آنها در بخشی از حومهٔ شهر میزیستند که دیگر از رونقِ پیشین نشانی نداشت؛ حدود سه مایل دورتر از یکی از آن شهرکهای کوچکی که جمعیتشان به جای فزونی، مدام در حال کاهش است. تراکم جمعیت در آن سامان اندک بود؛ شاید هر دو مایل یک خانه به چشم میخورد، در میان پهنههای وسیعِ کشتزارهای ذرت و گندم و زمینهای بایری که در فصلهای خاصی به کشتِ علفِ تیموتی و شبدر میرفت. خانهٔ خاصِ آنها ترکیبی از الوار و چارچوب بود؛ بخشِ الواری، همان بنای قدیمی و اصلیِ پدربزرگ هنری بود. بخشِ جدید، که اکنون تختههایش زیرِ تازیانههای باران فرسوده گشته و باد گاه از درزهایش فریاد میکشید، توسط هنری در بیستویکسالگی و درست پس از ازدواجش بنا شده بود؛ خانهای که چندین درختِ نارونِ سایهگستر و یک درختِ گردوی آمریکایی، آن را تماشایی و بهطرزی نوستالژیک غمانگیز، اما اندکی نمور کرده بود.
این اتفاق چهلوهشت سال پیش رخ داده بود. اثاثیهٔ داخلِ خانه، درست همانند نمای بیرونیاش، کهنه و کپکزده بود و یادآورِ روزگارانِ دور. شاید آن میزهای تزیینیِ چوبِ گیلاس را دیده باشید، با پایههای مارپیچ و لبههای شیاردار؛ یکی از همانها آنجا بود. تختخوابی قدیمی با ستونهای ضخیم، برجستگیهای گویمانند و حکاکیهای عمیق و منحنی نیز آنجا بود؛ نوادهای غمانگیز و بیگانه از جدِّ قدیمیِ دوران جاکوبین. دراور هم از چوب گیلاس بود، بلند و پهن و استوار ساخته شده، اما رنگوروفته و آکنده از بوی نم. زیرِ همهٔ این نمونههای ماندگار از مبلمانی که سالیانِ دراز دوام آورده بودند، قالیچهای تکهدوزیشده و ضعیف به رنگ سربی و صورتی گسترده بود که فوبی آن را، پانزده سال پیش از سنی که در آن درگذشت، با دستانِ خویش بافته بود. دستگاه بافندگیِ چوبی و جیرجیری که این فرش بر آن بافته شده بود، اکنون چون اسکلتی استخوانی و غبارآلود در اتاقی شرقی که به اصطلاح به بخشِ اصلیِ خانه چسبیده بود، در کنار یک صندلیِ گهوارهایِ شکسته، یک کمدِ لباسِ کرمخورده — که خدا میداند چند سال از عمرش میگذشت — یک نیمکتِ لکهدار از آهک که زمانی برای نهادنِ گلها بیرونِ در استفاده میشد و دیگر وسایلِ کاربردی و فرسودهٔ خانه قرار داشت. هرگونه مبلمانِ داغونی در این مکان یافت میشد: یک خشککنِ لباسِ قدیمی که دو دندهاش شکسته بود؛ آینهای ترکخورده در قابی قدیمی از چوب گیلاس که سه روز پیش از مرگِ جری، کوچکترین پسرشان، از میخ افتاده و شکسته بود؛ یک جاکلاهیِ کشویی که زمانی سرِ میخهایش دستگیرههای چینی داشت؛ و یک ماشینِ خیاطی که مکانیسمِ زمختش، مدتها بود مغلوبِ رقبای نسلِ جدیدتر شده بود.
باغِ میوه که در شرقِ خانه بود، پر از درختانِ سیبِ کهن و گرهخورده بود که تنه و شاخههایشان کرمخورده و سرتاسر با گلسنگهای سبز و سپید پوشیده شده بود، بهطوری که زیرِ نورِ ماه، جلوهای غمانگیز، سبزسپید و نقرهای مییافت. توخونههای کوتاهی که روزگاری جایگاه مرغها، یک یا دو اسب، یک گاو و چندین خوک بود، سقفهایشان با لکههای خزه پوشیده شده بود و دیوارههایشان چنان از رنگورو افتاده بود که به خاکستریِ مایل به سیاه میزد و کمی اسفنجی شده بود. حصارِ چوبیِ جلوی خانه با دروازهای جیرجیری و کج، و حصارهای کناری از نوعِ میخوکوب، به همان اندازه ویران بودند. در واقع، آنها همگام با کسانی که در آنجا میزیستند، یعنی هنری رایفسنایدرِ پیر و همسرش فوبی آن، فرتوت شده بودند.
این دو نفر از زمانِ ازدواجشان، چهلوهشت سال پیش، در آنجا زندگی کرده بودند و هنری حتی پیش از آن، از دورانِ کودکی در آن خانه میزیست. پدر و مادرش که در دورانِ نوجوانیِ او سنوسالشان بالا رفته بود، از او خواسته بودند وقتی نخستین بار عاشق شد، همسرش را به آنجا بیاورد؛ او عاشق شده و تصمیم به ازدواج گرفته بود و همان کار را نیز کرده بود. پدر و مادرش تا ده سال پس از ازدواجشان، همراه و همدمِ او و همسرش بودند تا اینکه هر دو از دنیا رفتند؛ و پس از آن، هنری و فوبی با پنج فرزندشان که با شتاب و سلامت رشد میکردند، تنها ماندند. اما از آن زمان تا بدین دم، حوادثِ بسیار رخ داده بود. از هفت فرزندی که در مجموع به دنیا آمده بودند، سه نفر مرده بودند؛ دختری به کانزاس رفته بود؛ پسری به سیو فالز رهسپار شده و دیگر هیچ خبری از او نشد؛ پسرِ دیگری به واشینگتن رفته بود؛ و آخرین دختر در پنج شهرستانِ دورتر در همان ایالت زندگی میکرد، اما چنان غرق در دغدغههای خویش بود که بهندرت به آنان میاندیشید. زمان و یک زندگیِ خانگیِ معمولی که هرگز جذابیتی نداشت، آنها را چنان دلزده کرده بود که هر کجا بودند، کمتر به این میاندیشیدند که حالِ پدر و مادرشان چگونه است.
