، دلآزرده شد.
با لحنی معترض گفت: «پس تو نمیشناسیاش... تو خانم نیکولا را نمیشناسی؟»
زن سرش را تکان داد و مرد سرانجام دریافت که او در سکوت و به پنهانیترین شکل ممکن گریه میکند.
مرد با صدایی آرام گفت: «آه»، و باز تکرار کرد: «آه!» اما فعلاً دیگر سخنی از خانم نیکولا به میان نیاورد. در عوض برخاست، با صدای بلند صورتحساب را خواست، آن را پرداخت، دستش را بر شانهٔ زن گذاشت و با شور و حرارتی بسیار فریاد زد: «حالا میرویم صبحانه بخوریم. تو گرسنهای و من نیز همینطور. پاریس را میپیماییم و در کلوزری د لیلا صبحانه میخوریم؛ جایی که روزگاری خانهام بود. بیا... برویم، فرزندم! پیش به سوی مقصد!»
زن اعتراض کرد، اما نه چندان شدید. مدعی شد که همراه خوشرویی نیست؛ بهتر است مرد در پی کس دیگری بگردد، زیرا امروز از آن روزهای غمگینش بود. از این گذشته، جامههایش مناسب نبود؛ کفشهایش و بلوزش... مرد بلند خندید، به تکهپارههای جامهٔ خویش اشاره کرد و بهویژه به سوراخ بالای کلاهش که موهای سیاه و صاف و بلندش از آن نمایان بود.
فریاد زد: «جامه را چه اهمیتی است! مگر ما جوان و زیبا نیستیم؟ دیانا و... و پان. اکنون دست در دست هم سوار یک درشکه میشوند!»
هیچکس را یارای آن نبود که جلو حالوهوای تعطیلاتی او را بگیرد. از این گذشته، به دلیلی، اندیشهٔ جدا شدن از زن خوشایندش نبود. همراهی میخواست که تشویقش کند، به او بخندد و با او بخندد و از همه مهمتر، به سخنانش گوش دهد. شاید سرانجام ذرهذره داشت درمییافت که چرا وجود زنان اتفاقی نیکوست.
تایلاندی، دستکم، از آن گشتوگذار نهایت لذت را برد. پیوسته سرش را از پنجره بیرون میبرد تا جاهایی را که به یاد داشت و جاهایی را که هرگز از یاد نمیبرد نشان دهد. در آغاز، مسیر رود سن را دنبال کردند — انگار از دیدن سن سیر نمیشد — و به این میبالید که نام هر پل را درست میگوید.
گفت: «تا چند لحظهٔ دیگر، وقتی از آل او ون گذشتیم، به بلوار سنژرمن میرسیم. آنجا رودخانه را ترک میکنیم... ببین، نگفته بودم؟ خداحافظ، سن! درود بر موزهٔ کلونی و مدرسهٔ پزشکی! به چپ، درشکهچی! باید اودئون را دید. آه، چه روزهای نامآوری — و چه شبهای نامآوری، به خدا قسم!»
هر لحظه مشتاقتر و هیجانزدهتر میشد. به زئوس قسم، مگر پس از هشت سال دوباره به پاریس خویش بازنگشته بود؟ پس چرا میبایست تظاهر به آرامش کند؟ دیان، البته، هرگز نکوشیده بود به او پیشنهاد دهد که آرام باشد. او مرد را همانگونه که بود دوست داشت — طوفانی، پرشور، یک پسربچه.
با شکوه و جلال، پیش «کلوزری د لیلا» در «بلوار مونپارناس» ترمز کردند. اینجا در روزگار قدیم پاتوق محبوبش بود؛ در روزگار قدیم، هشت سال پیش، هنگامی که زنان را به لعنت میسپرد و میکوشید همهشان را از یاد ببرد، زیرا یکیشان او را از یاد برده بود. آنجا بود که مردان برای نخستین بار او را بزرگ نامیدند؛ آنجا بود که، چون هوشیار بود، بخش بزرگی از شعرهای نخستینش را نوشت؛ و آنجا بود که او را بر تخت پادشاهی نشاندند. هنگامی که کرایهٔ راننده را میپرداخت، حس کرد چشمهایش تار شده است.
به دیان گفت: «عزیزم، اگر مرا نخندانی، میزنم زیر گریه.»
«چه چیز تو را چنین به هم ریخته؟» این را پرسید و دستش را بر بازوی او گذاشت.
لبخند کجی زد و پاسخ داد: «هشت سال دوری... همهاش همین است.»
«بسیار زیاد است،» زن با متانت گفت. «میفهمم.»
با کوششی بسیار حالوهوایش را دگرگون کرد و عمداً شاد و سرحال شد.
«آه، خب،» فریاد زد، «ببینیم چه چیزهایی عوض شده است. ببینیم هنوز فردیناند تایلاندی را به یاد دارند یا نه.»
چندان طول نکشید که تردیدش برطرف شد. پیشخدمتی با آستینهای بالازده و پیشبندی، که داشت کف زمین را جارو میکرد، بهمحض ورود آنان از جا برخاست و با دیدن تایلاندی، از شدت شادی و حیرت، دستهایش را رو به آسمان بلند کرد.
«اما این آقای فردینان است!» فریاد زد. «یا شاید هم روحش!»
تایلاندی، که از این شناسایی فوری به وجد آمده بود، هر دو دستش را دراز کرد و با گرمی گفت: «هیپولیت عزیز من — هیپولیت عزیز من!»
بانویی تنومند، در جامهای سیاه، از پسِ میز بلندش شتابان بیرون آمد و انگشتانش را با عجله در موهایش میگرداند (چرا که دیگر آنقدر جوان نبود که بتوان او را از خودپسندی و زیباییدوستی بری دانست).
«مسیو فردینان!» زن فریاد زد — «واقعاً شمایید که نزد ما بازگشتهاید؟ با این شادی ناگهانی ما را میکشید!» و دستش را بر قلبش گذاشت — یا هر جایی که هیکلش اجازه میداد به قلبش نزدیک باشد.
«مادام موپن عزیز،» فردیناند، در حالی که او را با شور و حالی بسیار در آغوش میگرفت، پاسخ داد: «هر سال جوانتر و زیباتر میشوید. از کدام آبهای جادویی مینوشید؟»
«همیشه همین سلستینهای ویشیاند،» چنین پاسخ داد؛ و سپس با ناز ضربهای به او زد و گفت: «پیرِ شوخ!»
چند دقیقهای همانجا ایستادند تا براندازش کنند، تا سراپایش را ببینند و دریابند این هشت سال چه تغییراتی در او پدید آورده است. دیان، که لحظاتی به فراموشی سپرده شده بود، در پسزمینه منتظر ماند تا آنکه تایلاندی، احساس کرده که او معذب شده است، بازویش را گرفت، او را پیش آورد و به مادام موپن معرفی کرد: «دیان، دوست کوچولوی من.»
«اما من مادموازل دیان را میشناسم،» صندوقدار گفت. «دو شب پیش با مسیو برونو، آن نقاش، اینجا نبودی؟»
دیان سر تکان داد و سرخ شد؛ نگاهی شتابان به تایلاندی انداخت و بیدرنگ چشم از او برگرفت.
