چون کبوتران بروند، بلا از پی درآید
ژوانا، خسته و خمیازه بر لب، درِ خانه را گشود. شبِ درازِ بیخوابی را کنارِ بسترِ پسرش به صبح رسانده بود. آنسو، تیبورسیو بر ایوان ایستاده و تکیه بر بیل زده بود و چشم از کبوترخانه برنمیداشت.
خورشید هنوز در حال غروب بود و برگهای نمناک را به رنگ طلا درمیآورد. بر فرازِ دره، کبوترانِ قمری و خالدار چرخزنان غوغایی شادمانه در میان شاخههای بلندِ درختانِ همسایه به پا کرده بودند.
مردِ کابوکلو چشم از کبوترخانه برنمیگرفت. چینِ پیشانیاش حکایت از غوغای درون داشت؛ گویی اندیشههایی گران بر روانش سایه انداخته بود. کبوتری پر میکشید، در پیاش دیگری و باز هم دیگری. مرد سر میگرداند و با نگاه دنبالشان میکرد تا از نظر پنهان شوند، و باز به فکرِ تلخِ خویش فرو میرفت.
کابوکلو به معنای مسفام است؛ نامی که قبایل بومی برزیل را به سبب رنگِ پوستشان به آن میخوانند.
مرغان میرفتند و بازمیآمدند؛ با ولولهای در دل، به کبوترخانه میخزیدند و باز بیرون میجستند. صدای بقبقویشان برمیخاست، بر فرازِ خانه چرخ میزدند، بر درختان مینشستند، بر بامِ کلبه میآرامیدند و باز مارپیچوار بر زمین فرود میآمدند.
گویی برخی راهِ خود را میجستند: خیره در فراخنای دشت و چشمانتظارِ افقهای دور. دیگرانی هم بودند که بال میگشودند، دایرههای بزرگ میزدند و باز به آشیانه برمیگشتند؛ گویی گرد هم آمده بودند تا برای رفتن تدبیری کنند.
برخی که دودل بودند، بال میگشودند که پر بکشند، اما زود باز میبستند. دیگرانی هم تند و تیز میپریدند، اما بیهدف بازمیگشتند و آن غوغا و هیاهو به شتابِ رفتن میمانست.
مردِ قبیله، خیره و بیحرکت، کبوترها را میپایید. میدانست جانِ پسرِ خردسالش در خطر است و همهچیز به تصمیمِ این مرغان بسته است: «چون کبوتران بروند، بلا به شتاب از پی میآید.»
ژوانا متوجهِ پریشانیاش شد. پرسید: «چه شده؟»
کابوکلو سر خاراند و چیزی نگفت. زن اصرار کرد: «تیبورسیو، چه دردی داری؟»
«ـ کبوترها فکری در سر دارند، ژوانا.»
«ـ و تو غرقِ همین فکری؟ من چیزی نگفتم، اما خوب میفهمم اینها یعنی چه.»
کابوکلو بیل بر شانه نهاد و آرام راهیِ مزرعه شد؛ از میانِ علفهای خیسی که بویِ تند و تیزشان فضا را پر کرده بود.
چند مرغِ کرچ لابلای علفهای بلند نوک میزدند و باریکهی آبی که به آرامی میجوشید، میانِ بوتهها میدرخشید.
تیبورسیو با سرِ خمیده و بیل بر شانه، نمیتوانست از فکرِ کوچِ ناگهانیِ مرغان رها شود.
این نشانهای شوم بود.
او شبها بارها و بارها جیغِ جغد را شنیده بود، اما ترسی به دل راه نداده بود: همهچیز خوب پیش میرفت؛ پسرِ کوچکشان سالم بود و خودشان هم دردی نداشتند. اما اکنون این فالِ بد از راه رسیده بود. کبوترهایی که خود پرورده بود، در حال پرواز بودند. آنها میرفتند و این یعنی مرگ در راه بود.
برگشت و نگاهش را بالا برد. پرندگان هنوز در آسمان چرخ میزدند و ژوانا در آستانهی کلبه، تکیه بر چارچوبِ در، با دستهای گرهخورده و سرِ افکنده ایستاده بود. بیشک، آن زنِ دردمند داشت میگریست.
وقتی کبوترها بروند، بدبختی از پی میآید.