هنری رایفسنایدرِ پیر و همسرش فوبی، زوجی عاشق بودند. شاید بدانید حالِ آدمهای سادهدلی که چون گلسنگها به سنگهای تقدیر چسبیدهاند و روزهایشان را تا رسیدن به فرجامی متلاشیکننده سپری میکنند، چگونه است. دنیای بزرگ، طنینی گسترده دارد، اما برای آنان هیچ ندایی در بر ندارد. آنان خردی بلندپروازانه ندارند. باغِ میوه، چمنزار، مزرعهٔ ذرت، خوکدان و مرغدانی، محدودهٔ فعالیتهای انسانیِ آنان را تعیین میکند. وقتی گندم خوشه داد، درو و کوبیده میشود؛ وقتی ذرت قهوهای شد و یخ زد، بریده و دستهبندی میشود؛ وقتی علفِ تیموتی به کمال رسید، بریده میشود و تودههای یونجه برپا میگردند. پس از آن زمستان میآید، با حملِ غلات به بازار، اره کردن و شکستنِ هیزم، کارهای سادهای چون روشن کردنِ آتش، تهیهٔ غذا، تعمیراتِ گاهوبیگاه و دیدوبازدید. فراتر از اینها و دگرگونیهای آبوهوا — برفها، بارانها و روزهای آفتابی — هیچ اتفاقِ فوری و مهمی وجود ندارد. بقیهٔ زندگی، وهم و خیالی دوردست و پرهیاهوست که چون شفقِ قطبی در شب سوسو میزند و صدایش به نازکیِ زنگولهٔ گاوها در دوردستهاست.
هنریِ پیر و همسرش فوبی، در آن حدِ اعلایی که از پیرمرد و پیرزنی تهیدست برمیآمد، مأنوس و دلبستهی یکدیگر بودند. در این زندگی، دیگر چیزی برایشان باقی نمانده بود تا بدان دل خوش کنند. هنری پیرمردی نحیف بود و چون همسرش رخت از جهان بربست، هفتاد سال داشت؛ مردی غریب و کجخلق با محاسن و موهایی خاکستریسیاه و زبر که سراسر آشفته و نامرتب مینمود. با چشمانی کدر، ماهیوار و آبکی به آدمیان مینگریست؛ چشمانی که در گوشههایشان شیارهای عمیق و تیرهرنگی نشسته بود. جامهاش، چونان ردای بسیاری از دهقانان، کهنه و بیقواره و شقورق بود؛ جیبهایش از ریخت افتاده و بیرون زده، یقهاش برای گردنش فراخ، و در جای آرنجها و زانوها، برآمده و فرسوده شده بود. فوبی نیز زنی چنان تکیده و بیتراش بود که به چتری بسته میمانست؛ همواره جامهای سیاه و فرسوده به تن داشت و برای روزهای خوشاقبالیاش، کلاهی سیاه بر سر مینهاد. با گذشتِ زمان، اکنون که دیگر کاری جز مراقبت از یکدیگر نداشتند، حرکاتشان به کندی گراییده و از فعالیتشان مدام کاسته شده بود. شمارِ خوکهایی که هر سال پروار میکردند، از پنج به تنها یک خوکِ خرناسکش تقلیل یافته بود و آن تکاسبی که هنری در اصطبل داشت، حیوانی چرتزده بود که نه چندان آذوقه میدید و نه رنگِ نظافت به خود میگرفت. مرغ و خروسها که زمانی گلهای پرشمار بودند، به سببِ هجومِ راسوها و روباهها و نیز فقدانِ مراقبتِ بایسته که راه را بر بیماری میگشود، جملگی از میان رفته بودند. باغی که روزگاری سرسبز و بارآور بود، اکنون جز خاطرهای محو و پراکنده از شکوهِ پیشین نبود؛ و آن تاکها و گلستانهایی که پیشتر زینتبخشِ پنجرهها و آستانهی خانه بودند، اکنون به بیشهزاری درهمتنیده و خفهکننده بدل گشته بودند. با این همه، این دو در صلح و صفایی تمام با هم روزگار میگذراندند؛ مگر آنکه گاهبهگاه هنریِ پیر از حدِ اعتدال خارج میشد و زبان به شکوه میگشود که فلان چیزِ بیاهمیت، نادیده مانده یا گم شده است.
«فوبی، کاردِ ذرتکنیِ من کجاست؟ تو هیچوقت یاد نگرفتی که به ابزارِ من دست نزنی.»
همسرش با صدایی گرفته و نازک هشدار میداد: «بس کن دیگر هنری، زبان به کام بگیر. وگرنه میگذارم و میروم. روزی بلند میشوم و از اینجا برای همیشه میروم؛ آنوقت تو چه خواهی کرد؟ جز من کسی را نداری که غمخوارت باشد، پس دست از این رفتارها بردار.»
هنریِ پیر که نیک میدانست همسرش تحت هیچ شرایطی او را وا نخواهد گذاشت، گاه در خیالِ خود میپنداشت که اگر او بمیرد، چه بر سرش خواهد آمد. این یگانه «هجرانی» بود که به راستی از آن واهمه داشت. شبهنگام، وقتی بر صندلی میرفت تا آن ساعتِ دیواریِ کهن را با لنگرِ بلند و وزنههای جفتیاش کوک کند، یا آنگاه که به سوی درهای پیشین و پسین میرفت تا از استواریِ قفلها اطمینان یابد، غرق در تسلا میشد اگر میدید فوبی در جای همیشگیاش بر تخت غنوده است؛ و اگر شبهنگام بیقرار میشد و پهلوبهپهلو میگشت، فوبی آنجا بود تا بپرسد چه میخواهد.
«بگیر بخواب دیگر هنری! مثلِ مرغِ کرچ بیقراری میکنی.»
«آخر خوابم نمیبرد، فوبی.»
«باشد، اما لازم نیست اینطور غلت بزنی. بگذار من بخوابم.»
این کلمات معمولاً او را به آرامشی خوابآلوده سوق میداد. اگر فوبی سطلِ آبی میطلبید، هنری با لذتی آمیخته به غرولند، آن را برایش فراهم میکرد؛ و اگر فوبی سحرگاه پیش از او برمیخاست تا آتش را برافروزد، هنری مراقب بود که هیزمها را پیشتر شکسته و دمِ دست نهاده باشد. آنها این دنیای ساده را به زیبایی میانِ خود تقسیم کرده بودند.