گفت: «بله، مادام.»
تایلاندی گفت: «آه، با برونوی پیر، هان؟ در شگفتم که آن یکی هنوز زنده است. خب، برونوی پیر چطور است؟ از او خوشت میآید؟»
دیان پاسخ داد: «او... مهربان بود. دو روز بود که چیزی نخورده بودم. بله، مهربان بود. به من غذا داد.»
تایلاندی فریاد زد: «کمترین کاری بود که از دستش برمیآمد! آن ساتیر پیر!»
سپس چنان ناگهانی به سوی او چرخید که دیان با جیغی کوتاه از ترس عقب پرید.
داد زد: «و حالا! حالا چه! چند وقت است چیزی نخوردهای؟ این را پاسخ بده. یا هنوز هم برونو به تو غذا میدهد؟»
دیان پس از وقفهای پاسخ داد: «من مسیو برونو را ترک کردم. کارم را نزد آن خیاط زن در خیابان شرشمیدی از دست دادم. تقصیر خودم بود، زیرا به کارم توجه نمیکردم.»
تایلاندی با تندی میان سخنش پرید: «میپرسم چند وقت است چیزی نخوردهای؟»
دیان با دلاوری گفت: «مسیو، وقتی شما را دیدم، داشتم میرفتم صبحانه بخورم.»
او با صدایی چون خرناس، ناباوریاش را آشکار کرد.
«کجا میرفتی صبحانه بخوری؟ پورت دو شارنتون؟ بعید میدانم.»
«داشتم میرفتم خانه تا صبحانه بخورم.»
«آه، داشتی میرفتی خانه؟ به اِورمونسورسن؟ بیستوشش کیلومتر، هان؟»
«بله، مسیو.»
«و چگونه میرفتی؟»
گفت: «قصد داشتم پیاده بروم، مسیو.»
«آه — وُالا! سرانجام ته قضیه معلوم شد. میخواستی بیستوشش کیلومتر پیاده بروی تا صبحانه بخوری، چون یک سکّهٔ مسی هم در جیبت نبود. برونوی خوک! چرا خدایان میگذارند چنین تراژدیهایی بر زمین روی دهد! هیپولیت، زود باش — بشتاب — میز را برای دو نفر بچین، و هرچه از بهترینهای خانه است بیاور. این بچهٔ بیچاره دارد از گرسنگی میمیرد و ما داریم دایرهٔ لغاتمان را به رخ میکشیم. این جنایت است — باورنکردنی است. آلهاوپ!»
گذاشت تایلاندی او را به سوی صندلی راهنمایی کند — او این کار را با شکوهی تمام، اما شادمانه و با حرکاتی اغراقآمیز انجام داد و جوانمردانه تظاهر کرد اشکهای درون چشمهای دیان را نمیبیند. و در حالی که غذا میخوردند، تایلاندی او را با تکگوییهای پرشورش سرگرم کرد. بسیار بر اسم او تأکید میکرد — که انگار سخت خوشش آمده بود — و با تفصیل از آن سخن میگفت و او را دیانای ماه یا الههٔ شکار خویش مینامید. برایش سرگرمکننده بود که تظاهر کند بر کوه المپ ضیافت میکنند. دیان، طبیعتاً، یارای پابهپا شدن با لفاظیهای او را نداشت، اما تا وقتی تایلاندی خوشحال بود، او نیز خشنود بود؛ و با اشتهایی خوب و بیهیچ تکلفی غذا خورد.
وقتی غذایش را به پایان رساند — املت او فین ارب — رنگ به گونههایش بازگشت و توانست با او بخندد. او به هیپولیت، که برای آن لحظه نامش را باکوس نهاده بود، فرمان داد از زیرزمین برایشان شراب قرمز بیاورد — «شرابی خوب، باکوس، نه چندان سنگین؛ شرابی که طعم انگور در آن حس شود.»
شراب رسید و او با وقاری تمام به سلامتی او نوشید — به سلامتی او و چشمهای زیبایش؛ زیرا اکنون برای نخستین بار دریافته بود که او چشمهایی درشت و تیره دارد.
به هنگام نوشیدن قهوه، پاهای بلندش را زیر میز کشید، سیگاری روشن کرد و آهی آسوده و عمیق کشید.
با لبخندی بر لب گفت: «خب، اکنون از خودم میگویم. دوست داری؟»
دختر با سادگی تشویقش کرد: «بله، حتماً؛ شما بسیار خوب سخن میگویید. حتماً بسیار درس خواندهاید. من، همانطور که میبینید، سخت نادانم. هیچچیز نمیدانم.»
مرد آرام خندید.
گفت: «بیا، چنین نیست. تو بسیار چیزها میدانی. آنقدر میدانستی که چون گرسنهات شد، راه خانه را در پیش گیری. من، برعکس، وقتی گرسنه بودم — از خانه دور شدم و هشت سال خویشتن را گم کردم. اما این گرسنگی شکم نبود که مرا دور کرد؛ گرسنگی برای تسلی بود. از این رو تنها رفتم. وقتی آدمی تنهاست، بهتر با طبیعت پیوند میگیرد. میبینی، ستارهها برای تماشاچیان نمیخوانند و درختان برای جماعت نجوا نمیکنند. و نایادها — آه، بله، دوست من، نایادها خجالتیاند.»
مکث کرد، نه برای آنکه به او خیره شود، بلکه شاید برای آنکه در اندیشههایش غرقه شود.
دختر، در حالی که چشمهایش از تعجب و تحسین گشاد شده بود، گفت: «شما شاعرید.»
پاسخ داد: «امیدوارم باشم — امیدوارم باشم.»
دختر با احترامی فزاینده ادامه داد: «شما شاعر بزرگی هستید.»
مرد گفت: «ممنونم. دستکم شاعر پرکاری نیستم.»
این سخن او را به یاد حماسهاش و دلیل حضورش در پاریس انداخت. گمان میکنم در آستانهٔ از یاد بردن هر دو بود — آنقدر در میز محبوبش احساس راحتی میکرد که انگار آن هشت سال سرگردانی و کار هرگز روی نداده بود.
فریاد زد: «ها! این مرا به خودم آورد. امروز صبح کار دارم. باید ناشرم را ببینم. و تو، دیان من، قصد داری چه کنی؟»
شانههایش را بالا انداخت. مگر کاری بود که انجام دهد؟ مرد اندکی از او بازجویی کرد. آیا دلش میخواست به خانهشان در اِورمونسورسن بازگردد؟ جرئت نمیکرد. میترسید که آنان دیگر او را نخواهند. اما مگر همین امروز صبح، هنگامی که مرد در پورت دو شارنتون به پیشوازش آمده بود، به بازگشت به آنجا نیندیشیده بود؟
با صدایی بسیار آرام گفت: «بله، مسیو. سخت خسته بودم و چیزی نخورده بودم و — و میدانستم که پای رفتن تا آنجا را ندارم. اما اندیشیدم بهتر است کوششی بکنم.»
مرد به دقت در او نگریست. سپس گفت: «منظورت این است که اندیشیدی بهتر است کنار جاده بیفتی تا آنکه در رودخانه بیفتی.»
