فلیکسِ پیر سراسر عمرش را در پیِ حفاری در معادن ریو دو ژانیرو گذرانده بود. هیکلی هرکولوار و اندامی درشت داشت، اما عقلش به اندازهٔ یک کُندهٔ چوب هم نبود. رفقایش بس که کلهشق بود، «سختسر» صدایش میزدند. فکری که به کلهاش میافتاد، مثل پیچ سفت میشد و دیگر شیطان هم نمیتوانست آن را از مغزش بیرون بکشد. همین خصلت باعث میشد سرِ جزئیاتی بیاهمیت به مرافعه و بگومگو بیفتد؛ آشنایانش هم از سرِ عمد تحریکش میکردند، چون میدانستند شوخیهایش چقدر تلخ و گزنده است. با این همه، فلیکس با آن تنِ نیرومند و طبعِ گرمش، زود از کوره در نمیرفت و در برابرِ آزارها واکنشی آنی نشان نمیداد؛ برعکس، در کینهتوزی و انتقام گرفتن بسیار صبور بود. ساعتها در سکوت به نقشهاش فکر میکرد و تا وقتی از نتیجه مطمئن نمیشد، دست به کار نمیشد. آه! نه نقشههایش خیلی پیچیده بود و نه استعدادِ غریبی در این کار داشت؛ اما آنقدر به موضوع فکر میکرد و چشمبهراهِ فرصت میماند که سرانجام ضربهای کاری به رفقا میزد. از همین رو، هیچکس دلِ خوشی از او نداشت.
فلیکس زن گرفته بود، اما زنش دیری نپایید؛ فقط آنقدر زنده ماند که پسری و دختری برایش بگذارد. بچهها بیقیدوبند بزرگ شدند، با ولگردهای محله جوش خوردند و آسایش را از همسایگان گرفتند؛ همسایهها هم در تنبیه کردنشان کوتاهی نمیکردند. سالها گذشت. پسرک بدنام از آب درآمد و دختر هم بددهن، کینهتوز و جنجالی شد؛ طوری که گاه خانهٔ لرزانشان را از حرفوحدیث دربارهٔ این و آن «مرد» پُر میکرد. در همین اوضاع و احوال بود که پیرمرد از پا افتاد. رماتیسمِ طاقتفرسایی به جانِ پاهایش افتاد، زمینگیرش کرد و او را به صندلیچوبیِ کهنه و لقی زنجیر کرد که با کپهای از جعبههای قدیمی توازن یافته بود؛ ناخوشیاش خیلی زود مزمن شد. دختر با عایدیاش از رختشویی… و شاید از راههای دیگر، خرجِ خانه را میداد. به هر روی، روزگار میگذشت. پیرمرد ناخواسته روزها را بر آن صندلی چوبی به شب میرساند؛ با کمترین حرکتی از درد مینالید، لب به نفرین میگشود، بیقرار و خشمگین میشد و از زندگی قطعِ امید میکرد. و چون دخترش از همان ابتدا حاضر نبود حتی یک قطره برندی به دستش بدهد، به ناچار عادتِ کهنهاش را ترک کرده بود.
در همین اوان بود که بدترین حادثه رقم خورد. پسرک که پدر هفتهها بود رویَش را ندیده بود، روزی از روزها به شهروندی آرام حمله برد و با دشنهای هولناک شکمش را درید و او را به دیارِ باقی فرستاد؛ اما دستآخر گرفتار شد و دستگیرش کردند.
پیرمرد عادت داشت روزنامه را از سطرِ اول تا کلامِ آخر با دقت بخواند؛ از همین راه بود که اخبار را دنبال میکرد. در همین روزنامه جریان دادگاه را دنبال کرد و خبرِ محکومیت پسرش را خواند. این خبر چنان برآشفتش که نگو؛ البته نه به خاطر حکم، بلکه به دلیلی خاص. پاسبانی که دستبند به دستِ پسرش زده بود —تصورش را بکنید! — برناردو بود؛ بله، همان برناردویِ همسایه که هر روز با طعنه و کنایه به او میگفت: «فلیکسِ پیر، اوضاع چطور است؟ کی انشاءالله برای رقصِ والس آماده میشوی؟»
برناردو حتی در روز بازداشت و روزهای پس از آن هم دست از این لودگیهای رندانه برنمیداشت.
برناردو از آن دورگههای باهیا بود؛ سیاهپوستِ خودنمایی که تودهی انبوهی موهایش را با دقت از میان به دو نیم میکرد و با وازلینهای معطری که هر شیشهاش چهار «سوس» میارزید، به آن حالت میداد. روزگاری نوچهی فاسدِ یکی از سیاسیون بود و به کارهای خلاف شهره؛ بعدها با حمایت همان لیدر لیبرال که برای انتخاب شدنش سینه سپر کرده بود، از زندان گریخت و به سلک پلیس درآمد. آن روزها به پاسبانها «خفاش» میگفتند؛ لقبی که چندان به قبای برناردو برنمیخورد. و همین آدم بود که پیرمرد وقتی به یادش میافتاد چشمانش از خشم برق میزد؛ همین آدمی که گذشتهاش آفتابِ لب بام بود، پسر فلیکس را دستگیر کرده بود!