با سپری شدنِ سالیان، دیگر کسانِ کمتری به دیدارشان میآمدند. در شعاعِ ده مایلی، همگان آنها را به نامِ آقا و خانمِ رایفسنایدر میشناختند؛ پیرمرد و پیرزنی شریف با اعتقادی متعارف به آیینِ مسیح، اما چنان سالخورده که دیگر جذبهای برای معاشرت نداشتند. هر از گاهی دوستی قدیمی با ارمغانی چون یک پای، کیک، یا مرغ و اردکی بریان به سراغشان میآمد، یا صرفاً سری میزد تا از سلامتشان مطمئن شود؛ اما رفتهرفته حتی این دیدارهای از سرِ خیرخواهی نیز از رونق افتاد.
سرانجام در اوایلِ بهارِ سالِ شصتوچهارمِ زندگیاش، خانمِ رایفسنایدر رنجور گشت؛ تبِ خفیفی بر او عارض شد که به بیماریِ مرموزی انجامید و به سببِ کهولتِ سن، درمانناپذیر مینمود. هنریِ پیر تا سوینرتون، شهرِ مجاور، راند و پزشکی با خود آورد. شماری از دوستان به عیادت آمدند و بارِ مراقبتهای فوری از دوشِ هنری برداشته شد. سپس در شبی سرد و بهاری، خانمِ رایفسنایدر چشم از جهان فروبست و هنریِ پیر، در هالهای از اندوه و بهت، پیکرِ او را تا نزدیکترین گورستان همراهی کرد؛ مکانی سوتوکور که تنها چند درختِ کاج در آن قد برافراشته بود. بلافاصله پس از مراسم، دوستانش یکبهیک پیشنهاد دادند که مدتی نزدِ آنان بماند یا به دیدارِ دخترش در شهرستانِ پمبرتون برود؛ چراکه دخترش را از ماجرا باخبر ساخته بودند. اما او چنان سالخورده و در باورهایش راسخ بود، و چنان به محیطِ مأنوس و همیشگیاش خو کرده بود که حتی تصورِ رفتن نیز به مخیلهاش راه نمییافت. میخواست در جوارِ همان جایی بماند که فوبیاش را به خاک سپرده بودند؛ و این حقیقت که از این پس باید در تنهایی روزگار بگذراند، ذرهای او را نمیهراساند.
او مدام به دکتر ماروی پیر که در ایامِ بیماری بر بالینِ همسرش بود، میگفت: «من از پسِ کارهایم برمیآیم. کمی آشپزی بلدم؛ تازه، صبحها هم جز قهوه و نان چیزی نمیخورم. یک جوری با زندگی میسازم. شما فقط بگذارید به حالِ خودم باشم.» و سرانجام پس از اصرارهای بسیار و پیشنهادهای بیشمار برای یاریگری، و با فراهم آوردنِ مقدارِ کافی قهوه و گوشتِ خوک و نان، او را به حالِ خود واگذاشتند. مدتی بیهدف بیرونِ درِ خانهاش مینشست و در پرتوِ آفتابِ بهاری، غرق در افکارِ خویش میشد. کوشید تا دوباره ذوقِ کشاورزی را در خود زنده کند و با رسیدگی به زمینهایی که چندی بود به امانِ خدا رها شده بودند، خود را مشغول بدارد تا شاید ذهنش از خیال تهی شود. اما بازگشت به خانه در غروبهنگام یا سرِظهر، و ندیدنِ اثری از فوبی در جایی که هر گوشهاش یادآورِ او بود، داغی جانکاه بر دلش مینهاد. کمکم برخی از وسایلِ او را از پیشِ چشم دور کرد. زیرِ نورِ چراغ مینشست و روزنامههایی را که گهگاه برایش میآوردند یا کتابِ مقدسی را که سالها بدان بیتوجه بود ورق میزد، اما اینها تسلای خاطری برایش فراهم نمیکردند. بیشترِ اوقات دست بر دهان میگذاشت و همانطور که نشسته بود، به زمین خیره میشد و در این اندیشه فرومیرفت که چه بر سرِ همسرش آمده و خود چقدر زود به او خواهد پیوست. برای دمکردنِ قهوهی صبحگاه و سرخکردنِ تکهای گوشت در شب، وقتِ بسیار صرف میکرد؛ اما میل به طعام از سرش پریده بود. آن سرایی که سالیانِ سال در آن زیسته بود، اکنون تهی مینمود و سایههایش حکایت از غمی درمانناپذیر داشت. بدینسان، پنج هفتهی تمام را در غرقابهی اندوهی گران سپری کرد تا آنکه سرانجام، تحولی آغاز گشت.
شبی بود که درهای جلو و عقب را آزمود، ساعت را کوک کرد، چراغ را فرو نشاند و تمام آن کارهای مکرری را که سالها بدان خو کرده بود، به انجام رسانید؛ سپس به بستر رفت؛ نه چندان برای خوابیدن، که برای اندیشیدن. شب مهتابی بود. باغ، که گلسنگهای سبز بر آن روییده بود، نقرهفام مینمود و شبحی دلانگیز داشت. مهتاب از پنجرههای خاوری میتابید و نقش قابها را بر کفپوش چوبی میانداخت و اثاثیهی کهنه را که دیگر برایش عادی بود، در تاریکی به هیئتی مبهم جلوه میداد. طبق معمول، به فیبی میاندیشید و به سالهایی که با هم جوان بودند، به فرزندانی که رفته بودند و به این وضع نکبتباری که در روزگار کنونی داشت. خانه بهراستی رو به ویرانی نهاده بود. روتختیها نامرتب و چرک بود، چرا که او در رختشویی ناتوان بود. این وضع برایش وحشتناک مینمود. داشت به آن حالتِ غرقگی در میغلتید که در آن، آدمی همه چیز را میپذیرد اما دست به تکاپو نمیزند. ترجیح میداد آرام در اتاق گام بزند یا بنشیند و در افکار خویش غوطهور شود.
