صدای «کانتور» بلند و رسا طنینانداز شد؛ گویی با شور و نوایی موسیقایی میکوشید تا به خودِ آسمان برسد، التماس کند که دری گشوده شود و رحمتی عطا گردد، تمنا کند که گوشی شنوا شود، و بخواهد که رنجِ نهفته در قلبِ «یهوه» او را از سرِ شفقت به لرزه درآورد.
هرگز پیش از آن، صدای «رِب خاییم» چنین شکوهمندانه طنین نیانداخته بود؛ او ملودیهای کهنِ «روز آمرزش» را میخواند. صدای مردان با نوای او درآمیخت و با قدرتی که گویی آسمان را درنمینوردید، تا اوجِ ملودیها بالا میرفت و باز به اعماق فرو میغلتید—آنگاه که دردِ یاس در درونشان فزونی میگرفت و اندوهِ بیکرانشان را آشکار میساخت.
مردان، چنانکه شایسته بود، در کفنهای سفیدِ خویش ایستاده بودند و جامهی نمازِ سیمدوزیشده را بر سر افکنده بودهاند تا خود را در آن ساعتِ زجرآوری بپوشانند که در آن بالا، داوریِ بزرگ در حالِ وقوع بود. اکنون قرار بود تعیین شود که آیا نامشان در «کتابِ زندگی» ثبت میشود یا به تاریکیِ مطلق افکنده خواهند شد. و شاید همان دم در آن تاریکیِ مطلق، قزاقهای مسلح ایستاده بودند و هیچ اهمیتی به «روز آمرزش» و «کتابِ زندگی» نمیدادند. مردان در حالِ نیایش، بازوانِ خود را به آسمان کشیده بودند و به پایبستِ درگاهِ خدای قادر متعال یورش میبردند؛ برای رحمتِ او میجنگیدند، چرا که روزگاری او آنان را رهایی بخشیده بود.
و قرنهای متمادی با آنان دعا میکردند؛ قرنهایی طولانی که سنگین بر دوشِ این یهودیانِ لهستانی نشسته و قامتشان را خمیده بود؛ قرنهای طولانیِ فقر، رسوایی، شکنجه—شکنجهی آوارگان—و لعنت. و گویی آن قرنهای طولانی در این روزهای مقدس بار دیگر برمیخاستند، بر پشتهای خمیده قد میکشیدند و با بازوانِ نیایش که به آسمان یورش میبرد، بهسوی خدای دادگر دست مییازیدند و با صدای کانتور دلیرانه طنینانداز میشدند تا فریادِ اندوهِ خویش را اعلام کنند.
زنان، بنا بر سنت دیرین، در گوشهای جدا نشسته بودند؛ بر بالکن نیمدایرهای که به نعل اسب میمانست و تا روبهروی محراب پیش میآمد. در اینجا زنان خاموش میگریستند. گاه نالهای برمیخوست که بهطرزی تراژیکتر بر نوای نرم اشک نقش میبست. و آنان، همانگونه که بر مزار عزیزان خویش میگریند، درازدامن میگریستند. هر یک در دل گوری داشت. اندوه برخاسته از ملال این گور پنهان، در نگاههای فراخ و ناامید چشمانشان هویدا بود. حتی چشمان زنان جوان و دخترکان نیز در پردهای از غم فرو رفته بود. همه یکسر سرودهای کهن اسرائیل را زمزمه میکردند. شاید معنای این کلمات کهن به جانشان راه نفته بود و تنها ملودی آنها بود که تقدسشان میبخشید. گاه، گویی کلمات باستانی اسرائیل جانی دوباره میگرفتند، چرا که دلهایشان با ایمانی عمیق به آنها چنگ میزد. اما اگر نگاهی از این حالِ مراقبه منحرف میشد، بیشک بر چهرهٔ سنگی ریوکله کالیشر میافتاد. او از کلودوا به نزد مادر گریخته بود. ریوکله کالیشر با دیگران دعا نمیکرد، هرچند لبهایش همچنان جنبان بود.
لبهای او این واژهها را شکل میدادند: «به دار آویخته! چرا که نمیخواستند اسکناس سه روبلی را خرد کنند!» نگاهش کدر و مرده بود. این نگاه در معبدِ پرنور پیش رفت و تصویری را که بر روحش حک شده بود، نظاره کرد.