در درونش خروشی خاموش از خشم و عصیان علیه این پرندگان ناسپاس برپا بود. هرگز به خود اجازه نداده بود حتی یکی از آنها را بکشد. تمامِ همّوغمش به سامان داشتنِ کبوترخانه بود و تنها به این میاندیشید که آن را فراختر کند تا جفتهای بیشتری در آن جا بگیرند. و آن طفلک، مگر نه این بود که او برای جوجهها جو را نیمکوب میکرد و از درخت انبه بالا میرفت و شاخه به شاخه میپرید تا مبادا شکافی بماند که باران از آن به درون راه یابد؟ چه میدانی؟ شاید کبوترها هم چون دیگر او را نمیدیدند، هوای رفتن کرده بودند.
شانهای بالا انداخت و راهش را پیش گرفت. وقتی از آببند میگذشت، قلبش به تندی میتپید. ایستاد. آب که در مسیر خود بازمانده بود، نقشِ بیجنبوجوشِ او را بازمینمایاند. اما هرچه نگریست، تصویر خود را ندید؛ تمامِ ذهنش پیشِ آن طفلک بود که در هُرمِ تب هذیان میگفت.
راهِ فرعی را برگزید. ساقههای جو چنان قد کشیده بودند که او در میانشان ناپدید گشت و میانِ برگهای خشک که زیر پایش خشخش میکردند، گم شد. تپههای نرمِ مورچگان که هر روز هموارشان میکرد، دیگر به چشمش نمیآمد. سرراست پیش رفت. طوطیها غوغاکنان پر میکشیدند و بالهای سبزشان زیر آفتاب میدرخشید و ملخهای عظیم در میانِ برگها میجهیدند.
به کلبهای پوشالی رسید؛ همانجایی که کودک معمولاً با بازیچههایش سرگرم میشد؛ حتی هنوز تکهای از ساقهٔ نیشکر وحشی آنجا افتاده بود. اما علفهای هرز دیگر بر آن پناهگاهِ وانهاده چیره میشدند. یک ماه میشد که کودک به آنجا پا نگذاشته بود. وقتی پدر به مزرعهٔ مانیوک رسید، نشست و کمرش گویی دوتا شد. بیل بر شانهاش بارِ گرانی شده بود. رمق از پاهایش رفته بود و تمامِ تنش چنان کوفته بود که گویی به انتهای راهی دراز رسیده باشد. بر پشتهای خاک نشست و پریشانحال، خطوطی بر زمین کشید.
گاه چنان بود که گویی آوای زنش را میشنود. سر برمیآورد و گوش تیز میکرد تا صدا را بگیرد. اما تنها خشخشِ برگها بود که در باد میلرزیدند و صدای جیرجیرکها که زیر آفتاب میچرخیدند. گویی تمامِ زمین عرق میریخت. بخارِ نازکی شتابان از خاکِ داغ بلند میشد؛ برگها بیحال آویخته بودند و در آبیِ ژرفِ آسمان، چندین اوروبو در پیِ پناهگاهی دوردست میگذشتند.
ناگهان کبوتری به هوا برخاست، سپس دیگری و باز یکی دیگر. میرفتند… میرفتند! صدای بالزدنشان میآمد و باز هم کبوتر بود که میپرید. دیگر بازنمیگشتند، هرگز! رمیده بودند و گویی بوی مرگ را حس میکردند.
دیری به اطراف خیره ماند، اما جز پوششِ سبز و انبوهِ گیاهان که در شفافیتِ گرمِ هوا با باد میلرزید، چیزی ندید. باید هماندم که ناخوشی پدیدار گشت، کودک را به شهر میبرد. اما چه کسی میتوانست پیشبینی کند؟ چشم به آسمان دوخت و به آن آبیِ درخشان خیره شد؛ آنگاه کبوترِ دیگری گذشت. سر تکان داد و مشت بر ران کوفت، بیل را دوباره بر شانه گذاشت و راهِ خانه را پیش گرفت.
وقتی ژوانا او را بر ایوان دید، گویی افکارش را خوانده بود:
«خوب شد برگشتی، مرد! اینجا تنها ماندهام و نمیدانم چه کار کنم.»
«کبوترها که بروند، بدبختی از پی میآید.»