با این همه، تا ساعت دوازده به خواب رفت و دمدمای ساعت دو بیدار شد. ماه در این میان به سمت باختریِ خانه جابهجا شده بود و حالا از پنجرههای اتاق نشیمن و پنجرههای آشپزخانه در آن سو میتابید. ترکیب ویژهای از وسایل — صندلیای کنار میز که کتش روی آن بود، درِ نیمهبازِ آشپزخانه که سایهای میافکند، و جایگاهِ چراغی در کنارِ پارهکاغذی — تصویری دقیق از فیبی را برایش بازسازی کرد که بر میز خم شده بود؛ همانگونه که در زمان حیاتش بارها دیده بود. در آن نیمنورِ کمجان، خیره به او نگریست، چنانکه ریشهی موهایِ سپیدش به طرزی شگفت گزگز میکرد، و سپس بر تخت نشست. آن پیکر تکان نمیخورد. پاهای لاغرش را از تخت بیرون نهاد و نشست و به او خیره ماند، و با خود اندیشید که آیا بهراستی ممکن است این فیبی باشد. آنان در طول زندگیشان بسیار از ارواح سخن گفته بودند، از ظهورها و نشانهها؛ اما هرگز بر این باور نبودند که چنین اموری ممکن باشد. هرگز در شمارِ اعتقاداتِ همسرش نبود که روحی داشته باشد که بتواند بازگردد و بر زمین گام نهد. دنیای پس از مرگ برای او چیزی کاملاً متفاوت بود، بهشتی مبهم، که نیکوکاران برای بازگشت از آن به خود زحمت نمیدادند. با این حال، اکنون او اینجا بود، با دامن سیاه و شال خاکستریاش بر میز خم شده بود و نیمرخِ رنگپریدهاش در برابر نور ماه نمایان بود.
هنریِ پیر، در حالی که از سر تا پا میلرزید، ندا داد: «فیبی» و دست استخوانیاش را دراز کرد: «بازگشتهای؟»
آن پیکر تکان نخورد؛ او برخاست و لرزان به سوی در رفت، در حالی که تمام مدت چشم از آن برنمیداشت. اما همینکه نزدیکتر شد، آن شبح به ماهیتِ اصلیاش بازگشت؛ کتی کهنه بر صندلیِ پشتیبلند، چراغ کنار کاغذ و درِ نیمهباز.
با دهانی باز، با خود گفت: «عجب، گمان میکردم مطمئنم که دیدمش.» و در حالی که تنشِ عصبیاش فرو مینشست، دستش را به شکلی غریب و نامطمئن لای موهایش کشید.
شبِ دیگری، به سببِ همین توهمِ نخستین، و از آنرو که اکنون فکرش پیوسته در گروِ او بود و خود نیز فرتوت شده بود، از پنجرهای که به تختش نزدیکتر بود به بیرون نگریست؛ پنجرهای که مشرف بود به لانهی مرغها، خوکدانی و بخشی از سایبانِ ارابهها، و آنجا، در میانِ مِهِ رقیقی که از رطوبتِ زمین برمیخاست، پنداشت دوباره او را دیده است. تکهمِهی خرد بود، از همان بازدمهایِ کمرنگِ زمین که در شبی خنک پس از روزی گرم برمیآیند و پیش از آنکه ناپدید شوند، چون سروهایِ سپید و کوچکی از مِه میلرزند. عادت داشت از درِ آشپزخانه تا خوکدانی را بپیماید تا هر تکه غذایِ مانده از پختوپز را برایشان بریزد، و اکنون دوباره آنجا بود. مرد بر تخت نشست و با شگفتی و تردید، به خاطر تجربهی پیشیناش، او را تماشا کرد؛ اما به دلیل لرزشی عصبی که در بدنش پیچید، مایل بود باور کند که ارواح بهراستی وجود دارند و فیبی، که حتماً از وضعیتِ تنهاییِ او دلش به درد آمده، باید در اندیشهاش باشد و از اینرو بازگشته باشد. چنین کاری در دایرهی سخاوتمندیِ او بود و با علاقه و محبتش به او سازگار مینمود. مرد لرزید و با اشتیاق نگریست؛ اما با وزشِ نسیمی ملایم، مِه به سمت حصار پیچید و ناپدید گشت.
شبِ سوم، حدود ده روز بعد، در حالی که بهراستی در خواب بود، فیبی به بالینش آمد و دستش را بر سرِ او نهاد.
گفت: «هنریِ بیچاره! خیلی بد شد.»
او از خواب پرید تا او را بهراستی ببیند، و در حالی که غرقِ اندیشه بود، از اتاقخواب به تنها اتاقِ نشیمن رفت؛ پیکر زن تودهای سایهوار و سیاه بود. فشارِ زیادِ چشمانش باعث میشد نقاطِ ریزِ نورانی پیرامونِ خطوطِ اندامِ او سوسو بزنند. مرد در حالی که به شدت مبهوت بود، برخاست و در اتاقِ خنک گام زد، با این باور که فیبی دارد پیشِ او بازمیگردد. اگر فقط به اندازهی کافی میاندیشید، اگر با تمامِ وجودش به او میفهماند که سخت به او نیاز دارد، این همسرِ مهربان بازمیگشت و به او میگفت چه کند. شاید حتی بیشترِ اوقات، به هر حال در شبها، نزد او میماند؛ و اینگونه بود که این وضعِ تنهایی قابلِ تحمل میگشت.
در پیری و ناتوانی، فاصلهی میانِ ظرافتهایِ توهم و هذیانِ راستین چندان زیاد نیست، و سرانجام این گذار برای هنری رقم خورد. شب پشتِ شب، در انتظارِ بازگشتِ او چشمبهراه ماند. یکبار در آن حالوهوایِ غریبش، گمان کرد نوری رنگپریده را میبیند که در اتاق میچرخد، و بارِ دیگر خیال کرد او را میبیند که پس از تاریکیِ هوا در باغ میپلکد. یک روزِ بامداد، درست زمانی که جزئیاتِ وضعیتِ تنهاییاش دیگر تقریباً تحملناپذیر شده بود، با این فکر از خواب بیدار شد که او نمرده است. دشوار است گفتن اینکه او چگونه بدین نتیجه رسیده بود. خرد از کف داده بود. جای آن را توهمی ثابت گرفت. او و فیبی دعوای بیمعنایی کرده بودند. هنری او را سرِ این ملامت کرده بود که پیپش را جایی که عادت داشت پیدا کند نگذاشته، و فیبی هم رفته بود. این تحققِ منحرفشدهی همان تهدیدِ شوخیآمیزِ دیرینهاش بود که اگر هنری درست رفتار نکند، ترکش میکند.
هنری همیشه میگفت: «گمان کنم بتوانم دوباره پیدایت کنم.» اما تهدیدِ قاهقاهخندانِ او همیشه این بود:
«اگر یکبار ترکت کنم، دیگر پیدایم نمیکنی. گمان کنم بتوانم بروم جایی که دستت به من نرسد.»