آن، شبِ جمعهای بود در سه هفته پیش. دو مرد چون اشباحی در باد تاب میخوردند — از بالکن خانهٔ خودش. و او و تمامی یهودیانِ دیگرِ محله، بیستوپهار ساعت تمام ناچار بودند به این صحنه چشم بدوزند، چه، بستن درها و پنجرهها بر آنان قدغن شده بود. آنجا ایستاده بودند و به چهرههای درهمشکسته و مردگانِ آویزان نگاه میکردند. و ناچار بودند آن برگی را نیز که قزاقها بر در و دیوار چسبانده بودند، بخوانند: «به دار آویخته! چرا که از خرد کردن اسکناس سه روبلی سر باز زدند!»
دیگر گذشت! اگر او سفرهی شام را به آرامی نمیگسترد، اگر لب به دعا نمیگشود و شمعها را نمیافروخت و نانِ شَبّس را نمیچید و با آن پارچهی گلدوزیشده نمیپوشاند؛ آنهم در آن دَم که از معبد بانگِ «سلام بر تو ای شَبّس، ای عروس زیبا!» به گوش میرسید. پس از آن بود که مردان از معبد بازگشتند و لختی در کنار هم به گفتوگو ایستادند. شوهر و برادرِ شوهرش نیز در میان آنان بودند؛ طنینِ صدایشان را از پشتِ در میشنید. درست در همان لحظه، دستهای از کساکها از نبشِ کوچه گذشتند. بانگِ پرسشها و نفرینها برخاست. دلش لرزید. صدای فرود آمدنِ شلاقها به گوش میرسید. لگدی در را از پاشنه درآورد. صدایی خشن و زمخت، طنابی طلب کرد. در آغاز درنیافت؛ طناب را برای چه میخواستند؟ آنگاه لگدی او را به میانهی اتاق پرتاب کرد. کساک با ضربهای بر چهرهاش کوفت: «طناب! طناب!»
و کساکها آنان را از بالکن درآویختند. شمعهای شَبّس هنوز میسوخت و نان در انتظارِ تبرک بود. زن در میانِ آن کشتگان، شوی و برادرِ شوی خویش را بازشناخت. آنگاه واژهای را به بانگِ بلند فریاد زد: «بهدارآویخته!». رخسارش سنگی شد و نتوانست چشم از بالکنی که آنان بر آن تاب میخوردند برگیرد؛ تا بیست و چهار ساعتِ تمام، دیدگانش از آن منظره جدا نشد.
شب از راه رسید. شعلهی شمعهای بلند آرامآرام به خاموشی میگرایید. هوا از نفسِ مردانِ نیایشگر سنگین شده بود. ساعتِ سهمگینِ تقدیر و داوری فرا رسیده بود. هیچیک از آن مردان جامهای قدسی به تن نداشتند تا در پیشگاهِ پروردگارِ خویش بایستند. بسیاری به چشم نمیآمدند؛ گویی غرقهگشتن در جذبهی نیایش، سیمایشان را دیگرگون کرده بود. چنان بود که گویی در نهادِ این مردان که در فراز و نشیبِ روزگار—حتی در مقامِ وامگیرنده—مومن مانده بودند، کاهنی پنهان است. اما در میانِ ایشان، کسی از تبارِ مکابیها یافت نمیشد؛ همانان که به خشم برخاستند و دشمنانشان را از دمِ تیغ گذراندند. هیچکس در سینهی خویش روحِ سامسون را حس نمیکرد؛ آن شانههای پیلتن که لرزه بر اندامِ معبدِ فلسطینیان افکند. هیچیک از آنان دعا نمیکرد تا روزی بر آن روسهای تحقیرگر و ستمپیشه چیره شود؛ همانان که چشمانش را کور و تنش را اسیر کرده بودند. دعا نمیکردند که کاخهای بلندِ قدرت را بر سرِ ایشان آوار کنند، حتی اگر خود نیز در آن میان جان بسپارند. هر کس تنها برای جانِ خویش دعا میکرد و از این دعاها، تعصبی سوزان ساطع بود.
اکنون ترومپتهای مهیب داوری، چنان که در روز رستاخیز مینوازند، به صدا درآمدند و مردمی که بر پا ایستاده بودند، هفتبار —همانگونه که در ساعت مرگ پاسخ میدهند— هفتبار آن واژه را بر زبان راندند؛ واژهای که قرنهای دراز در آن میلرزند، واژهای که امروز نبردها و اندوههای قوم اسرائیل در آن طنینانداز است، واژهای که آنان را از پیروزی و شکوه به خفت و تبعید فرو افکند، واژهای که بارها و بارها بازمیگردد و با هر بار بازگشت، طنین و قدرتش افزون میشود، گویی که آوای جهان آن را فریاد کرده است:
«بشنو ای اسرائیل! —ابدی، خدای یگانه—یگانه ابدی!» و شوفار، همچون روز داوری، نغمههای افسانهای خویش را برمیانگیخت.