از همان دم، فکر و ذکری واحد تمامِ ساعات فلیکس را پر کرد: انتقام! این کینه به جانش چنگ انداخت و تنها نیرویی شد که میتوانست نکبتِ روزافزونِ جسمِ درهمشکستهاش را تاب بیاورد. همین که میدید خودش زمینگیر شده و آن مردکِ دورگه هر روز با خیال راحت و بیهیچ ترسی از مجازات جولان میدهد، کافی بود تا لرزه به اندامش بیفتد. کف بر لب میآورد، دندان به هم میسایید و در ذهن کُندش نقشههای انتقام میکشید؛ نقشههایی که غالبشان عملی نبود، چرا که او با ناتوانیِ ابلهانهای به همان کنجِ همیشگی زنجیر شده بود.
گاهی دلش میخواست برناردو را صدا بزند و با غیظی صاعقهوار، سیل دشنام را به سرش بریزد. اما چه فایده؟ طبعِ خائن و جبونِ فلیکس او را به احتیاط وامیداشت. پس در نخستین روزهای پس از دستگیری، وقتی آن دورگه از کنارش میگذشت، پیرمرد خودش را به خواب میزد. بعدها، در کشاکشِ تردید برای یافتن راهی برای انتقام و برای اینکه بوی کینهاش بلند نشود، با آن پلیس طوری گپ میزد که انگار نه انگار اتفاقی افتاده است. با این حال، موضوعی بزرگ ذهنش را پریشان میکرد: دخترش کلمهای از این ماجرا به او نگفته بود. یعنی چیزی نمیدانست؟ بعید بود آن دورگه با آن زبانِ درازش چیزی نگفته باشد. آیا دخترش میترسید خبر را به او بدهد؟ این هم بعید بود، چون هیچگاه علقهی چندانی به پدر نداشت. روزی نبود که او را «بیمصرف» یا «تنبلِ احمق» صدا نزند. القصه، دخترک دم نزد و پیرمرد هم در خیالِ انتقام غوطه خورد.
ماهها از پی هم گذشت. بیماری بهجای آنکه سبک شود، شدت گرفت. همین که پیرمرد تکانی به خود میداد، دردی جانکاه در تمام مفاصلش میپیچید. دخترش با او بدرفتاری میکرد و هر بار که پیرمرد نالهای سر میداد، دخترک با تندی میگفت که اگر از خانه گورش را گم کند حالش بهتر میشود و حتی تهدیدش میکرد که او را به مریضخانه میفرستد. ماه ژوئن از راه رسیده بود. بارانهای تند و پیوسته بند نمیآمد؛ پیرمرد از سرما و رطوبت زجر میکشید و دختر که هوای بد بساطِ رختشوییاش را به هم ریخته بود، مدام از کوره در میرفت. با پدر از سگ کمتر رفتار میکرد و پیرمرد هم با صبوریِ سگی همه چیز را تاب میآورد، چون میترسید او را از خانه بیرون کنند. نقشهی انتقام در ذهنش جان گرفته بود و با گذشتِ ماهها، از وقتی فهمیده بود بیماریاش درمانناپذیر است، این فکر تمامِ فعالیتِ ذهنی و در واقع تمامِ تار و پودِ وجودش را بلعید. او فقط به امیدِ آن نقشه نفس میکشید؛ به امیدِ فرصتی قطعی و مناسب.
سرانجام فرا رسید و چه روز هولناکی بود. دمِ غروب، دختر طبق عادت همیشگی در را بست و رفت و شبهنگام بازنگشت. پیرمرد تشنه بود و دردِ تن عذابش را دوچندان میکرد. تصمیمش را گرفت؛ باید بیدرنگ دستبهکار میشد.
صبح — شاید حوالی ساعت هفت — دخترش بازگشت، یا بهتر بگویم، سکندریخوران به داخل اتاق افتاد و پشتبندش «جین»، دوستِ برناردو، با شتاب تو آمد. جین با غیظ بر سرِ دختر فریاد میکشید: «لجنِ کثافت! نشانت میدهم! میخواهی مَردِ مردم را از چنگش درآوری؟» و دو زن به هم پیچیدند و محله را روی سرشان گذاشتند. آخرسر همسایهها آمدند که میانجیگری کنند و جداشان کنند، اما انگار باید تکهتکهشان میکردند تا از هم وا بروند، بس که با کینه به هم آویخته بودند. سوت پلیس بلند شد؛ مامور از راه رسید و هر دو را به بازداشتگاه بردند. همه اینها در چشمبههمزدنی گذشت.
پیرمرد هنوز کلمهای بر زبان نیاورده بود، اما خشمی کور و لجامگسیخته — از آن خشمهای حیوانی که فقط درندگان به آن دچار میشوند — تمام وجودش را گرفت. چه میشنید! دختر خودش معشوقه برناردو بود؟ این دیگر ضربه آخر بود.