آن صبح که برخاست، دیگر چون همیشه به روشن کردن آتش یا آسیاب کردن قهوه یا بریدن نان نیندیشید؛ همهٔ فکرش این بود که کجا دنبالش بگردد و چگونه او را متقاعد کند که برگردد. چندی بود آن تکاسب را هم کنار گذاشته بود، چون به نظرش سربار میآمد و نیازی به آن نداشت. پس از آنکه لباس پوشید، با برقی تازه از علاقه و اراده در چشمهایش، کلاه نرمش را برداشت و عصای سیاه خمیدهاش را از پشت در، همانجا که همیشه میگذاشت، برداشت و با گامهایی تند به راه افتاد تا میان همسایگان دوری که میشناخت، به جستوجوی او برود. کفشهای قدیمیاش هنگام راه رفتن در خاک تپتپ میکرد و تارهای خاکستری ـ سیاه موهایش، که حالا کمی بلند شده بود، چون چتری یا هالهای نمایشی از زیر کلاهش بیرون زده بود. کت کوتاهش با هر قدم تکان میخورد و دستها و صورتش تکیده و رنگپریده بود.
فارمر دوج، که باری گندم به بازار میبرد و در جادهٔ اصلی با او روبهرو شد، پرسید: «اوه، سلام هنری! صبح بخیر؛ کجا میروی؟» هفتهها بود این کشاورز پیر را ندیده بود، از زمان مرگ همسرش تا کنون؛ و حالا از دیدن او، که اینقدر سرزنده مینمود، در شگفت شد.
پیرمرد با نگاهی کنجکاو پرسید: «فیبی رو ندیدی، دیدی؟»
فارمر دوج پرسید: «فیبی کی؟» و در آن لحظه نتوانست این نام را به همسر مرحوم هنری پیوند دهد.
«خب، زنم فیبی دیگه، معلومه. فکر کردی کی رو میگم؟» پیرمرد از زیر ابروهای خاکستری و پرپشتش، با نگاهی که تندیِ رقتانگیزی داشت، خیره شد.
دوجِ چهارشانه، مردی فربه با صورتی صاف و سخت و سرخ، گفت: «والله قسم میخورم هنری، داری شوخی میکنی، نه؟ نمیشه منظورت زنت باشه. او که مرده است.»
رایفسنایدرِ روانپریش جواب داد: «مرده! برو بابا! امروز صبح زود، وقتی خواب بودم، ترکم کرد. همیشه زود بیدار میشد تا آتش رو روشن کنه، ولی حالا رفته. دیشب دعوای کوچکی داشتیم، لابد واسهٔ همین رفته. ولی فکر کنم بتونم پیداش کنم. حتماً رفته پیش ماتیلدا ریس؛ رفته اونجا.»
با سرعت در جاده به راه افتاد و دوجِ مبهوت را گذاشت تا خیره نگاهش کند.
دوج با خود بلند گفت: «عجب گیری کردیم! کلاً عقلش رو از دست داده. پیرمرد بیچاره، اون پایین اونقدر تنها زندگی کرده که دیوونه شده. باید... به مقامات خبر بدم.» و شلاقش را با شور و حرارت تکاند. گفت: «بجنب!» و راه افتاد.
رایفسنایدر در آن منطقهٔ کمجمعیت با هیچکس دیگر روبهرو نشد تا اینکه سه مایل آنسوتر به حصار سفیدشدهٔ ماتیلدا ریس و شوهرش رسید. در راه از کنار چندین خانهٔ دیگر گذشته بود، اما چون در محدودهٔ توهماتش نبودند، به آنها توجهی نکرد. زنش، که ماتیلدا را خوب میشناخت، حتماً اینجا بود. دروازهٔ چوبی مسیر پیادهرو را باز کرد و با گامهای تند تا جلوی در رفت.
خودِ ماتیلدای پیر، زنی تنومند، در پاسخ به کوفتن در بیرون آمد و با تعجب گفت: «اوه، آقای رایفسنایدر! این صبح چه چیزی شما رو به اینجا کشونده؟»
با اشتیاق پرسید: «فیبی اینجاست؟»
خانم ریس، که از این شور ناگهانی او کنجکاو شده بود، جواب داد: «فیبی کی؟ کدوم فیبی؟»
«خب، فیبیِ من دیگه، معلومه. زنم فیبی. فکر کردی کیه؟ مگه الان اینجا نیست؟»
خانم ریس با دهان باز گفت: «یا خدا! مرد بیچاره! پس تو کلاً عقلت رو از دست دادهای. حالا زود بیا تو و بنشین. یه فنجان قهوه برات میآرم. معلومه که زنت اینجا نیست؛ ولی تو بیا تو و بنشین. یه کم دیگه میگردم و پیداش میکنم برات. میدونم کجاست.»
چشمهای کشاورز پیر نرم شد و وارد شد. او نمونهای لاغراندام بود، با شلوارهایی گشاد و چهرهای پدرانه؛ کلاهش را برداشت و بسیار آرام و ملایم روی زانوهایش گذاشت.
خود شروع کرد به گفتن: «دیشب دعوامون شد و اون منو ترک کرد.»
خانم ریس، در حالی که به سمت آشپزخانه میرفت و کسی نبود تا تعجبش را با او در میان بگذارد، آهی کشید و گفت: «ای خدا، ای خدا! مرد بیچارهٔ طفلک! حالا یکی باید مراقبش باشه. نمیشه گذاشت اینطوری در این خرابشده سرگردان بچرخه و دنبال زنِ مردهش بگرده. واقعاً وحشتناکه.»
برایش قوریای قهوه جوشاند و مقداری از نانهای تازهپخته و کرهٔ تازه آورد. مقداری از بهترین مرباهایش را ریخت و چند تخممرغ گذاشت تا آبپز شوند و در تمام این مدت با تمام وجود دلسوزی میکرد.
«خب، عمو هنری، شما همینجا بمونید تا جیک بیاد؛ بعد میفرستمش دنبال فیبی بگرده. به نظرم احتمالاً با یکی از دوستاش رفته خونهٔ سوینرتون. به هر حال، یه جوری میفهمیم. حالا شما فقط این قهوه رو بنوشید و این نون رو بخورید. حتماً خستهاید. امروز صبح خیلی پیاده اومدید.» قصدش این بود که با جیک، «مردش»، مشورت کند و شاید از او بخواهد به مقامات خبر بدهد.
