راویِ پرده‌نشینبازگشت به دسته ←
نوع قلم
حالت
اندازهٔ قلم
جنگ و تاریخ

خشم ایلیری

آ. فون وستندورف — مونته‌نگرو
۲,۱۹۵ واژه — حدود ۱۱ دقیقه مطالعه
دربارهٔ این داستانداستانی از مرز مونته‌نگرو؛ جایی که سربازان اتریشی و کوه‌نشینانِ سرسختِ آن سوی مرز، چشم در چشم هم زندگی می‌کنند. یک عروسی در راه است و پیوندی که برای هر دو طرف فرخنده می‌نماید، اما در سرزمینِ خون و ناموس، هیچ جشنی بی‌سایهٔ تفنگ برگزار نمی‌شود.

چون سخنش به پایان آمد، دستم را به سویش دراز کردم، برایش شادکامی آرزو کردم و قول دادم که خودم و دیگر افرادِ گروهان که شیفت‌شان نبود، حتماً در مراسم عروسی شرکت کنیم.

راستش را بخواهید، این وصلت برای هر دو طرف پیوندی فرخنده بود. او جوان بود و درست‌کار، هرچند کمی زودجوش به نظر می‌رسید. آن دختر، که بزرگ‌ترِ دو خواهرِ بسیار زیبا بود، در دوران نامزدی‌اش در خانه‌ی پدر، یعنی «پروویچِ» ثروتمندِ اهلِ «سالونا»، تا حدی مضطرب بود؛ چرا که دگرگونیِ محیط در مقایسه با دیرکده‌ی آرامِ «تریِست» که در آن بالیده بود، برایش بسیار بزرگ می‌نمود.

من خود، پس از آنکه درمی یافتم اشک‌های زنانه و سخنانِ صادقانه‌ی آن گروهبانِ جوان کارگر نمی‌افتد، در نقش خواستگار برایش نزدِ آن پیرمرد میانجی‌گری کردم. آنچه آن‌ها نتوانستند به سرانجام برسانند، نوار‌های طلایی و مدال‌های فرماندهی به‌آسانی میسر ساخت. بدین‌سان، او سرانجام تن به رضایت داد و از همان آغاز که همه‌چیز به نیکویی پیش رفته بود، قرارِ جهیزیه و روز عروسی در میانِ نوشیدنِ پی‌درپیِ فنجان‌های قهوه و استکان‌های کوچکِ «چتا» و دودِ سیگارها گذاشته شد.

تنها یک مانع بر سر راه بود: پیرمرد به‌عنوان یک مونته‌نگرویی، جانبِ صرب‌ها را می‌گرفت، حال آنکه «فابریچیو» در ظاهر سربازِ چندان به درد بخوری نبود. او در اعماقِ جان هوادارِ اربابانِ پیشینِ آن سرزمین بود که از تبارِ آنان به شمار می‌آمد.

سپس روز عروسی فرارسید. فاصله‌ی زمانیِ میان آن روزها، خالی از کشمکش نبود؛ اما سرانجام سپری شد. پیرمرد در واقع گویی به دامادِ آینده‌اش دلبسته بود؛ همان‌گونه که زمانی پسر خودش را دوست می‌داشت، همان پسری که برخلاف میلِ او با دختری ایتالیایی و تهیدست ازدواج کرده بود. او پسرش را از ارث محروم کرده بود. نه التماس و اشک‌های زنان، و نه وساطتِ کشیش و «آرکی‌ماندریتِ سنت ساوا» هیچ‌کدام نتوانستند او را از تصمیمش منصرف کنند. او اجازه نمی‌داد نامِ پسرش در خانه برده شود، چرا که خودش صاحب‌اختیارِ آنجا بود.

او مصمم بود که به جای آن احمقِ نافرمان، اسکله و کارگاهِ طناب‌بافی را تا پایانِ خدمتِ سربازیِ فابریچیو، به او بسپارد. او مردی بود بسیار متفاوت از آن نوازنده‌ی تهیدست و تیره‌بخت، «پرو».

روز عروسی فرارسید.

از میان انبوهِ کالسکه‌هایی با ساختارهای شگفت‌انگیز، راه خود را از میانِ شن‌های جاده و سپس در پسِ درختانِ بلوطِ لرزان به سوی کلیسای جامع گشودیم. آنجا، در فضای تاریک و زرینِ درونِ کلیسا، آیینِ عقد طبقِ رسومِ کلیسای شرقی برگزار شد.