نگاهی به کبوترخانه انداخت؛ خالی بود و سکوتی ناخوشایند بر آن سنگینی میکرد. غروب که شد، تیبورسیو بر آستانهٔ کلبه نشست و به انتظار کبوترها سیگاری آتش زد. زنجرهها میخواندند؛ تمام پرندگانی که در درختِ نزدیک لانه داشتند، با غروب آفتاب به استراحت رفتند و تا هنوز نوری در میان بود، بر شاخهها ماندند تا سرودِ شبانه بخوانند.
آسمان رنگ باخت و منظره در مهی نازک پوشیده شد. نسیمِ شامگاهی عطر ملایم زنبقها را میپراکند. آن دورتر، گهگاه سگی پارس میکرد و گاه طنینِ بمِ گاوی، سکوت را اندوهبار میکرد. تیبورسیو چشم از کبوترخانه برنمیداشت، مگر آنکه به سایهها خیره شود تا شاید در آن دوردستها پرندهای ببیند؛ به این امید که شاید برخیشان بازگردند.
کجا میتوانستند پناهی بهتر از این بیابند؟ جنگل پر از خطر بود و کبوتران خانگی را تابِ زندگی در بوتهزارها نبود. کدام کبوترخانهٔ دیگری میتوانست آنها را به خود بکشد؟ ایکاش مسیر پروازشان را پی گرفته بود… برخی رو به مزارع نهادند و برخی دیگر به سمت کوهستان پر کشیدند و هیچ نشانی از بازگشتشان نبود.
حالا هوا کاملاً تاریک شده بود. ژوانا شمعی افروخت. قورباغهها در مرداب همسرایی آغاز کرده بودند. تکستارهای در آسمان میدرخشید. تیبورسیو چشم به آن دوخت و زیر لب دعا کرد. سکوت را تنها زمزمهٔ آبی میشکست که در درهای نه چندان دور، درست پشت کلبه، بر سنگها میجوشید.
تیبورسیو آهی کشید، برخاست و به چارچوب در تکیه داد؛ انگار جرئتِ ورود به خانه را نداشت. ژوانا به در نزدیک شد.
«حالا چه میشود؟»
پاسخ داد: «همان که بود.»
از پله پایین آمد، او را صدا زد و با هم به سوی ایوان رفتند. نزدیک درخت انبه، درست زیر کبوترخانه ایستادند و مردِ بومی، گویی میترسید کودک بشنود، به نرمی پرسید: «ژوانا، دعایی برای این کار سراغ نداری؟» و به لانهٔ خالی کبوترها اشاره کرد.
پاسخ داد: «فقط لینا میداند.»
«یعنی میتواند وردِ درست را بخواند؟»
«اینطور میگویند.»
تیبورسیو گویی در خواب ایستاده بود. ناگهان با لحنی قاطع گفت: «من میروم سراغش.»
«همین حالا؟»
«بیگمان! … مگر نگفتی که او جادوگر است؟»
«من که به چشم ندیدهام، تیبورسیو… مردم اینطور میگویند.»
«اما خودت چه؟»
«من؟ نه. و میترسم دیگر خیلی دیر شده باشد. خودت که دیدی چقدر از حال رفته! دیگر به هیچچیز دل نمیدهد. مدام دورش میچرخم، حرف میزنم، اینطرف و آنطرف میروم، دوباره به اتاق برمیگردم—اما برای او دیگر فرقی ندارد. آه! خدای من!»
صدایش برید و ناگهان به گریه افتاد. تیبورسیو عقب کشید و آرام در ایوان به قدم زدن نشست. ماهِ سپید برمیآمد. مزارع اندکاندک از تاریکی به درآمدند و در آن نور، سایههای سیاه و کشیدهٔ درختان بر زمین افتاد.
«صبر کن زن، صبور باش!»
صدای تیز جیرجیرکها بلند بود. کابوکلو به نرمی گفت: «بله، میدانم…»
ناگهان ژوانا لرزید. هراسان به سوی کلبه بازگشت؛ از درِ فراخِ آن پرتوِ نوری سبزرنگ میتراوید. لحظهای نگاهِ مبهوتش بر آن ماند و سپس با جستی در تاریکی ناپدید شد.
وقتی کبوترها بروند، بدبختی از راه میرسد
تیبورسیو، بیجنبوجوش و بیآنکه بداند زنش چه در سر دارد، آرام چشمانتظار بازگشت او ماند که ناگهان فریاد دلخراشی بلند شد. مردِ کابوکلو بهشتاب خود را به کلبه رساند و به اتاقی رفت که شمعی در آن میسوخت. زن پیش پای تختِ کوچک زانو زده بود و سر بر بالینِ کودک، زار میگریست.