در حالی که به بیثباتی زندگی میاندیشید، شتابان اینسو و آنسو میرفت؛ پیرمرد، رایفسنایدر، با انگشتان رنگپریدهاش بر لبهٔ کلاهش ضرب میگرفت و بعد، حواسش جای دیگر، از چیزهایی که زن به او تعارف کرده بود خورد. اما فکرش پیش زنش بود و چون او اینجا نبود، ذهن مبهم و سرگردانش به سوی خانوادهای به نام موری رفت که مایلها دورتر، در جهتی دیگر، بودند. پس از مدتی تصمیم گرفت منتظر نماند تا جیک ریس دنبال زنش بگردد. نمیتوانست. باید میرفت و او را وامیداشت که برگردد.
برخاست و با نگاهی عجیب به اطراف نگریست و گفت: «خب، من دیگه برم. فکر کنم نیومده اینجا. حتماً رفته خونهٔ موریها. دیگه منتظر نمیمونم، خانم ریس. امروز کلی کار در خونه دارم که باید بهشون برسم.» و همینطور که بیرون میرفت، خانم ریس التماس میکرد که بماند. او دوباره در آفتاب گرم بهاری به جادهٔ خاکی زد و عصایش هنگام رفتن بر زمین میکوبید.
دو ساعت بعد، این پیکر رنگپریدهٔ مرد، خاکی و عرقکرده و مشتاق، در چارچوب در خانهٔ موریها پدیدار شد. پنج مایل تمام را پیاده رفته بود و ظهر شده بود. زن و شوهری شصتساله با تعجب پرسش عجیب او را شنیدند و دریافتند که او دیوانه است. از او خواستند برای ناهار بماند، به این قصد که بعد به مقامات خبر دهند و ببینند چه میشود؛ اما هرچند برای خوردن لقمهای ماند، چندان توقف نکرد و دوباره راه افتاد به سوی مزرعهای دوردست دیگر، در حالی که فکر کارهای بسیارش و نیازش به فیبی او را به جلو میراند.
سیر و سلوکی که طی آن، شخصیتی به هیبتِ مضحکهای غریب و بیگزند در چنین جماعتی بدل میشود، غالباً فرآیندی پیچیده و ملالآور است. آن روز که رایفسنایدر پشت درهای دیگر ظاهر شد و با اشتیاقی وصفناپذیر، پرسش غریبش را بر زبان آورد، ردی از حیرت و همدردی و ترحم از خود بر جای گذاشت. هرچند مراتب را به مقامات و حتی کلانتر منطقه گزارش دادند، اما بازداشت او را صواب ندیدند؛ چرا که آشنایانِ دیرینِ هنریِ پیر، با یادآوری وضعِ اسفبارِ تیمارستانِ ایالتی — که به سبب فقر منطقه، به منجلابی از انحطاط و محیطی مشمئزکننده بدل گشته بود — بر آن شدند تا بگذارند او آزادانه روزگار بگذراند. فاش شد که او، علیرغم روایت غریبش، شبهنگام به خانهی خلوت خویش بازمیگردد تا مگر نشانی از بازگشت همسرش بیابد و تا سپیدهدم در تنهایی به فکر فرو میرود. کیست که پیرمردی نحیف و مشتاق را، با آن موهای بلند به رنگِ خاکستریِ سربی و لحنی چنین مهربان و معصوم، به بند کشد؟ بهویژه آنکه همگان او را به نیکنفسی و امانتداری در گذشته میشناختند. آنان که او را بهتر میشناختند، متفقالقول بودند که باید به حال خود رهایش کرد تا پرسه بزند؛ او آزارش به مورچهای نمیرسید. بسیار بودند کسانی که در آغاز، از بخششِ غذا و جامه و خردهریزهای زندگی دریغ نمیکردند. چندی نگذشت که پیکر او، از منظرهای غریب به عادتی پذیرفتهشده بدل گشت و پاسخهایی چون «نه هنری جان، ندیدمش» یا «نه هنری، امروز گذارش به اینجا نیفتاده»، به کلامی معمول بدل شد.
او در زیر آفتاب و تازیانهی باران، در کورهراههای پرگردوخاک یا جادههای گلآلود، سیمایی نامأنوس بود که گهگاه در مکانهایی غریب و غیرمنتظره، در پیِ جستوجوی بیپایانش رخ مینمود. دیری نپایید که سوءتغذیه، علیرغم گشادهدستیِ همسایگان و آشنایان در بخششِ آذوقه، بر جان و تنش اثر گذاشت؛ چرا که بسیار راه میپیمود و اندک میخورد. هرچه بیشتر در جادههای عمومی پرسه میزد، توهمِ غریبش ریشهدارتر میشد؛ و چون بازگشت از سفرهای دور و دورتر برایش دشوار مینمود، سرانجام چند تکه از اسبابِ خانه را برداشت و بقچهای کوچک فراهم آورد تا دیگر ناچار به بازگشت نباشد. در قهوهجوشی قدیمی و بزرگ، فنجانی قلعی، کارد و چنگال و قاشقی به همراه مقداری نمک و فلفل نهاد و به بدنهی بیرونیِ آن، با ریسمانی که از سوراخی گذرانده بود، بشقابی بست که چون جدا میشد، حکمِ خوانِ صحراییاش را داشت. فراهم آوردنِ اندکغذایی که بدان نیاز داشت دشوار نبود و او با وقاری عجیب و تقریباً قدسیمآب، در طلبِ آن مقدار ناچیز تردیدی به خود راه نمیداد. رفتهرفته موهایش بلند و بلندتر شد، کلاهش که زمانی سیاه بود به رنگ خاک درآمد و جامهاش فرسوده و غبارآلود گشت.
یک سال تمام پیاده راه پیمود و هیچکس ندانست دامنهی پرسه زدنهایش تا کجا کشیده شد یا چگونه از گزندِ طوفان و سرما جان به در برد. روستاییان با آن درک و پیشبینی سادهشان، نمیتوانستند او را مجسم کنند که در میان تودههای کاه یا در کنار گاوها پناه میگرفت؛ ستورانی که گرمای تنشان او را از سرما حفظ میکرد و فهمِ کُندشان با حضور بیگزندِ او سرِ ستیز نداشت. صخرههای مشرف و درختانِ تناور گاه او را از باران مصون میداشتند و انباری از کاه یا سیلویِ گندمی صمیمی، از چشمِ قناعتپیشهی او دور نمیماند.