نان را کشیشان جوانی با گیسوان بلند، در سینی‌های نقره‌ی بزرگ و سترگی که ساختار باستانی و خشنی داشتند، پیشکش می‌کردند. این دو کشیش جوان بی‌صدا از درهای حصارِ نقش‌برجسته، که محراب را از چشم اغیار پنهان می‌داشت، رفت‌وآمد می‌کردند؛ گاه کتاب‌های سنگین دعا را با خود می‌بردند و گاه ظروف نقره را.

سرِ پوشیده از تورِ سپید عروس، که در کنار آن سربازِ خوش‌سیما و استوار بر نیمکتِ جلو زانو زده بود، اندکی خم می‌شود. طنینِ جان‌فرسای هم‌سرایان با ریتمی غریب و تکرارهای ملال‌آورشان به زبانی دیرین و فراموش‌شده، بلندتر برمی‌خیزد. آن سرودِ اسرارآمیز همچون شیپور طنین‌انداز می‌شود، سپس صدای بمِ زنگ به گوش می‌رسد و از درِ سمت راست -که در میان ابری از عود پنهان است- آرکیماندریت با ردایی زرین و فاخر، با تاج و عصا، در میان کشیشان و پسرکانی که بخوردان‌ها را می‌چرخانند، نزدیک می‌شود.

همراه کوچکم که در سمت راستم پشت سر داماد ایستاده، به من اشاره می‌کند و تاج کوچک را برمی‌دارد و آن را بر فراز سرِ آن‌که پیش رو زانو زده نگاه می‌دارد. من از او پیروی می‌کنم و همین کار را برای عروس انجام می‌دهم. آن‌گاه پرسش‌ها و پاسخ‌ها آغاز می‌شود. اسقفِ سپید‌موی، داماد را در آغوش می‌کشد و نخست بر شانه‌ی راست و سپس بر شانه‌ی چپ او بوسه می‌زند؛ او عروس را نیز در آغوش می‌کشد و عروس بر آستینِ اسقف بوسه می‌زند.

سپس نوبت من و همراه کوچکم فرا می‌رسد که نگاه‌های شرمگینش به من می‌گوید همان کاری را کنم که دیگران کرده‌اند. برای لحظه‌ای کوتاه، در اطراف خود جز صدای خش‌خش جامه‌های خشک و گام‌های نرم بر زمین چیزی نمی‌شنوم؛ همان دم که چهره‌ها، یکی پس از دیگری، خم می‌شوند تا بر شانه‌ی من و آن دوشیزه بوسه زنند؛ پیرزنان، زنان جوان، مردان، پسران، کسانی که هرگز ندیده‌ام و دیگر هرگز نخواهم دید.

و آن‌گاه کاروانِ بازگشت آغاز شد؛ رشته‌ای طویل از کالسکه‌ها که از میان گرمایی که به دوزخ می‌مانست، به‌کندی در میان غبار، از کنار پرچین‌های راش و درختان بلندِ سرو می‌گذشتند. آن همراهِ کوچک‌جثه‌ام که کنارم نشسته بود، تور سپیدش را تا آنجا که در توان داشت گشود تا مرا از گزند آفتاب نگاه دارد، و تاج گل کوچکش، از رزهای رنگ‌پریده و مورد، بر شانه‌ی من تکیه داشت، و غباری که گردِ ما حلقه زده بود، چون دیواری در میانمان گرفته بود.

توپ‌ها غرش می‌کنند. ما در برابر ویلای پروویچ هستیم. این بنا در حقیقت تنها برجی عظیم و چهارگوش از روزگار امپراتوری است که در گذر سده‌ها، با بهره‌جویی از توده‌ی ویرانه‌های پیرامون، الحاقات فراوانی بر آن افزوده شده است. بنا از اتاق‌هایی بزرگ، بی‌پیرایه و سپید‌کاری‌شده تشکیل شده و با صرفه‌جوییِ تمام آراسته گشته است. تنها در تالارِ بزرگ ورودی —تینِلو— اثاثیه به چشم می‌خورد.