سر تکان داد. «بله، مسیو. خوشحال نبودم.»
مرد، مشت بر میز کوفته، فریاد زد: «خدایان مهربان! خوشحال نبودی! این صدای ملیزاند است. نه، بهراستی خوشحال نبودی! بدبخت بودی، بیچاره بودی، داشتی از گرسنگی میمردی و دل کوچک و بیچارهات در درونت داشت میمرد — چون پرندهای زخمی میلرزید و میتپید. بفرما، شهر برای تو این است — کار شهر همین است.»
اینجا، در حالی که شور و شوق لحظاتی پیشش را نسبت به همان شهر از یاد برده بود، دوباره به همان حالوهوای تلخی و بدبینی بازگشت که هشت سال پیش او را از پاریس رانده بود. شهر و هر آنچه را به آن مربوط بود محکوم کرد — که مصنوعی بود، وحشی بود، پست بود، زشت بود، خودخواه بود و ستمگری بود. شهر دل را خفه میکرد و روح را به قتل میرساند.
سخنرانی تند و تیزش به همان تندی که آغاز شده بود، ناگهان پایان یافت؛ دستش را بر روی میز دراز کرد و دست او را گرفت.
گفت: «گوش کن، کوچولوی من، به من گوش کن. تو بسی جوانتر و شیرینتر از آنی که در این لجنزار بمانی. از این پس من مراقب توام؛ تو در پناه من خواهی بود. تو را از دهان این هیولای شهر بیرون میکشم، پیش از آنکه دل و روحت را نیز، چون تنت، ببلعد. این دستکم کار نیکی خواهد بود که در کارنامهٔ فردیناند تایلاندی، پیش از مرگش، ثبت شود. اگر بخواهند، میتوانند بر سنگ گورم حک کنند: «او گلی را از لجنزار شهری مسیحی چید و در باغ خدایان کاشت.»ها! این کار بزرگی است، مگر نه؟ و من از این بابت کیف خواهم کرد. فردا راه میافتیم؛ من و تو. فردا، در سپیدهدمی پاک و سفید. و من تو را به آن باغ خواهم برد. دستت را میگیرم و پهنای جهان را به تو نشان میدهم؛ خورشید را با چشمانی نو خواهی دید؛ نسیم در میان موهای بازت خواهد وزید؛ در نهرها غوطه خواهی خورد و بر خاک شیرین خواهی آرمید و زیر ستارههای آوازخوان، بیدار و رؤیایخوابدیده خواهی خفت!... با من میآیی؟»
تردید کرد. فصاحت او دستوپایش را بسته بود و با اشارهای از سر، حاضر بود تا پایان جهان از پی او برود. داشت کمکم او را میپرستید؛ اما او زن بود و همین عقل زنانه بود که به تردیدش میداشت.
با ترسولرز آغاز کرد: «من چیزی برای پوشیدن ندارم، مسیو...»
مرد با حرکتی نمایشی از دست، این اعتراض را به کناری زد.
فریاد زد: «چه بهتر! اینگونه سبکتر سفر میکنیم. با من میآیی؟»
از شور و اشتیاق او به وجد آمد. افتخار میکرد که پیرو او باشد.
گفت: «هر جا بگویید، هر وقت که آماده بودید، با شما میآیم.» و به نشانهٔ عهد، هر دو دستش را بر روی میز به سوی او پیش آورد. مرد دستهایش را گرفت، با شدت در هوا بالا و پایین تکان داد، پیش آمد و برادرانه پیشانیاش را بوسید.
گفت: «خوب است! امروز ساعت هفت عصر برای شام اینجا منتظرم باش. نقشه میکشیم. اکنون میروم پیش ناشرم. اُرِووار!»
تا به خود بیاید، مرد از اتاق بیرون رفته بود؛ اما به همان شتاب، دوباره بازگشت.
توضیح داد: «بیا، این را نزدیک بود از یاد ببرم. برای زندگی باید پول پرداخت کرد و ما ده ساعت از هم جدا خواهیم بود. این را بگیر و برای خویشتن چند جفت پوتین استوار و جورابهای ضخیم بخر. برای بالا رفتن از المپوس، باید کفشهای مناسبی به پا داشت.»
۲
آن شب در کلوزری د لیلا شبی بهیادماندنی بود — و نهتنها آن شب، که با دریغ باید بگویم، چندین شب پس از آن نیز؛ زیرا تایلاندی، در کمال تأسف و دلآزردگی دیان، دلکندن از شهر و شاگردان و رفقای قدیمیاش برایش ناممکن شده بود. او یک بار دیگر از یاد برد که با چه شدتی از پاریس متنفر است و تنها به یاد آورد که چه دیوانهوار عاشقش است. آن فرزند کافر طبیعت، دوباره به حالت پیشین بازگشت و بدل شد به یک بلوارنشین و پیامبر کافهها.
اما همان شب اول مقصر این لغزش بود. تایلاندی در آن شب نخست چنان لذت برد که طبیعی بود برای بار دوم و سوم نیز تشنهاش باشد. همیشه میگفت: «فردا صبح، دیان کوچولوی من، همهٔ اینها را پشت سر میگذاریم»، و همیشه فردا میرسید و بهانهای نامعقول پیدا میشد که سفر را به تعویق اندازد.
دیان، که در آغاز سخت ناامید شده بود، نخست افسرده و سپس نگران شد. یعنی شاعر خدایگونهاش پاهایی از گل داشت؟ او این گمان را با قاطعیت، چون چیزی بیارزش، از خود دور کرد و در عوض، زنانه کوشید ببیند چه کاری از دستش برای یاری او برمیآید. میدانست که او شریفتر از آن است که روزها و شبهایش را در کلوزری د لیلا تباه کند. همچنین میدانست که شامپاین رژیم مناسبی برای شاعران نیست — بهویژه شاعرانی آنقدر بزرگ که بیآن نیز الهام میگیرند — و بدینسان، خویشتن را در حال مادری کردن برای قهرمانش یافت. البته که همچنان او را میپرستید — همیشه همینطور میماند — اما همزمان مادریاش را نیز میکرد. وضعیت غریبی بود.
چنان مینمود که ناشران تایلاندی از دیدن او سخت خوشحال شده بودند. کتابهای «تریومف دو لامور» و «تومبو دو لامور» او را نامآور کرده بود و هشت سال غیبتش گونهای هالهٔ قدسِ پس از مرگ بر او افکنده بود. اکنون که نمرده بود، خب، چه بهتر. خلاصه، آنان هزار فرانک برای حماسهاش پیشپرداخت کردند و مبلغی سخاوتمندانه نیز بهعنوان حقالتألیف دادند.
از آن هزار فرانک، تایلاندی در چهار روز بعد هفتصد و نود و شش فرانک خرج کرد — شاید نود و شش فرانک برای خویشتن، و باقی را برای دوستانش.
او همان بعدازظهر نخست به کلوزری د لیلا بازگشته و به هیپولیت و مادام موپن دستور داده بود که قصد دارد آن شب را از هنگام شام تا سپیدهدم پذیرایی کند. آنان میبایست هر یک از آشنایان قدیمیاش را که میدیدند دعوت میکردند. همهچیز در خانه رایگان بود و او، به نام باخوس، همهٔ صورتحسابها را میپرداخت.