آنان را چنان مینمود که صدای خداوند، آنسان که دیوارهای یریحو را فرو ریخت، به سخن درآمده است؛ گناهانشان را بخشیده و رستگاری و رحمت وعده داده است. و مردم در معبد میلرزیدند. غریو شوفار هنوز خاموش نشده بود که صدای پسری طنین انداخت: «کساکها! کساکها! آنها معبد را محاصره کردهاند!»
آوای پسر چون شمشیری برمیکشید. خواننده، سرود شیرینش را ببریده بود. سکوتی سنگین حکمفرما شد. آنگاه هلهلهای از پرسشهای هراسان برخاست. صدا بر صدا میافتاد. دستها از شورِ وحشتی بیحاصل میلرزید. پیکری به زمین افتاد. دست زنی، پردهی بالکن بالایی را کشید. کسی فریاد برآورد: «باید پنهان شویم.» چهرهها، از اوجِ شیداییِ مراقبه، درهم کشیده شد؛ تقلا میکردند خم شوند و خود را پنهان سازند.
صدای ربی زادیکِ کهنسال، همچون دستی مهارگر بر سرِ آنان فرود آمد. او به ایشان فرمان آرامش داد و خواند که به خدای خویش، آن کس که هرگز رهاشان نخواهد کرد، دعا کنند. او همان کسی بود که کساکها به دنبالش میگشتند. همگی در کفِ اقتدارِ خداوند بودند.
آنگاه مردی به سخن درآمد که چون قدیسی میپرستیدندش، چرا که سرشار از حکمت تلمود بود؛ و او را چون قاضیِ اسرائیل میستودند.
در همان دم، رب چاییم، به اشارتِ ربی، گلوی صاف کرد و سرود را از همانجا که بریده بود، از سر گرفت؛ و پاسخهای جماعت، که ابتدا بیمناک و خجالتزده بود، آغاز شد؛ و همزمان، ضرباتِ کوبنده بر در طنینانداز گردید. آن طنین، به رعدِ روزِ داوری میمانست. کلمات بر لبانشان یخ بست. چشمها تا سرحدِ انفجار گشاد شده بود. اما صدایی برنخاست. مردان حتی سر برنمیگرداندند.
در را به خشونت از جا کندند و کساکها به درون هجوم آوردند. یکی از آنها در راهرو مرکزی به سوی محراب پیش رفت و پرسید آیا آن خائن نفرینشده، رب——
«بشنو ای اسرائیل، خداوندِ جاودان، یگانه خدا، آن یگانهٔ همیشگی!» آنگاه، پیش از آنکه سرکرده بتواند سخن خویش به پایان برد، نوایی آکنده از بیمی مرگبار کلام او را برید. صدا از پسِ معبد برخاست و عبادتگاه را چنان به سوگ نشاند که تا بدان روز هرگز دیده نشده بود؛ و به دنبال آن، همگی یکصدا فریاد برآوردند: «آن یگانهٔ همیشگی»، گویی میخواستند حصاری از حصارها گردِ خویش برپا کنند.
سرکرده خشمگینانه فرمان سکوت داد و آن سرودِ سرگردان در گلویشان خشکید و لرزان و هراسآلود بر لبانشان ماسید.
خاخام گفت: «آقا، آنان در حال نیایشاند. نمیبینید؟ امروز روز مقدس یهودیان است.»
افسر پاسخ داد که این امر نزد او هیچارجی ندارد؛ خائنان را روز مقدسی نیست. او، خاخام زادیک، متهم است که به نیروهای اتریشی یاری رسانده است. او چهارده روز پیش از ورودشان، به پیشوازشان رفته و اطلاعاتی در کف دستشان گذاشته است. همین بس.
خاخام پاسخ داد که او به استقبال ارتشهای آلمان و اتریش رفته است، امّا همراه با افسری لهستانی و تنی چند از شهروندان؛ رفته بودند تا از سربازان تمنا کنند که بر این مردم رحم آرند.