نیاکانی هنرشناس دیوارها را به شمایل‌هایی آراسته بودند. بر گستره‌ی دشت‌هایی گلگون، نقش نیمفی خُرد نشسته بود؛ نیمفی نغمه‌سرا، درست از آن دست که صنعتگران بر دیوارهای پمپئی می‌نگاشتند، محصور در قاب‌هایی به شیوه‌ی پرزرق‌وبرقِ ایتالیای کهن. فرازِ درگاه‌ها آرایه‌هایی به چشم می‌آمد و این‌سو و آن‌سو، گچ‌بری‌هایی از چنبره‌ی گل و میوه خودنمایی می‌کرد. در تالار فراخی که به این اتاق راه می‌گشود، بساطِ مائده گسترده بود و گرداگرد آن، صندلی‌هایی زمخت با نشیمنِ حصیری چیده بودند که پیش‌تر در پسِ دیوارهای «تینِلو» جای داشتند. در کنار شمعدان‌هایی کلان و دیرینه، آینه‌هایی بزرگ و گران‌بها در قاب‌هایی سخت پرنقش‌ونگار بر دیوار بود و چند صندوقچه‌ی کهنِ بحری نیز به چشم می‌آمد؛ جز این‌ها، اتاق عاری از هر چیز بود.

رایحه‌ی تند و سنگینِ طعام فضای خانه را انباشته بود. بر سفره‌های زربفتی که میز را پوشانده و از هر سو تا برِ زمین آویخته بود، پیش‌غذاها را در بشقاب‌هایی خرد و معمولی چیده بودند: زیتون‌های سیاه و سبز، ساردین در روغن، ورقه‌هایی نازک چون کاغذ از کالباس‌های فاخر ورونا و میلان، ژامبونِ نام‌آورِ پونتا رُزا، انجیرهای خشک و جام‌هایی کوچک از «ترِبِرشناپسِ» دیرین که در نابی با بهترین کنیاک‌ها پهلو می‌زد.

پیشِ روی هر میهمان بشقابی نهاده بودند؛ نخست ظروفی از چینیِ مرغوب با نشان‌هایی گونه‌گون، و پس از آن‌ها سفالینه‌های انگلیسی. در کنارشان کارد و چنگال و قاشق‌هایی از سیمِ ناب به چشم می‌خورد و در پی‌شان، کارد و چنگال‌هایی با دسته‌ی چوبی و ساخته از قلع که از مسافرخانه‌ای در آن نزدیکی به وام گرفته بودند.

برابرِ عروس و داماد، دو گلدان لبریز از گل‌های معطر نهاده بودند.

برادرزاده‌ی صاحب‌خانه که پیِ رتق‌وفتقِ ضیافت بود، میهمانان را به جایگاه‌شان راه می‌نمود. در سمت راست عروس، اسقف و در کنار او مادرِ عروس نشسته بود. در سوی چپِ گروهبانِ من، من جای داشتم و در کنارم جانِتینا، هم‌نشینِ خُردسال و دلفریبم در آن روز. روبه‌روی عروس، پدرش نشسته بود و در کنار او یاران و هم‌قطارانش؛ پیرمردانی جسور و پُرمدال با ریش‌هایی بلند و فروهشته که کاردها و طپانچه‌های سیمین در شالِ کمر نشانده بودند. کلاه‌هایی کوچک و سیاه بر سر داشتند و بی‌وقفه و آزمندانه چشم به بشقاب‌های خُرد دوخته بودند.

حضورِ زنان و، چه‌بسا به همان اندازه، حضورِ من آنان را در تنگنا نهاده و گویی معذب‌شان داشته است. به زبانِ صربی سخن می‌گویند و همسایه‌ی کوچکِ من، آن‌گاه که به نرمی سخنان‌شان را برایم ترجمه می‌کند، گونه‌هایش گل می‌اندازد. او نیک می‌داند که من از زبانِ صربی بهره‌ای ندارم و هیچ‌گاه از یاد نمی‌برد که در پایانِ هر پاسخ به ایتالیایی، این آرزو را ضمیمه کند که «گاسپودین» هرچه زودتر راه به زبانِ صربی بگشاید. او نامِ مردان را، که بیشتر از خویشانِ پدرش هستند، یک‌به‌یک برایم بازمی‌گوید. چون به مردِ جوانی با نیم‌تنهٔ سپید می‌رسد که سیمایی دژم و عبوس دارد، سایهٔ اندوه بر چهره‌اش می‌نشیند: «زمانی از خواهرم خواستگاری کرد و او دستِ رد به سینه‌اش زد. اما پدر او را خوش می‌داشت! آه، که در آن ایام چه تازیانه‌ها که بر جانِ نینا ننشست؛ اما او تسلیم نشد.» به میانِ حرفش می‌روم که: «آیا اکنون بر آن است که تو را به زنی بگیرد؟» شتاب‌زده توضیح می‌دهد: «نه، نه. او هم دیگر تن به این ازدواج نمی‌دهد. وانگهی، نینا آن زمان هنوز بسیار جوان بود.»