نتیجه این شد که وقتی تایلاندی ساعت هفت وارد لیلا شد، با شگفتی دریافت که چه ارتشی از دوستان گرداگردش است. کافه هرگز تا این اندازه شلوغ نشده بود.
برونو بود، آن نقاش که تایلاندی با دردی وصفناپذیر به یاد میآورد دوست دیان نیز بوده است؛ ژاک گومون بود، شاعری ردهپایین که میکوشید جای پای تایلاندی بزرگ بگذارد و تنها توفیقش این بود که جامهای سخت مندرس بپوشد و سخت پرشور باشد؛ باسکوف روس بود، پیکرتراشی از مکتب فوتوریست، که نیمهدیوانه و یکسره بدقیافه بود؛ وُلو پتیمارتل بود با آن جامههای مخمل، که با صدای بلند فریاد میزد میبایست به روزهای خوش و کهن بوهمیها بازگشت، اما گاه پنهانی با جامهٔ رسمی و کلاهی هشتلبه در کافه دو پاری شام میخورد؛ دو پیرمرد ریشدار و سپیدموی بودند که دلاکروا را به یاد میآوردند و تقریباً هیچچیز دیگر را؛ یکی دو معمار جوان از بوزار بودند و بیست تن دیگر — مردمانی بینامونشان، راندهشدگان، برخی دیوانه اما بااستعداد، و برخی متوسط اما عاقل. همچنین دوازده دختر حضور داشتند — مدلها، خیاطهای تازهکار، رقصندهها و روسپیها.
با ورود تایلاندی، همگی با غریو شادی از جا برخاستند. او را در آغوش گرفتند، هر دو گونهاش را بوسیدند، بر پشتش کوبیدند و با فریادهای کرکننده تشویقش کردند. او تنها کسی در میان آنان بود که ارزشش را داشت و آنان ناخودآگاه این را میدانستند و میپذیرفتند. از این گذشته، چون او روزگاری یکی از آنان بود، اکنون احساس میکردند در کامیابی او مسئولیتی دارند. مگر نه این بود که با تشویقهایشان در بزرگی او سهمی داشتند؟ مگر نه این بود که شاید پارهای از الهامهایش را از همنشینی با آنان گرفته باشد؟ آنجا مردی نبود که به شهرت او حسادت نکند، اما مردی هم نبود که آن شهرت را بر او حرام بداند.
وقتی نخستین موج همهمه اندکی فروکش کرد، تایلاندی به هیپولیت فرمان داد شام را سرو کند. اما نخست سراغ دیان را گرفت. کسی دیان را ندیده بود؟
برونو، که در کنارش بود، پرسید: «کسی چه کسی را دیده؟»
تایلاندی با بیصبری پاسخ داد: «دیان — دیان.» و سپس، انگار چیزی به یاد آورده باشد، با اخم افزود: «گمان میکنم تو او را میشناسی، برونو. دستکم این تقصیر تو نبود که او از گرسنگی نمرد.»
نقاش گفت: «آه، در حقم ستم میکنی. من حاضر بودم تا پایان عمر سیرش کنم، اما او نمیگذاشت. ترکم کرد — غیبش زد.»
تایلاندی با وقار پاسخ داد: «کار درستی کرد.»
برونو با تعجب به او نگاه کرد، شانههایش را بالا انداخت و رفت تا بر سر میزی بنشیند.
او اعلام کرد: «فردیناند ما عاشق شده است. میترسم این به معنای سرودن شعرهایی بسیار بد باشد. جای دریغ است.»
تایلاندی دم در ماند، با عصبانیت سیگار میکشید و چشمش به ساعت بود. گفت تا وقتی دیان نرسد، نمینشیند. نه، چیزی هم نمینوشد. برای آن کار وقت بسیار خواهد بود.
اندکی بعد در باز شد و دیان با تردید به درون نور دودگرفتهٔ رستوران گام نهاد. اندکی نفسنفس میزد، زیرا تند راه آمده بود؛ گونههایش گل انداخته بود و چشمهایش برقی خیس داشت.
تایلاندی گفت: «آه، کوچولوی من، دیر کردی.»
دیان پاسخ داد: «ببخشید. تا آنجا که توانستم شتاب کردم. ببین، همانطور که خواسته بودی، چکمههای ساقدار و جورابهای ضخیم خریدم تا بتوانیم بالا برویم — نام آن کوه چه بود؟»
او گفت: «المپوس. عاقلانه کردی، زیرا صعودش دشوار است. اکنون بیا و بنشین. جای کنار دست راستم را برایت نگه داشتهام. تو غذا میخوری و من سخن میگویم؛ لازم نیست گوش بدهی، زیرا من هم دارم اراجیف میگویم. قصد دارم این تکشب اقامتم در پاریس را بهیادماندنی کنم. قرار است شبی بسیار شادمانه باشد.»
دیان به او یادآوری کرد: «اما ما فردا سپیدهدم راه میافتیم، مگر نه؟»
«بیگمان، بیگمان. درست از همین روست که باید از این چند ساعت نهایت بهره را ببریم.»
او دیان را با تشریفاتی بسیار در کنار خویش نشاند، انگار که ملکهٔ کارناوالی باشد. سپس به هیپولیت اشاره کرد تا شامپاین را باز کند...
نزدیک نیمهشب، تایلاندی، در پاسخ به نوشهایی پیاپی که به سلامتی خودش و آثارش میرفت، اندکی تلوتلوخوران از جا برخاست و سخنرانی کرد.
آغاز کرد: «دوستان — رفقا — و همکاران هنرمند، هیچکس برتر از همسایهاش نیست؛ از این رو دلیلی ندارد که از من خواسته شود پیش از هر کس دیگری در اینجا سخن بگویم. همهٔ ما یکسانیم، زیرا همگی، هر یک به شیوهٔ خویش، در جستوجوی حقیقتیم. طبیعتاً، از آنجا که همهٔ ما هنرمندیم، حقیقت را از رهگذر زیبایی میجوییم؛ و چون میگویم زیبایی، آن را با ب بزرگ مینویسم، زیرا زیبایی، آنگونه که من میفهمم، چیزی فراتر از یک نام است — زیبایی یک دین است. اکنون، به نظر من، زیبایی هر جا هست که انسان دست دراز نکرده و آثار زشت دستانش را بر آن تحمیل نکرده باشد. جهان، اگر به حال خویش رها میشد، در همهجا زیبا بود، و به همین سان روح انسان نیز، اگر منزوی میماند و به زشتیهای ساختهٔ دست بشر آلوده نمیشد، به ضرورت زیبا میبود. برای مثال، روح کودک زیباست — تا کی؟ خب، تا وقتی که کودک سخن گفتن بیاموزد و شرارت مردان را بشنود. خلاصه آنکه، همین گرد آمدن آدمیان در شهرها و اجتماعات، همین تماس روزمره با تصنعیات، و همین یوغ خفقانآوری که نامش را تمدن مدرن نهادهایم، زیبایی را از زندگی ما رانده و به تبع آن، حقیقت را نیز به تبعید فرستاده است.