«چه شده ژوانا؟»
زن ضجهای جانکاهتر سر داد و بازوانش را به دور پیکر بیجان پسرش گره کرد.
«ببین! همهچیز تمام شد!»
تیبورسیو خم شد. گونهاش به پیشانی داغِ کودک رسید و دستهای لرزانش تنِ کوچک و گداختهی او را حس کرد. دست کشید بر آن سینهی فرورفته که دندههایش چون باریکههای چوب بیرون زده بود، و بر آن شکمِ تکیده.
«تیبورسیو، گوش کن! ببین قلبش میزند؟»
مرد اما تنها توانست بگوید: «دیگر تمام شد…»
مادر یکباره از جا جست. با چهرهای درهمشکسته، موهایی پریشان و چشمانی که از میانِ اشک برق میزد، خواست چیزی بگوید و دستهایش را به سوی شوهرش دراز کرد، اما تاب نیاورد و روی سبدی افتاد. همانجا مچاله شد و غرق در اشک، نام پسرش را با چنان مهری بر زبان آورد که با هر ناله از هم میگسست.
«لوئیز من! لوئیزِ کوچکم! ای مریم مقدس، همین چند لحظه پیش زنده بود!»
تیبورسیو رو برگرداند و میانِ اتاق، پیشِ میز ایستاد. چشمهایش سرگردان بود و لبهایش میلرزید و اشک، دانهدرشت بر صورتِ استخوانیاش میدوید. ژوانا، تلوتلوخوران همچون مستان، از اتاق بیرون آمد و چون او را دید، خود را در آغوشش انداخت. مرد بیسخنی او را در بر گرفت و هردو دیری در آن اتاقِ تنگ و تاریک، در میانِ جیرجیرِ مداومِ جیرجیرکها، در آغوش هم ماندند.
ژوانا به اتاق بازگشت. تیبورسیو هنوز به میز تکیه داده بود و به شعلهی شمع که در مسیرِ باد میلرزید، خیره مانده بود. مهتابِ سفید بهآرامی به درون خزید و روی دیوارها غلتید. مرد با آهی از جا بلند شد، به سمتِ در رفت و بر آستانه نشست. پیپش را آتش کرد و چشم دوخت به دهکده که زیرِ نور ماه روشن و روشنتر میشد. ناگهان گمان برد صدای بغبغوی کبوترها را میشنود. بر فرازِ سرش ستارهها میدرخشیدند و کاکلِ درختها در نورِ ماه نقرهای شده بود. آیا خیالاتی شده بود؟
بیجنبوجوش گوش خواباند. صدای کبوترها قطع نمیشد. بهشتاب برخاست و یکراست رفت سمتِ لانهی کبوترها و به تنهی درختِ انبه تکیه داد. در پاسخ به افکارِ خویش، زیرِ لب با خشم غرید: «یعنی اینها همان کبوترهایی هستند که بعد از مرگ برگشتهاند؟ حالا دیگر خیلی دیر شده! نفرین بر آنها!»
صدای برهمخوردنِ بالها و بغبغویِ نرم و نالهمانندی از کبوترخانه آمد. دیگر شکی نداشت. پیش رفت و از میانِ ایوان به کبوترخانه نگریست و سپس با قدمهایی استوار رو به کلبه راه افتاد.
ژوانا نومیدانه میگریست. مرد شمع را برداشت، به آشپزخانه رفت و تبر را که در کنجی افتاده بود، برداشت؛ هنوز زیرِ لب ناسزا میگفت. به ایوان بازگشت و چون به درختِ انبه رسید، آستینهای پیراهنِ کرباسش را بالا زد تا تبر بیندازد.
با اولین ضربهی تبر به تیرکی که کبوترخانه را نگه داشته بود، پرندهها آرام گرفتند. تیبورسیو توانش را دوچندان کرد. شکافی در بدنه پیدا شد اما کبوترخانه هنوز مقاومت میکرد. تبر را به تنه تکیه داد، شاخهها را گرفت و خود را بالای درخت کشید. آنجا میانِ دو شاخه پایی استوار کرد و لگدی خشمگین به آن قفسِ بزرگ کوبید. کبوترخانه درهمشکست و بر زمین افتاد.