ضیافت آغاز می‌شود.

دو کنیزک و برادرزادهٔ صاحب‌خانه با بطری‌هایی بزرگ و چهارگوش فراز می‌آیند؛ قدحی کوچک از نوشیدنی و انجیری خشک، سرآغازِ این اطعام است. پیداست که این رسم برای زدودنِ طعمِ سیگاری است که مدام میانِ انگشتان دارند. سپس شراب در گیلاس‌ها جاری می‌شود—شرابِ گران، غلیظ و تیره‌رنگِ لیسا—و هرکس لقمهٔ دلخواهِ خویش از بشقاب‌ها برمی‌گیرد. پیش از آنکه تخم‌مرغ‌های شکرین را بگردانند، شراب کارِ خود را می‌کند—تنها اندک‌شمار کسان‌اند که بشقاب‌هایشان را با تکه‌ای نانِ چاودار پاک می‌کنند—و آن‌گاه «مینسترا» از راه می‌رسد، و در پیِ آن، ماکارونیِ تنوری با حشوی از دل و جگرِ برگانِ جوان؛ مرغانی کباب‌شده در شکر، ماهی‌های کوچکِ باربونی که در روغن پخته‌اند، ماهیِ مرکبِ تنوری با چاشنیِ لیمو ترش، جوجه‌های طبخ‌شده با سبزیجاتِ تازه و گوشتِ گاو که در دیس‌هایی فراخ عرضه می‌شود. نخست یکی از میهمانان و سپس دیگران، ابتدا تپانچه‌های نقره‌کوب و بعد کاردها را به دستِ خدمتکاران می‌سپارند؛ آن‌گاه نطاق‌های چرمین و سنگینِ خود را باز کرده و بندِ یقه‌ها را شل می‌کنند. خنده‌ها بالا می‌گیرد و هیاهو افزون می‌شود و چهره‌ها رو به سرخی می‌گذارد؛ حتی سیمای همراهِ کوچکِ من، آن‌زمان که اصرار می‌ورزم برخی از این شوخی‌ها را برایم ترجمه کند، گلگون می‌شود.

اکنون «فریتولی» می‌آورند؛ همان شیرینی‌های گردِ در روغن تفتیده؛ و بوقلمون‌هایی که هرکس برشی از آن برمی‌گیرد، یا بهتر بگویم، به هر حیلت پاره‌ای از آن جدا می‌کند. شرابِ نو پی‌در‌پی آورده می‌شود و صاحب‌خانه با فخر، سالِ باده و جایگاهِ تاکستان را جار می‌زند؛ شراب‌هایی از جزایر، از خاکِ یونان. گاه میهمانی بر پای می‌ایستد و قدح به سلامتیِ پدرِ عروس، داماد یا یکی از حاضران فرومی‌کشد. در حیاطِ بیرونی، غوغای کارگران و خدمه به گوش می‌رسد که گردِ میزی طویل به خوردن مشغول‌اند. خاندانِ پِروویچ هرگز راهِ خست و ناخن‌خشکی در پیش نگرفته‌اند.

گرما، به رغمِ گشوده بودنِ درها و پنجره‌ها، طاقت‌فرساست؛ و من در رویای هوایی تازه‌ام و فنجانی قهوه. این باده‌گساری تا کِی می‌تواند ادامه یابد؟ سرانجام شامپاین از راه می‌رسد و پس از آن، خوراکِ ویژه‌ی افتخارآمیز.