هزارتوی وهم، پیشرویِ غریبی دارد. از آنجا که به هر دری میکوفت با پاسخِ منفی یا سکوت روبرو میشد، سرانجام بدین باور رسید که اگرچه فیبی در هیچیک از این خانهها نیست، اما شاید هنوز در تیررسِ صدای او باشد. از همین رو، پرسوجوهای صبورانه جای خود را به فریادهایی غمبار و گسسته داد که هر از گاه سکوتِ مناظر و نواحیِ کوهستانی و ناهموار را میشکافت و طنین صدای نازکش را به گوش میرساند: «آی... فیبی! آی... فیبی!». این صدا طنینی رقتانگیز و سودایی داشت، چنانکه بسیاری از کشاورزان یا چوپانبچهها و زنان خانهدار، حتی از دوردست با شنیدنش میگفتند: «باز هم آن رایفسنایدر پیر است.»
امر دیگری که پس از مدتی و پس از صدها پرسوجوی بیحاصل، او را به سختی سرگشته میکرد، این بود که وقتی حیاطِ خاصی در پیش رو نداشت و پرسشِ ویژهای در میان نبود، به کدام سو گام بردارد. این تقاطعها، که گاه به چهار یا شش جهتِ مختلف ختم میشدند، او را در بهت و حیرت فرو میبردند. اما برای گشودنِ این گرهِ کور که هر دم پیچیدهتر میشد، توهمی دیگر به یاریاش آمد. گویی روحِ فیبی یا نیرویی برخاسته از اثیر یا باد یا طبیعت با او سخن میگفت. چنین میپنداشت که اگر در مرکزِ دوراهی بایستد، چشمها را ببندد، سه بار به دور خود بچرخد و دو بار بانگ برآورد: «آی... فیبی!» و آنگاه عصایش را به پیش پرتاب کند، آن عصا بیگمان جهتِ رسیدن به فیبی را نشان خواهد داد، یا یکی از این نیروهای مرموز، مسیرِ پرتاب و فرودِ عصا را هدایت خواهد کرد. به هر سو که عصا میافتاد، حتی اگر — که ای بسا پیش میآمد — او را به همان مسیری بازمیگرداند که از آن آمده بود، عقلش چنان زایل نشده بود که فرصتِ جستوجو را از دست بدهد و بیدرنگ دوباره ندا سر ندهد؛ چرا که این احساسِ غریب را داشت که سرانجام روزی او را خواهد یافت. ساعتهایی بود که پاهایش تاول میزد و اندامش از خستگی به لرزه میافتاد؛ در آن دم، در هُرمِ گرما میایستاد تا عرق از پیشانیِ رنگپریدهاش بزداید، یا در سرما بازوانش را به هم میکوفت تا گرم شود. گاهی پس از پرتابِ عصا، وقتی میدید که چوبدست به سمتی اشاره دارد که همین لبی پیش از آن آمده است، با خستگی و اندیشناک سر میجنباند، انگار که به واقعهای باورنکردنی یا سرنوشتی شوم میاندیشد، و سپس با شتاب به راه میافتاد. در نهایت، قامتِ غریبِ او در دورترین نقاطِ سه یا چهار شهرستان شناخته شد. رایفسنایدر پیر، سیمایی سوگوار و رقتانگیز یافته بود و آوازهی تنهاییاش به هر سو گسترده بود.
در حوالیِ شهرکِ واترزویل، واقع در شهرستانِ گرین، شاید به فاصلهٔ چهار مایل از آن کانونِ خُردِ تکاپویِ آدمی، مأمنی یا بریدگیِ صخرهمانندی بود که بومیان «رد کلیف» مینامیدندش؛ دیوارهای عمودی از ماسهسنگِ سرخ به ارتفاعِ تقریبیِ صد فوت که قامتِ ستبر و بلندش را تا نیممیل یا بیشتر، بر فرازِ مزارعِ ذرت و باغهایِ پربارِ پاییندست برافراشته بود و کُلاهی از بیشهزارهایِ انبوه بر سر داشت. شیبی که از سویِ مقابل با آرامشی تمام به آنجا میرسید، پوشیده از درختانِ راش، هیکوری و زبانگنجشک بود که چندین جادهٔ ارابهرو با زوایایِ گوناگون از میانِ آنها میگذشت. در ایامِ خوشِ سال، برای رایفسنایدرِ پیر دیگر عادتی شده بود ــ چنان به این کار خو کرده بود که ــ به فضایِ باز برود و در میانِ قطعهزمینی با همین ویژگیهایِ جنگلی بیتوته کند و پیش از آنکه سر بر بالینِ شب بگذارد، پایِ درختی پارههایِ گوشتِ خوکش را سرخ کند یا تخممرغهایش را بجوشاند. خوابش سبک و ناپایدار بود. بسا اوقات، پرتوِ ماه، وزشِ ناگهانیِ بادی میانِ شاخساران، یا جانوری که در پیِ بو کشیدن در محیط بود، از خواب بیدارش میکرد؛ آن وقت مینشست و در اندیشه فرو میرفت، یا در میانِ مهتاب و تاریکی به جستوجویش ادامه میداد؛ موجودی غریب، نابهنجار، نیمهوحشی و نیمهبدوی، اما سراسر بیمانع و آزار، که در تقاطعهایِ خلوتِ جادهها بانگ برمیآورد، به خانههایِ تاریک و پنجرههایِ بسته خیره میشد و از خود میپرسید که فیبی راستی کجا، کجا میتواند باشد.
آن سکوتِ غریبی که در دموبازدمِ این کرهٔ خاکی، دقیقاً در ساعتِ دوِ بامدادی رخ میدهد، همواره او را از خواب میپراند؛ و حتی اگر پایِ رفتنش نبود، همانجا مینشست و به ظلمات یا ستارگان چشم میدوخت و در حیرت میماند. گاه در هزارتوهایِ وهمآلودِ ذهنش، پنداری پیکرِ همسرِ گمشدهاش را میدید که میانِ درختان در حرکت است، و آنگاه برمیخاست تا در پیاش روان شود؛ پس توشه و وسایلش را که همیشه با ریسمانی بسته بود برمیگرفت و عصای خویش را به دست میگرفت.