«با فرض اینکه (و یقین دارم شما نیز میپذیرید) اگر مردی هیچ مسئولیتی بر دوش نداشته باشد خوشبخت خواهد بود، میتوانیم بگوییم که اگر خوشبخت باشد، با زیبایی همنوا شده و پذیرای آن خواهد بود. پس درس این چیست؟ آیا این حقیقت با صدای بلند در گوشهایتان فریاد نمیزند؟ آزاد شوید! زنجیرهای تمدنی را که شما را به زیر میکشد پاره کنید، به دل جهان بزنید، به زیباییای که خدایان در طبیعت بر شما آشکار کردهاند نزدیک بمانید و با سرنگون کردن بتهای دروغینتان، تنها در برابر او زانو بزنید. بندگی را رها کنید — آزاد شوید!»
او در میان تشویقهای شدید نشست. شاید در حالوهوایی بودند که هر چیزی را تشویق کنند، زیرا به نوشیدن شامپاین بطریِ شانزدهفرانکی خو نکرده بودند. تایلاندی لیوانش را سر کشید، دوباره پرش کرد و باز هم تا ته نوشید. سپس رو به دیان کرد و گفت: «فراموش نکن، فردا سپیدهدم حرکت میکنیم.»
دیان با لحنی سرزنشآمیز گفت: «میاندیشی میتوانم فراموش کنم؟»
اما آنان سپیدهدم فردای آن روز حرکت نکردند؛ زیرا در آن ساعت، تایلاندی با ناراحتی تمام بر کاناپهٔ برونو خفته بود، جایی که سه دوست خوشنیت اما تلوتلوخور، به دشواری او را تا آنجا کشانده بودند. دیان نیز در اتاقی بالای کافه، که مادام موپن برای شب در اختیارش نهاده بود، آنقدر گریسته بود تا خوابش برد. با این همه، هنگام سپیدهدم بیدار شد و جامه پوشید، به این امید واهی که قهرمانش از یاد نبرد بیاید دنبالش؛ و با چشمانی غمگین دم در منتظر ماند و تماشا کرد که ستارهها در برابر درخششی که آرام از شرق میدمید رنگ میبازند، تماشا کرد که سقفها و دودکشها در برابر آسمانی که روشنتر میشد شکل میگیرند و سایهٔ خانهها طولهای آبیرنگشان را در درازای خیابان میکشند.
مادام موپن، که شادمان از خوابی بیرؤیا بیدار شده بود، او را پشت میزی در کنار در یافت، در حالی که صورتش را میان دستانش گرفته بود. مادام موپن، که با شهود زنی فرانسویِ اصیل موقعیت را سنجید، کوشید دلداریاش دهد و گفت: «بیا دیگر، کلم کوچولوی من، نباید گریه کنی. او بازمیگردد، و بامدادهای بسیاری پیش رو داری. لابد اندکی خسته است، همین و بس، و اگر خسته است، یقیناً دلت نمیخواهد خوابش را از او بگیری.»
دیان اشکهایش را پاک کرد و کوشید لبخند بزند.
گفت: «بله، بله. من بسیار احمقم. اما مادام موپن، من بسیار دوستش دارم.»
«البته که داری. همه دارند. مسیو فردینان مردی فوقالعاده است. و شاعری بزرگ. باید این را به یاد داشته باشی و با آن کنار بیایی؛ زیرا همهٔ شاعران بزرگ مست میکنند. به من گفتهاند که مسیو پل ورلن هم... خب، مهم نیست. به یادم نمیآید، تازه او دیگر مرده است. ولی هم شاعر بزرگی بود و هم دائمالخمری به تمام معنا.»
دایانی که هرگز نامِ مسیو پل ورلن را نشنیده بود، طبیعتاً به این حرفها چندان علاقهای نداشت. احساس میکرد همهٔ اینها تقصیر پاریس است؛ این پاریس بود که دستهای زشت و کثیفش را دراز کرده بود تا بتِ او را از روی سکویش پایین بکشد. و درست همان لحظه بود که تصمیمی قاطع گرفت: فردیناند را از چنگِ این هیولای روحخوار نجات دهد. بعید میدانم طنزِ این موقعیت به ذهنش خطور کرده باشد؛ بعید میدانم به یادش آمده باشد که در آغاز، فردیناند بود که میبایست او را از دهانِ گرسنهٔ پاریس نجات دهد؛ او که قرار بود «گل را از لجنزارِ شهری مسیحی بچیند و در باغ خدایان بکارد.»
ساعت یازده، تایلاندی، کاملاً سرحال، دست در دستِ برونو و لُ پتیمارتل، وارد کافه شد و دایان را یافت که آرام و مصمم آنجا در انتظارش بود.
پیشانیاش را بوسید و صبحبخیر گفت؛ پرسید شب را چگونه خوابیده است؛ از اینکه مادام موپن مهماننوازیاش را پذیرفته بود اظهار خشنودی کرد و از همه بدتر، از مادام موپن پرسید که آیا لطف میکند و این پیشنهاد را برای امشب، یا هر شبِ دیگری که لازم باشد، تکرار کند یا نه؛ و گفت که با کمال میل هزینهاش را میپردازد.
دایان با تردید پرسید: «اما مگر ما فردا نمیرویم؟»
او پاسخ داد: «البته، کوچولوی من، البته. فردا، دمِ سپیده. ولی بهتر است آماده باشیم، مبادا اتفاقی بیفتد که مایهٔ تأخیرمان شود.»
سپس، در حالی که از سردرد مینالید، برای هر سه نفر ابسنت و برای دایان سیروپ دو گروزی سفارش داد. و از فرصت سود جست تا به او هشدار دهد که هرگز ابسنت ننوشد؛ که سخت زیانآور است و آدمی را به هر حماقتی میکشاند. دایان به او اطمینان داد که همیشه از آن دوری میکند. اما دایان ناراحت بود؛ دلش گرفته بود؛ آرزو میکرد کاش برونو آنجا نبود — از برونو متنفر بود — و باور داشت که اگر یک ساعت با تایلاندی تنها بماند، میتواند او را متقاعد کند که به سوی خدایانش بازگردد. اما برونو و لُ پتیمارتل، که شاید در انتظارِ شبی همانندِ شبِ پیش بودند، به آرنجِ تایلاندی چسبیده بودند و مواظب بودند که گیلاسِ او — و گیلاسهای خودشان — همیشه پر بماند.
۳
چهار روزِ نخستِ اقامتِ تایلاندی در پاریس شباهتی شگفت به یکدیگر داشتند. من یکی از آن روزها را به تصویر کشیدهام و کوشیدهام سقوطِ موقتِ این شاعر را تا آنجا که ممکن بود با ملایمت و ظرافت توصیف کنم. حتی آدمهای معمولی هم لحظاتِ سیاهی دارند و بخشوده میشوند؛ پس از لغزشهای یک نابغه چه آسانتر باید چشم پوشید! ادعا نمیکنم که او بیگناه بود، اما به خاطر داشته باشید که هشت سال را در تنهایی گذرانده بود و واکنشش قطعاً شدید میبود.