نزدیکِ ظهر، مولاتو بازگشت. شب را به بهانه گشتِ ویژه بیرون از خانه گذرانده بود و بیخبر از وقایعِ صبح به خانه میآمد. خندان و با قدمهایی شمرده و کمی لنگان وارد شد. نزدیک فلیکس آمد و همان سوال همیشگیاش را پرسید: «خب، در چه حالی؟»
فلیکس جوابی نداد و فقط با دست اشارهای کرد. مامور جلوتر آمد. وقتی نزدیک شد، فلیکس با صدای آهسته گفت که حرفِ بسیار مهمی با او دارد. اما اول پافشاری کرد که برناردو برود و چاقوی بزرگش را بیاورد.
دیگری پرسید: «این دیگر چه صیغهای است، فلیکس؟ چاقو را برای چه میخواهی؟»
پیرمرد لبخندی مرموز زد: «عجله کن پسرم، بعداً میگویم. خودت میبینی که شنیدنِ قصهام به زحمتش میارزد.»
افسر جواب داد: «بسیار خب، میآورم.» و دقیقهای بعد با چاقو برگشت و آن را به دستِ پیرمردِ علیل داد.
«حالا برو در را ببند که کسی صدایمان را نشنود. خوب ببند و کلید را هم بچرخان.»
برناردو از این پنهانکاری کمی بدگمان شد، اما چون یقین داشت از دستِ پیرمردی ازکارافتاده کاری ساخته نیست، اطاعت کرد و با کنجکاوی منتظر ماند تا ببیند او چه در سر دارد.
«خب، حالا میگویی؟» — «هنوز نه! بیا، اول این ساعت را بگذار توی جیبت.» و پیرمرد ساعتِ نیکلیِ قدیمیاش را از جیب بیرون کشید و به مرد داد.
مولاتو پرسید: «این را برای چه به من میدهی، فلیکس؟»
جواب داد: «نگهش دار، میگویم.»
برناردو پیشِ خود فکر کرد: «این پیرمرد حتماً دیوانه شده.» اما همانطور که به او گفته شده بود عمل کرد. بعد، وقتی دید پیرمردِ علیل چطور چاقو را در دست گرفته، پنهانی چند قدمی عقب نشست.
در همان لحظه، فلیکس تکانِ ناگهانی و شدیدی خورد که دردش را دوباره بیدار کرد. بعد شروع کرد به نالیدن و چنان فریادهای هولناکی سر داد که به جیغ میمانست:
«دارم میمیرم! دارم میمیرم!»
برناردو تا آن زمان چنین نالهی موحشی نشنیده بود. بدگمانیاش بالا گرفت و چون دید پیرمرد هنوز چاقو به دست دارد، با خود گفت این لکنته اگر نزدیک شود، خونش را میریزد. پس چند قدم دیگر عقب رفت و منتظر ماند ببیند چه پیش میآید، چرا که یقین داشت با دیوانهای طرف است. نالهها بلندتر و بلندتر شد، چنان که از بیرون بهراحتی شنیده میشد. سرانجام «کابرا» که از انتظار کلافه شده بود، گفت: «فلیکس، همین الان برمیگردم.» و راه افتاد که برود.
ناگهان پیرمرد پیراهنش را درید و با حرکتی برقآسا، درست بر فراز قلب، چاقو را با تمام توان تا قبضه در سینه فرو کرد. قطرهای خون نچکید؛ تیغهی پهن راهِ زخم را بسته بود. سیمایش از دردی جانکاه در هم رفت و دستان آویختهاش خشک شد.
برناردو بهسوی در دوید، آن را گشود و فریادزنان کمک خواست. بعد بازگشت تا چاقو را از سینه بیرون بکشد و ببیند آیا هنوز رمقی در جان پیرمرد مانده یا نه. زن و مرد، غوغاکنان بهسوی خانه دویدند و وقتی مرد را با آن چاقوی بلندِ خونچکان بالای سر فلیکس و سینهی دریدهی او دیدند، یکباره بر سرش ریختند. سلاحش را گرفتند و فریاد زدند: «بکشیدش! بکشیدش!» برناردو زیر مشت و لگد ماند و میان جمعیتِ خشمگین، از دستی به دستی دیگر پرتاب شد تا آنکه سیلِ آدمها که دمبهدم فزونی میگرفت و تهدیدآمیزتر میشد، او را کشانکشان به کلانتری برد.
چند ماه بعد دادرسی به پایان رسید. برناردو به حبس ابد با اعمال شاقه محکوم شد. هیچکس حرفش را باور نکرد؛ مدارک جرم جای تردیدی باقی نمیگذاشت. مگر نه اینکه در خانهی مقتول دستگیر شده بود؟ آن ساعت نیکلی در جیبش هم به قدر کفایت ثابت میکرد که انگیزهی قتل، سرقت بوده است. انتقامِ فلیکسِ پیر با دقتی تمام طراحی شده بود و تیرش به هدف خورد. پیرمرد پیروز شده بود.