در هفتمین سالِ این سرگردانیهایِ نومیدانه، در سپیدهدمِ بهاری که به همان بهارِ مرگِ همسرش میمانست، سرانجام شبی به نزدیکیِ همین تکهجنگلِ کوچک رسید که بر فرازِ تپهٔ رد کلیف قرار داشت. عصایِ بلندش که در آخرین چهارراه همچون شاخهٔ ردیابِ آب به کارش گرفته بود، او را به اینجا کشانده بود. مایلها و مایلها پیاده راه پیموده بود. ساعت از دهِ شب گذشته و خستگیِ مفرط بر او چیره گشته بود. سرگردانیهایِ طولانی و توشهٔ اندک، از او تنها سایهای از آن مردِ سابق باقی گذاشته بود. حالا دیگر مسئله بر سرِ توانِ جسمانی نبود، بلکه استقامتِ روحی بود که او را همچنان بر پا نگه میداشت. آن روز تقریباً چیزی به کام نبرده بود و اکنون که رمقی در تن نداشت، در تاریکی نشست تا استراحت کند و شاید دمی بیاساید. به گونهای غریب، حسی از حضورِ همسرش او را در میان گرفت. با خود زمزمه کرد که دیگر زمانی باقی نمانده است، هرچند ماههایِ طولانیِ جستوجو هیچ حاصلی برایش نداشت. پس از مدتی، در حالی که سر بر زانو نهاده بود، به خواب رفت. نیمهشب، ماه برآمدن گرفت و ساعتِ دوِ بامداد، همان ساعتی که همیشه بیدار میشد، ماه چون دیسکی سیمین و عظیم از میانِ درختانِ خاور میدرخشید. چون تابشِ ماه فزونی گرفت و طرحی نقرهگون بر پاهایش افکند و جنگل را با درخششهایی غریب و سایههایی سیمین روشن کرد، چشم گشود. همان پندارِ دیرین که همسرش باید در همین نزدیکی باشد، همچون همیشه در چنین لحظاتی به ذهنش خطور کرد و با نگاهی غریب، جستوجوگر و منتظر، به اطراف نگریست. آن چه بود که در سایههایِ دوردست، در امتدادِ مسیری که از آن آمده بود، تکان میخورد؟ شبچراغی رنگپریده و لرزان که با ظرافتی تمام میانِ درختان بالا و پایین میپرید و نگاهِ مشتاقِ او را به خود میخکوب کرده بود؟ ترکیبِ مهتاب و سایهها به آن هیئتی غریب و واقعیتی وهمآلود بخشیده بود؛ لرزشی از آتشِ مرداب یا رقصِ کرمهایِ شبتابِ سرگردان. آیا بهواقع این فیبیِ گمشدهاش بود؟ آن نور با مسیری پرپیچوخم از کنارش گذشت و او در احوالِ تبآلودش، پنداشت که میتواند دقیقاً چشمانِ او را ببیند؛ نه آنگونه که آخرین بار با آن جامهٔ سیاه و شال دیده بودش، بلکه فیبیای به مراتب جوانتر، همان دختری که سالیانِ پیش میشناخت. رایفسنایدرِ پیر برخاست. تمامِ این روزها در انتظارِ چنین لحظهای بود و خوابش را میدید، و اکنون که آن نورِ نزار را در حالِ رقص میدید، در حالی که یک دستِ تکیدهاش را در موهایِ خاکستریاش فرو برده بود، با نگاهی پرسشگر به آن خیره ماند.
حالا برای نخستین بار پس از سالیانِ متمادی، تمامِ فریبندگیِ اندامِ دخترانهٔ او، همانگونه که در دورانِ کودکیاش شناخته بود، در ذهنش جان گرفت؛ آن لبخندِ دلنشین و همدلانه، موهایِ قهوهای، کمربندِ آبیرنگی که زمانی بر میان بسته بود و حرکاتِ شاد و موزونش. دورِ تنهٔ درختی چرخید، دیدگانش را تیز کرد و برای یک بار هم که شده عصا و وسایلش را به دستِ فراموشی سپرد و با اشتیاق در پیِ آن نور روان شد. آن موجود همچون فانوسی فرار پیشِ رویِ او میرفت و شعلهٔ کوچکی بالایِ سرش بود؛ و چنین به نظر میرسید که میانِ نهالهایِ نودمیدهٔ زبانگنجشک و راش و تنههایِ ستبرِ گردو و نارون، با دستی جوان و سبکبال به او اشاره میکند.
فریاد زد: «آه فیبی! فیبی! راستی تویی که بازگشتهای؟» و در حالی که با شتابِ هرچه تمامتر میدوید، یک بار بر زمین خورد و لنگلنگان بر پای ایستاد، اما تنها برای آنکه ببیند نور در دوردست است که وهمآلود میرقصد. او تند و تندتر میدوید، چندان که دیگر بهراستی میدوید؛ بازوانِ ژندهپوشش به تنهٔ درختان میسایید و دست و صورتش با شاخههایِ مزاحم زخم میشد. کلاهش را گم کرده بود و نفس در سینهاش به شماره افتاد، تا آنکه به لبهٔ پرتگاه رسید و او را آن پایین دید، در میانِ شکوهِ سیمینِ درختانِ سیبی که اکنون در بهاران شکوفه داده بودند.
فریاد برآورد: «آه فیبی، اوه، نه؛ مرا وا مگذار!» و با احساسِ کششِ جهانی که در آن عشق جوان بود و فیبی همانگونه بود که در این رؤیا جلوه میکرد، بانگِ شادیبخشِ «آه، بمان، فیبی!» سر داد و خود را رها کرد.
چند پسرِ کشاورز که در حالِ گشتوگذار در این منطقهٔ حاصلخیز و چشمنواز بودند، ابتدا ظروفِ قلعی را یافتند که زیرِ درختی، همانجایی که او نهاده بودشان، به هم بسته شده بودند. ماهها پس از پیدا شدنِ پیکرِ او، کلاهِ فرسودهاش زیرِ چند نهالِ کوتاه پیدا شد که شاخسارشان مانعِ غلتیدنِ آن شده بود. او را در پایِ پرتگاه یافتند؛ رنگپریده، خردشده، اما سرمست، با لبخندی از آرامش و لذت که بر لبانش نقش بسته بود. هیچکس از میانِ آن مردمِ سادهدل ندانست که او با چه اشتیاق و سروری، جفتِ گمشدهٔ خویش را بازیافته است.