عصرِ روزِ چهارم، وقتی دایان دید که همهٔ نشانهها و پیشآگهیها از شبِ جشنوارهای دیگر خبر میدهند، خود دست به کار شد و گامی قاطع برداشت. هرچند شگفت به نظر برسد، این برونو بود که در نقشهٔ او برای بیرون کشیدنِ تایلاندی از شهر یاریاش کرد. شاید برونو، که سن و سالی از او گذشته بود، دیگر از این عیاشیها خسته شده بود؛ شاید هم بهراستی دلش پیشِ او بود؛ در واقع او در جایگاهی پایینتر بود؛ شاید هم بیش از آنچه آشکارا اقرار میکرد، بیغرضانهتر به دایان دل بسته بود. به هر حال، یاریِ او برای دایان حیاتی و بیبدیل بود.
او بود که با صاحب و رانندهٔ آن گاریِ دوچرخِ سرپوشیدهٔ مخصوصِ بازار سخن گفت و ترتیبی داد تا ساعتِ دوی صبح در «کلوزری دِ لیلا» حاضر باشند.
برونو گفت: «سبزیجات نه، رفیق؛ ما سبزیجات نمیخواهیم، اما کلی کاه روی زمین میخواهیم تا بوقلمونی شکمپر بهراحتی بر آن لم بدهد. بوقلمونی گنده هم باشد — صد و پنجاه پوند.»
رانندهٔ گاری، که از این ماجرا آشفته شده بود، بهشدت بر خود صلیب کشید.
«مگر جسدی هست که مسیو بخواهند با گاریِ من جابهجا کنند؟»
برونو با خوشحالی خندید.
«نه، کاملاً نه.» جواب داد. «نفس میکشد؛ نفسِ آتش و الکل؛ اما به هر حال نفس میکشد. بیش از این را قول نمیدهم.»
راننده بهسختی دلگرم شد. با این همه، اگر نفس میکشید، اگر مسیو تضمین میکرد که نفس میکشد — خب، در ازای پنج فرانک بیشتر، خطرش را میپذیرفت. پس قرار بر همین شد.
برونو به دایان خبر داد: «من جنازهبرِ فردیناند را سفارش دادهام.»
او از وحشت فریاد کشید. مرد نباید چنین حرفهایی میزد؛ و او نیز شتابان بر خود صلیب کشید.
ساعت هفت، هنگامِ شام — همان ساعتی که جشن معمولاً آغاز میشد — کلوزری دِ لیلا تا دمِ در پر شده بود. همهٔ مهمانان حاضر بودند؛ گرسنه و تشنه، لبهایشان را میلیسیدند و در انتظار بودند، اما از میزبان و صاحبخانه خبری نبود.
برونو در گوشِ دایان زمزمه کرد: «کجاست؟»
«کجاست؟» لُ پتیمارتل نیز همصدا با او پرسید.
«کجاست؟» آن دو کهنهکار که دلاکروا را به یاد میآوردند نیز زیرِ لب زمزمه کردند.
مدلها و خیاطهای تازهکار و فاحشهها یکصدا پرسیدند: «کجاست؟»
همه همین پرسش را داشتند، اما هیچکس پاسخش را نمیدانست. بیش از دو ساعت بود که هیچکس تایلاندی را ندیده بود. هر کس میپنداشت او نزدِ یکی دیگر از آنهاست. بسیار شگفت بود.
ساعت هشت شد و مهمانان، با غرغرِ فراوان، ناگزیر خودشان شام سفارش دادند؛ شامی که شاید از چشماندازِ تهوعآورِ پرداختِ صورتحساب از جیبِ خویش، با رغبتی اندک خوردند. افزون بر این، نه شرابِ گازدارِ شامپانی بود تا طعمِ گوشتها را دیگرگون کند و نه شرابِ تایلاندیای تا با آن مهملاتی باشکوه سر هم کنند.
دایان با بیمیلی — و چون نه نقشهای در سر داشت و نه راهکاری — میانِ برونو و لُ پتیمارتل نشست؛ اما چشم از در برنداشت و به همهٔ کوششهای دیگران برای گپ زدن تنها با تککلمههایی کوتاه پاسخ داد. حتی چیزی هم نخورد.
هرچه ساعت پیشتر میرفت، تاریکی غلیظتر میشد. برونو و لُ پتیمارتل، که حوصلهشان سر رفته و خسته بودند، آغاز کردند به حدسهایی بیپرده و تند و تیز دربارهٔ علتِ غیبتِ تایلاندی.
برونو گفت: «لابد در کافهای دیگر مست کرده است.»
لُ پتیمارتل گفت: «احتمالاً پاریس را ترک کرده و تکوتنها بازگشته است تا با خدایانش گپ بزند.»
همین حدسِ واپسین بود که دایان را بیشتر رنجاند. او قصد داشت نجاتش دهد و مرد حتی وجودِ او را نیز از یاد برده بود. قول و قرارهایی که به او داده بود چیزی جز حرفهایی توخالی نبود. اندیشههایی بودند که دل را میسوزاندند.
او در پاسخ، به برونو گفت: «ترسی نداشته باش» و به لُ پتیمارتل، با شجاعت، گفت: «نترسید. هر وقت آماده باشد میآید.»
برونو با کنایه پرسید: «و تو، منتظرش میمانی؟»
او گفت: «بله، و من منتظرش میمانم.»
لُ پتیمارتل با پوزخند گفت: «خیلی باوفایی.»
اندکی سرخ شد، اما گذاشت حرفشان بیپاسخ بماند. ترجیح داد برایشان توضیح ندهد که او شاگردِ تایلاندی است — نه معشوقهاش. افزون بر این، چیزی به او میگفت که چیزهایی هست که آنها نمیفهمند؛ چیزهایی که سبب میشد به یکدیگر چشمک بزنند، همدیگر را سقلمه بزنند و پوزخند بزنند، حتی در حالی که لُ پتیمارتل از پیش پوزخند زده بود.
ساعت دوازده ضربه زد — دوازده ضربهٔ خسته و ناامید. چند صندلی به عقب رانده شد، چند صورتحساب — از آنهای بسیار ناچیز — پرداخت شد و چند تن از مهمانان بیتکلف خمیازه کشیدند و گفتند: «او نمیآید»، و رفتند. آن دو پیرمرد که دلاکروا را به یاد داشتند، تختهنرد خواستند و بیدرنگ گذرِ زمان را از یاد بردند.
ساعت نیمساعتِ بعد را زد — ترسو و بیصدا، انگار از خود شرمسار باشد. دانشجویانِ بوزار با چهرههایی گرفته به خانه رفتند. برونو پیپش را روشن کرد و یک کونیاک و قهوه سفارش داد. لُ پتیمارتل، با تظاهری به جسارت، یک بطری شامپاین خواست، اما بعد نامحسوس نظرش عوض شد و به جای آن یک شارتروزِ زرد گرفت. آنها دستکم مصمم بودند که اگر ناگزیر تا سپیدهدم آنجا بمانند، تا تهِ کار پیش بروند. دایان در سکوت نشسته بود؛ بسیار خسته، بسیار بدبخت، و در آستانهٔ گریستن.