دو کبوتر، وحشتزده و سرگردان، بال گشودند. در روشنیِ شب راه به جایی نبردند و بر سقفِ کلبه نشستند.
«کبوترها که بروند، تیرهبختی از راه میرسد»
کابوکلو نرم از تنهٔ درخت پایین خزید. دو جثهٔ کوچک را دید که نالهکنان و تلوتلوخوران خود را روی زمین میکشیدند. دو جوجهکبوتر بودند. خم شد، آنها را میان مشتهایش گرفت و براندازشان کرد. زشت بودند و بیبال؛ تنها کرکهایی تُنک بر تنِ نرم و چروکیدهشان رسته بود. مردِ سرخپوست آنها را در دستانِ استخوانیاش اینرو و آنرو میکرد. تردیِ استخوانهایشان را زیر انگشت حس میکرد و جوجهها، به تمنای پرواز، تهِ بالها را تکان میدادند، گردن میکشیدند و مینالیدند.
تیبورسیو، دندانبرهمساییده، جوجهها را در مشت فشرد و له کرد. استخوانهای ظریفشان مثل ترکهٔ خشک شکست. خون فواره زد و گرم از میان انگشتانِ گرهخوردهاش راه کشید.
از سرِ خشم بر زمینشان کوبید؛ جوجهها مثل میوهای گندیده، له و پهن شدند. کابوکلو، زیر لب غرولندکنان، پای بر آنها کوفت. آنبالا، کبوترهای ماده بر سقف پوشالی مویه میکردند و بیتابانه پر میزدند.
ژوانا طفلِ مردهاش را در آغوش داشت و هنوز هقهق میکرد که تیبورسیو پا به اتاق گذاشت. مرد بر بالینِ تختِ کوچک ایستاد و به پایین چشم دوخت. ناگهان لرزه بر اندامِ زن افتاد؛ تکانی خورد و برخاست و بازوی شوهرش را چسبید. چشمانش فراخ گشته و دهانش نیمهباز مانده بود. سر خم کرده بود، گویی به صداهایی گوش میسپرد که از دوردست میآمد.
«چه شده ژوانا؟ چه چیز اینطور پریشانت کرده؟»
زن با وحشت گفت: «کبوترها، شوهرم. صدایشان را نمیشنوی؟»
نالهٔ حزینِ کبوترها بود که از سقفِ خانه برمیخاست. ژوانا فریاد زد: «دارند برمیگردند! کسی چه میداند؟ طفل هنوز تنش گرم است!»
و در دلِ زن، امیدی بزرگ جوانه بست.
تیبورسیو شانهای بالا انداخت و گفت: «حالا نوبتِ عزای آنهاست! بگذار آنها هم مثل ما هقهق کنند. این همان جفتی است که برای جوجهها مانده بود. کبوترخانه را ویران کردم، جوجهها را هم کشتم. ببین!»
و دستانِ خونینش را پیش کشید.
«پریدند و رفتند روی سقف. میخواهی ببینی؟»
بیرون رفت و ژوانا از پیاش. به ایوان که رسیدند، تیبورسیو کبوترخانهٔ ویران را نشان داد. بعد لاشهٔ لهیدهٔ جوجهها را برداشت و گفت: «نگاه کن!»
ژوانا خاموش تماشا میکرد. از هولِ واقعه، گریهاش بند آمده بود. خیره مانده بود به شوهرش که چشمانِ تبدارش جرقه میزد. تیبورسیو اولین جوجه را با فریادی به سوی سقف پرتاب کرد: «این هم برای این!»
دومی را هم پرت کرد و باز گفت: «این هم برای این!»
کبوترها هراسان به میان شاخ و برگِ تاریکِ درختان پر کشیدند.
باز تکرار کرد: «این هم برای این.»
ژوانا، مبهوت و هراسان، چشم از شوهرش برنمیداشت که حالا به هقهق افتاده بود و دستانِ گشودهاش به خون آغشته بود.
زن آرام دلداریاش داد: «بیا، شوهرم. خواستِ خدا بود. پسرکِ ما حالا در بهشت است.» به کلبه بازگشتند و در کنارِ تختِ کودکِ مرده، اشکریزان نشستند؛ در حالی که آنبالا، بر سقفِ خانه، کبوترانی که بازگشته بودند، حزین و پرسودا مینالیدند.