سرکرده نهیب زد: «دروغ است!» و نیز اعلام کرد که تلفنی در محراب جاسازی شده که قرار بوده نشان و علامتی باشد برای دشمن. خاخام و یازده تن دیگر از ردیفهای جلو — تا شمارِ آنان به دوازده تن کامل شود — باید به دار آویخته شوند. «و مابقی شما باید بیدرنگ راهی تبعید شوید.»
غریوی چنان وحشیانه برمیخیزد که گویی از گلوی آدمیزاد برنمیآید.
به فرمان سرکرده، قزاقها به سوی محراب هجوم بردند؛ خاخام و قاری را چنگ زدند و کورکورانه به جان دیگران افتادند.
آنان فریاد برمیآوردند: «رحم کنید! من نه، من نه! همسرم بیگناه است. یعقوب…»
سرکرده میشمرد: «یک، دو، سه، چهار، پنج… طنابی برای من بیاورید!» در این میان، زنی از بالکنِ زنانه فریاد برآورد: «من طناب را میآورم، همین الآن!» دستها را تکان داد، بر سینه کوفت و از نردهها به کفِ سنگفرشِ پایین پرتاب شد. همانطور که نفسنفس میزد، میگفت: «همین الآن طناب را میآورم!»
سرکرده با خشونت گفت: «پس تنها همان یازده تن. امّا شتاب کنید، شتاب!» قزاقها بیدرنگ بر هشت ستون، چوبههای دار برافراشتند.
در حالی که زنان میگریستند و زینهار میطلبیدند، مردان، کفنپوش، در گوشهها کز کرده و سر در گریبان کشیده بودند تا این منظره را نبینند.
و اینک جماعت، هفت بار با بانگی بلند — همچون هنگامِ جان کندن — کلماتِ دیرینِ ایمانِ خویش را سر دادند: «بشنو ای اسرائیل! خداوندِ جاودان، خدای ما، آن یگانهٔ همیشگی!»
این مایهٔ رهاییشان بود، تسلای جانشان و ایمانشان. و شیونِ محتضران، طنینِ نیایش را درهم میشکست — و واژگانِ هر دو یکی بود.
قاتلان بر سرپوش پا نهادند، معابد مقدس را درهم شکستند، طومار تورات را بر خاک افکندند و طلا و سیم را به تاراج بردند.
و یهودیان همچنان به دعا ادامه میدادند، به دعای ابدیِ مرگِ نژاد خویش برای آن یازده تنی که به دار آویخته بودند. آنگاه سردستهٔ کوزاکها فرمان سکوت داد؛ باید بیدرنگ شهر را ترک میکردند، چرا که به آلمانیان خیانت کرده بودند. در همان لحظه، همانگونه که بودند، باید میرفتند: مردان، زنان، کودکان؛ و هیچکس را یارای آن نبود که بگریزد.
از آنان خواستند تا تنها برای لحظهای به خانههای خویش بازگردند. نوزادانی را در گهوارهها واهاده بودند، بیماران را رها کرده بودند. از روز پیش روزه داشتند؛ نه تکه نانی خورده بودند و نه قطرهای آب. رخصت خواستند تا توشهای اندک با خود ببرند. اما کوزاکها خندیدند: «هر چه میخواهید بجوید! همهچیز خاکستر شده! همهچیز نابود گشته!» و با خنجرهای خویش آنان را از معبد بیرون راندند. بیرونِ معبد با یهودیان دیگری در همان حالوروز دیدار کردند. در روز عید کیپور، نزدیک به ده هزار مرد، زن و کودک از شهر رانده شدند.
فریادهایشان تا فرسنگها طنین افکند. تبعیدشدگان، نالهکنان، در دل شب رانده میشدند. فرمان بر آن بود که سوی رود ویستولا روند—همهنگام که از دروازه میگذشتند، به سوی ویستولا در کرانهٔ چپ، هرچند اگر به درون رود میپریدند، به کارشان سزاوارتر بود.
ربّیِ معبد دیگری طومار تورات را نجات داده بود؛ او پیشاپیش دسته به راه افتاد و تورات را زیر بازو کشیده بود.
تماشای این دستارودِ سیاهوسفیدِ یهودیان در جامههای مرگشان، چیزی شبحوار داشت؛ گویی رژهای بود از اندوههای قرنها برای نژادشان. نزدیک به ده هزار پیکرِ جانبهلبرسیده در دل شب سرگردان میرفتند.
«بشنو، ای اسرائیل! خداوندگارِ ما، خدایِ یگانه و جاودان است! بشنو، ای اسرائیل!»