ساعت یک را زد، پنهانی، تا شاید مردم بپندارند که تنها نیمساعت گذشته است. ایپولیت آغاز کرد به جمع کردنِ میزها و بر هم چیدنِ صندلیها برای شب. مادام موپن رسیدهای روزانه را در تودههایی کوچک از مس و نقره و طلا دستهبندی میکرد. دریافت که تودهٔ طلا در آن شب بهطرزی رقتبار کوچک است.
و بعد، پیش از آنکه ساعت ناگزیر شود دوباره بزند، در با شدت گشوده شد و تایلاندی وارد شد؛ بیکلاه، با موهایی سیخشده، مست — اما نه از شراب؛ مست از حسِ دستاوردی عظیم.
به هیچکس سلام نکرد، بلکه بلند و با وجد فریاد زد: «انجامش دادم! تمام شد — آن هم در شش ساعت. هرگز اینقدر سریع و خوب کار نکرده بودم. چون خوب است، دوستانِ من، خوب است. گوش کنید و خود قضاوت کنید که آیا خوب نیست. اوه، اما امشب حسابی در رگهایم بود! خسته بودم — بسیار خسته — و پنجاه سیگارِ لجن کشیدم و پنجاه سطرِ جاودانه نوشتم. میبینید، من متواضع نیستم؛ چون میدانم که این اثر خوب است.»
سخت هیجانزده بود. بر استخوانهای گونهاش سرخیِ تب نشسته بود و نوری تبآلود در چشمانش میسوخت. دو ورق کاغذی که در دست داشت، همچنان که در میانِ اتاق ایستاده بود و به خواندن آغاز میکرد، در دستانش میلرزیدند و به هم میخوردند.
آنچه خواند، «سرودِ دیانای زندانی» بود. همهٔ ما آن را خواندهایم و آن را برترین شعرِ غناییِ او شناختهایم؛ و همگی احتمالاً آن چهارپارهٔ واپسین را به یاد داریم که کسی، هرچند بد، ترجمهاش کرده است:
«چرا در گنجهٔ آدمیان درنگ میکنی؟
زنجیرهای اسارت را بگسل و میلهها را در هم بشکن!»
خدایانِ برین میخوانند و به التماس، باز هم میخوانند —
پیش آی و در زیرِ ستارههای آوازخوان زندگی کن!»
این را به زبانِ فرانسویِ تایلاندی برگردانید و بگذارید تایلاندی بایستد و آن را برایتان دکلمه کند؛ تضمین میکنم که لرزهای از وجد در ستونِ فقراتتان خواهید حس کرد. چرا که تایلاندی میدانست چگونه اشعارش را بخواند — در این باره هیچ جای بحثی نیست.
چون خواندنش به پایان رسید، همه را یکسره از جا بلند کرد. زنان، با اینکه از آنچه برایشان خوانده بود چیز زیادی نمیفهمیدند، از شدتِ هیجان گریستند؛ مادام موپن بیش از همه و به صدای بلند، و دایان در سکوت. اما در اشکهای دایان تسلایی بسیار نیز بود. او قهرمانش را بازیافته بود؛ قهرمانی که اکنون بیش از هر زمانِ دیگری قهرمان بود. پاهایِ بتِ او نه از گِل، که از طلا بود. کدام زن میتوانست در برابرِ گریستن با چنین دلیلِ عالیای مقاومت کند؟
او بهمبهمی حس میکرد که این استغاثه خطاب به اوست؛ که شاعر شبش را در تنهایی گذرانده و او را در شعری جاودانه جاودانه کرده است؛ و اینکه او را از یاد نبرده، بلکه همواره پیشِ چشمِ دلش بوده است.
ساعت پیروزمندانه ضربه زد و دو شد. برونو تنها کسی بود که متوجه شد؛ به دایان نزدیک شد و زمزمه کرد: «ساعت دو است. ماشینِ جنازه باید دمِ در باشد. یا شاید بهتر باشد آن را ارابهٔ آتشینِ پیروزی بنامیم که او را، همچون الیاس، به آسمان خواهد برد؟»
پیش از آنکه دایان بتواند پاسخ دهد، سورچیِ گاریِ دوچرخ هیکلِ درشتش را از در به داخل چپاند. همانجا ایستاد، تازیانه در دست، و در اتاق در پیِ مشتریانش گشت.
تایلاندی، که نزدیکترین کس به او بود، پرسید: «چه میخواهی؟»
سورچی پاسخ داد: «مسافرانم را.»
شاعر پافشاری کرد: «و آنها چه کسانیاند؟»
سورچی گفت: «خدا میداند. اما به من گفتهاند یکی از آنها بسیار مست خواهد بود.»
تایلاندی گفت: «من بسیار مستم. هیچ شرابی هرگز مرا چنین مست نکرده بود. وانگهی، کسِ دیگری را در این حال نمیبینم. پس تو را استخدام میکنم. گاریات راحت است؟»
سورچی پاسخ داد: «کاهِ فراوان دارد.»
«خوب است. پس تا سپیدهدم استخدام شدی؛ و هماکنون راه میافتیم.»
نزدِ دایان رفت و دستش را گرفت.
پرسید: «آمادهای؟»
زن گفت: «آمادهام.»
«پس بیا. بیا تا نزدِ خدایانِ حقیقی بازگردیم که ما را میخوانند.»
تعظیمی بسیار عمیق کرد، نخست برای مادام موپن و سپس برای سراسرِ اتاق.
گفت: «بدرود. صمیمانه امیدوارم روزی چشمانتان را بگشایید و ببینید که بردهاید.»
در حالی که دایان بازویش را گرفته بود، از در گذشت و به دلِ شب زد. گاری کنارِ جدول ایستاده بود، با آن اسبِ عظیمِ پرشرون که نفسهایش در هوای سرد بخار میکرد. سورچی بر جایگاهش رفت و تایلاندی دایان را در آغوش گرفت و بر کاه، زیرِ پوششِ برزنتی، نهاد. سپس خود در کنارِ سورچی نشست.
سورچی گفت: «سرمایتان میشود.»
شاعر پاسخ داد: «اشتباه میکنی؛ من در آتشم.»
«هر طور میلِ شما باشد، مسیو. کجا برانم؟»
تایلاندی به سوی او خم شد و در گوشش زمزمه کرد.
سورچی گفت: «بسیار خب، مسیو. جاده را خوب میشناسم.»
۴
سپیدهدم — سپیدهدمی سفید و سرد که شبنمِ یخزده را به نقره بدل کرده بود — گاریِ دوچرخِ سرپوشیدهای غرشکنان و تکانخوران وارد میدانِ عمومیِ روستای اِورمونسورسن شد. تایلاندی بر جایگاهِ سورچی راست نشسته بود؛ نورِ سرد بر چهرهٔ استخوانیاش میتابید و نوری گرمتر در چشمانش میدرخشید. پشتِ سرِ او، بر کاه، دایان افتاده بود و چون کودکی میخوابید و لبخندی کودکانه بر لب داشت.
چون از میدان گذشتند، تایلاندی بهآرامی گفت: «اینجا به راست بپیچ. راست، و سپس مستقیم به چپ. مغازهٔ کنارِ کلیسا.»