بر سینیِ چوبیِ درازی که دو خدمتکار حمل می‌کنند، بره‌ای کباب‌شده می‌آورند و بر میزِ پذیراییِ کوچکی می‌گذارند که تا انتهای میزِ بزرگ پیش کشیده شده است. مسئولِ تشریفات با اشارتی ملوکانه پیش می‌آید و کاردی بزرگ برمی‌دارد که تا حدِ مویی تیز شده است. صاحب‌خانه چند کلمه‌ای سخن می‌گوید. آنگاه همه‌ی جوانانی که دور میز نشسته‌اند، بی‌درنگ سر به زیر می‌افکنند و چشمانشان را با لبه‌ی رومیزی می‌پوشانند. همه می‌خندند و سخن می‌گویند و فریاد برمی‌آورند. همراهِ کوچکِ من در گوشم نجوا می‌کند که دقیقاً همان کاری را بکنم که دیگران می‌کنند. می‌بینم که مسئولِ تشریفات کاردِ عظیم را بالا می‌برد و آنگاه با ضربه‌ای که لیوان‌ها را به رقص درمی‌آورد، بره‌ی کباب‌شده را از هم می‌درد. با ضربه‌ای دیگر، «یاراز» چهارپاره می‌شود.

مهمانان لبه‌ی رومیزی را رها می‌کنند و چشمان و موهایشان را می‌تکانند؛ آنان که نتوانسته‌اند با چابکی در زیر رومیزی پنهان شوند و خود را بپوشانند. صاحب‌خانه به پاسِ این مهارت و چالاکی، به مسئولِ تشریفات تبریک می‌گوید.

این، به رسمِ دیرینه، پایانِ ضیافت است. البته کیک و میوه می‌آورند، اما فقط زنان از آن می‌چشند. مردان همچنان به نوشیدن ادامه می‌دهند. آرکیمان‌دریت برمی‌خیزد و از صاحب‌خانه برای برپاییِ این بزم سپاسگزاری می‌کند. رسمِ بوسیدنِ شانه‌ها دیگر بار آغاز می‌شود و من می‌کوشم از این فرصت بهره جویم و وداع گویم، اما دستانِ همراهِ کوچکم بازویم را می‌فشارد و نجوا می‌کند: «خواهش می‌کنم حالا نرو. می‌ترسم! می‌ترسم!» می‌بینم که او با بیم و اضطراب به گروه کوچکی در یک سوی میز چشم دوخته است.

کنارِ صاحب‌خانه همان مردِ جوانِ عبوس ایستاده است؛ همان خواستگاری که «ناینه» ردش کرده بود. او با تحقیر لبخند می‌زند و در گوشِ پیرمرد چیزی می‌گوید. پیرمرد به لبخندی کریه می‌شکفد و لیوان پشتِ لیوان شراب سر می‌کشد. آنگاه مشت بر میز می‌کوبد و می‌غرد: «هر کس نامِ او را بر زبان آورد، مرده است!» دیگران به نشانه‌ی تایید سر تکان می‌دهند، به شانه‌اش می‌زنند و جام‌هایشان را به جامِ او می‌کوبند. در این میان، آن مردِ عبوس به سوی عروس و داماد می‌رود تا با آنان سخن بگوید. چهره‌اش اندوه‌بار و تراژیک است. او سخنی به ایشان می‌گوید که عمیقاً تحتِ تاثیرشان قرار می‌دهد. عروسِ جوان به نشانه‌ی تایید سر فرود می‌آورد، گروهبانِ من کتش را پایین می‌کشد، راست‌قامت می‌ایستد، گلویی صاف می‌کند و گام‌به‌گام به سوی پیرمرد می‌رود.

فابریچو را دیدم که در کنارِ پیرمرد ایستاده بود. دیدم که دست بر شانه‌اش نهاد و آن‌گاه طنینِ کلماتش را در آن سکوتِ غریب شنیدم:

«پدر، در این روزِ خجسته، بیایید نیکولوی بیچاره را از یاد نبریم؛ او را که با زن و فرزند و فقر…»

دیگر مجالی برای یاری نمانده بود. پیرمرد، با چشمانی از حدقه برآمده که از غیظ سپیدی می‌زد، از جا جست. دیدم که فابریچو تلوتلوخوران پس نشست و آن‌گاه از میانِ درِ گشاده در پیِ پیرمرد روان شد. بر پلکان، غوغا و آشوبی به پا گشت؛ و آن زمان بود که دیدم عروسِ خُرد، خویشتن را بر پیکرِ بی‌جانِ فابریچو افکند.

سه روز بعد، پیرمرد را در نهان‌گاهی در خانه‌ای بدنام یافتند. نینه‌ی بیچاره!

❦
دانلود ایپاب این داستان
فهرست دستهداستان بعدی ←