سورچی، پیروِ دستورها، برابرِ خانهٔ گچیِ کوچکِ دوطبقهای ایستاد که طبقهٔ همکفش مغازه بود. در ویترینها صلیبها، تاجهای گلِ مصنوعی، رومیزیهای گلدوزیشدهٔ محراب و تصاویرِ کوچکِ طلایی و رنگشدهٔ قدیسان به چشم میخورد. این واپسین جایی بود که انتظار میرفت بتپرستی به آن سر بزند.
اما تایلاندی بیهیچ تردیدی ضرباتی آرام به در زد و در همان حال نگاهی خیرخواهانه به نمادهای کاتولیکِ رومی انداخت.
با خود گفت: «خوب است که چنین مردمانی در دنیا باشند. اصلاً چه اهمیتی دارد که چه چیزی شعله را برمیافروزد، تا زمانی که پرنور میسوزد؟»
پیرزنی در را گشود — زنی با چهرهای شبیه به یکی از همان قدیسانِ تراشیدهاش.
تایلاندی با تعظیم گفت: «مادام نیکولا، زود بیدار شدهاید. اجازه هست برای گرم شدن بیایم تو؟»
زن گفت: «البته. لطف کنید، بیایید تو. همین الان دارم اجاق را روشن میکنم.»
اصرار کرد که در جابهجا کردنِ زغالها به زن یاری رساند. سپس گفت: «مادام نیکولا، شما طبیعتاً مرا به یاد نمیآورید. هجده سال است که به این مغازه میآمدم. من شما را به یاد دارم، زیرا شما از آن زنانید که آدمی از یاد نمیبرد. نامِ من فردیناند تایلاندی است.»
زن پاسخ داد: «حالا به یادتان آوردم، مسیو فردیناند. پسرِ جالبی بودید.»
او با فروتنی گفت: «این را مدیونِ خودم نیستم. همهٔ پسرها جالباند. تنها مردان و زناناند که گاه کسلکننده میشوند.»
لحظهای درنگ کرد. سپس گفت: «مادام نیکولا، حالِ دو دخترتان خوب است؟»
او با آرامش پاسخ داد: «ورونیک بسیار خوب است؛ در آشپزخانه است. دایان...» اندکی مکث کرد. «...دایان ما را ترک کرده است. او... او در پاریس کار میکند. بسیار دلتنگش هستیم.»
تایلاندی گفت: «آه، دقیقاً.»
مادام نیکولا با اضطراب در چشمانِ او خیره شد.
پس از سکوتی، او ناگهان ادامه داد: «مادام نیکولا، گوسالهای دارید؟»
زن با شگفتی فریاد زد: «اما نه، مسیو فردیناند!»
او متفکرانه گفت: «حیف شد. متأسفم که گوسالهای ندارید.»
«با یک گوساله باید چه کار کنم؟»
او با شور و نشاط پاسخ داد: «بکشیدش، البته! بکشیدش! به افتخارِ دخترتان که به نزدتان بازگشته است.»
مادام نیکولا نیمخیز شد؛ سپس، لرزان و ناتوان، دوباره بر صندلی افتاد.
زیرِ لب زمزمه کرد: «دایان، تو از دایانِ من خبری داری؟»
«من چیزی بیش از خبر دارم، مادام نیکولا؛ خودِ دایان را دارم. او آن بیرون، در ارابهٔ سرپوشیده، خفته است.»
مادام نیکولا گفت: «خداوند مهربان است. او در وقتِ مناسبِ خویش دعاهای مرا مستجاب کرد.»
آن مردِ کافر زیرِ لب گفت: «هرچه بادا باد. با دایان بسیار مهربان باشید، زیرا رنجِ بسیار کشیده است.»
مادام نیکولا گفت: «بگذارید نزدش بروم. دستهایم برای در آغوش گرفتنش میسوزد.»
به هوای سردِ صبحگاهی بیرون رفتند. اما مادام نیکولا سرما را حس نمیکرد. تایلاندی پردهٔ کرباسیِ پشتِ ارابه را بلند کرد. دایان هنوز بر کاه خفته بود و سرش را بر بازویش نهاده بود. همچنان که تماشایش میکردند، تکانی خورد و نشست؛ لبخند هنوز بر لبهایش بود، زیرا در خواب خرسند بود.
مادام نیکولا فریاد زد: «دایان! دایانِ عزیزِ من، فرزندِ مبارکِ من!»
تایلاندی روی برگرداند و وانمود کرد که میخواهد جلوی تابشِ آفتاب را از چشمهایش بگیرد.
زیرِ لب غرید: «این مسیحیها بیش از اندازه احساساتیاند.» و با بیصبری اشکی را از روی بینیاش پاک کرد. چون چندان خود را سخت کرد که بتواند بیآنکه ضعفِ رقتانگیزش را لو دهد به اطراف نگاه کند، دید که همه او را از یاد بردهاند. دایان را سخت به سینهٔ مادام نیکولا چسبانده بودند و مادام نیکولا به ملایمت برایش لالایی میخواند، انگار او بهراستی کودکی باشد.
آن شاعر و کافر، با تقلیدی ضعیف از جسارتهای کهنهاش، شانهها را بالا انداخت.
با خود گفت: «میترسم، فردیناند، میترسم که مریدی را از دست داده باشی. چنین مینماید که آیینِ تو چندان محبوب نیست. با این همه، امروز کاری کردی که گمان میکنم آنان به آن «عملِ مسیحی» میگویند. همینطور باشد.»
یک بار دیگر بر جایگاهِ راننده بالا رفت.
راننده با خونسردی پرسید: «حالا کجا، مسیو؟»
«کجا؟» مردِ کافر تکرار کرد. «هر جا! تنها مرا از شرِ این مسیحیها دور کن. آنان ارادهٔ مرد را سست میکنند؛ مردانگیاش را میمکند؛ با مکر و حیله بر جنبههای احساساتی و لوسِ طبیعتِ آدمی دست میگذارند. به! راننده، خورشید سخت خیرهکننده است. میبینی چگونه چشمهایم را میسوزاند؟ دور بزن و رو به جنوب برو و اندکی به اسبت تازیانه بزن. پادشاه آگریپا در انجیلشان چه گفته بود؟ آه، به یادم آمد: «نزدیک است مرا متقاعد کنی که مسیحی شوم.» به اسبت تازیانه بزن، راننده، تازیانه بزن! باید از اینجا بروم. به تو میگویم خطرناک است، خطرناک. راننده، تازیانه بزن و مرا به جنوب ببر؛ به جنوب، آنجا که نریئیدها در میانِ موجهای دریای طنینانداز میخندند و میجهند و یکدیگر را صدا میزنند. بدرود، دایان، الوداع. من تنها به سوی خدایان بازمیگردم.»
راننده فرمانبردارانه شلاقش را به کار برد؛ اسب به یورتمهای سنگین و لرزان افتاد، گاری بر سنگفرشها بالا و پایین پرید و صدا کرد، و فردیناند تایلاندی، شاعر و کافر، بار دیگر به سرگردانی در روی زمین بازگشت.