روزی روزگاری دو مقام بودند که هر دو پوکمغز بودند، و روزی ناگهان دیدند انگار سوار بر فرش جادویی، سر از جزیرهای بیسروسامان درآوردهاند.
تمام عمرشان را در فلان ادارهٔ دولتی گذرانده بودند؛ همانجا به دنیا آمده، بزرگ شده، پیر شده بودند و به همین دلیل از دنیای بیرون هیچ سر درنمیآوردند؛ و تنها کلماتی که میدانستند این بود: «با احترام کامل، بندهٔ فرمانبردار شما».
اما اداره واژگون شد و چون دیگر نیازی به وجود این دو مقام نبود، پیِ کار و زندگیشان رفتند. پس مقامهای بازنشسته رفتند به خیابان پودیاچسکایا در سن پترزبورگ. هر کدام خانهٔ خودش را داشت، آشپز خودش را و مقرری خودش را.
وقتی در آن جزیرهٔ خالی از سکنه بیدار شدند، دیدند زیر یک پتو پهلو به پهلوی هم افتادهاند. اولش طبیعتاً سر درنمیآوردند چه به سرشان آمده و طوری حرف میزدند که گویی هیچ اتفاقی نیفتاده است.
یکی از مقامها گفت: «دیشب عجب خوابی دیدم، عالیجناب! انگار در جزیرهای گمگشته بودم.»
تا این کلمات از دهانش درآمد، راست نشست. مقام دیگر هم بلافاصله جستوخیزکنان بلند شد.
هر دو با تعجب فریاد زدند: «پروردگارا! این دیگر چه صیغهای است؟ اینجا کجاییم؟»
دست به بدن هم کشیدند تا مطمئن شوند در خواب نیستند و سرانجام تن به این حقیقت تلخ دادند.
پیش رویشان اقیانوس بیکران پهن شده بود و پشت سرشان تکهٔ خشکی کوچکی بود و بعد از آن باز هم اقیانوس بود. به گریه افتادند؛ این اولین بار بود که از زمان بسته شدن ادارهشان اشک میریختند.
نگاهی به هم انداختند و دیدند هر کدام فقط یک پیژامه به تن دارد و نشانش را دور گردن آویزان کرده است.
یکی از مقامها گفت: «راستش الان باید چای و قهوهمان را میخوردیم.» و تازه یاد وضعیت مسخرهشان افتاد و دوباره به زارزار گریست.
با صدایی لرزان نجوا کرد: «حالا چه خاکی به سرمان کنیم؟ اصلا اگر گزارشی هم بنویسیم، چه فایدهای دارد؟»
مقام دیگر جواب داد: «میدانی چیست، عالیجناب؟ تو برو سمت شرق و من میروم سمت غرب. تا غروب برمیگردیم همینجا و شاید فرجی شد و چیزی پیدا کردیم.»
هرچه کردند نتوانستند شرق را از غرب تشخیص دهند. یادشان آمد رئیس ادارهشان روزی به آنها گفته بود: «اگر خواستید بدانید شرق کجاست، رو به شمال بایستید؛ آنوقت شرق در سمتِ راستتان قرار میگیرد.» اما وقتی خواستند شمال را پیدا کنند، به راست و چپ چرخیدند و اینور و آنور را نگاه کردند. تمام عمرشان را در دپارتمان بایگانی سر کرده بودند، پس هرچه زور زدند به جایی نرسیدند.
مقام دوم که نه تنها در ادارهٔ بایگانی خدمت کرده بود، بلکه معلم خط مدرسهٔ نظام هم بود و کمی عاقلتر به نظر میرسید، گفت: «به گمانم، عالیجناب، بهترین کار این است که شما بروید به راست و من بروم به چپ.»
چنین گفتند و چنین شد. یکی از آن دو مقام رو به راست نهاد. به درختانی رسید بارور از میوههای رنگارنگ. خواست سیبی بچیند، اما میوهها چنان در آن بالاها آویخته بودند که جز با بالا رفتن از درخت دستش به آنها نمیرسید. تلاشش برای بالا رفتن به جایی نرسید و تنها نصیبش این شد که جامهٔ خوابش را پارهپوره کند. بعد به جویباری رسید که ماهی از سر و کولش بالا میرفت.
با خود اندیشید: «چه میشد اگر اینهمه ماهی را در خیابان پودیاچسکایا داشتیم!» و از این فکر، آب از لب ولوچهاش راه افتاد. بعد راهی جنگل شد و آنجا تا دلت بخواهد قناری و پرستو و خرگوش دید.
فریاد برآورد: «خدای من، چه نعمتی! چه فراوانیای!» و گرسنگیاش چنان بالا گرفت که تاب و توان از او ربود.
اما دست آخر ناچار شد دستخالی به میعادگاه برگردد. آنجا مقام دیگر را دید که چشمبهراه او نشسته بود.
«خب عالیجناب، چه خبر؟ چیزی دستگیرتان شد؟»
«جز نسخهای قدیمی از موسکو گازِت، هیچ نیافتم.»
باز هم برای خواب دراز کشیدند، اما شکم گرسنه مگر میگذاشت آرام بگیرند. در آن نیمبندِ خواب، یا نگرانِ این بودند که حالا چه کسی حقوق بازنشستگیشان را به جیب میزند، یا یادِ آنهمه میوه و ماهی و قناری و پرستو و خرگوشی میافتادند که آن روز دیده بودند.
یکی گفت: «عالیجناب، که بود که میگفت خوراکِ آدمیزاد در شکلِ اصلیاش، یا میدود، یا شنا میکند و یا بر شاخهٔ درختان میروید؟»
آن یکی جواب داد: «بیشک همینطور است. راستش من هم تا به حال خیال میکردم نانِ صبحانه به همان صورتی که روی میز میآید، خلق میشود.»
«پس با این حساب، اگر هوسِ بلدرچین کنیم، اول باید آن را بگیریم، سر ببریم، پرهایش را بکنیم و بعد بپزیم. اما این کار چطور انجام میشود؟»
«آری، واقعاً چطور؟»
خاموش ماندند و دوباره کوشیدند بخوابند، اما گرسنگی خواب را از چشمشان پرانده بود. پیش چشمشان گلهگله بلدرچین و مرغابی و ردیفِ خوکچههای بریانِ ترد و لذیذ میگذشت که با زیتون و ترشی و خیارشور تزیین شده بودند.
یکی گفت: «حس میکنم همین حالا میتوانم چکمههایم را بخورم.»
دیگری گفت: «دستکش هم بد نیست، مخصوصاً اگر خوب کهنه و نرم شده باشد.»
آندو خیره در چشمِ هم نگریستند. در نگاهشان برقی شوم میدرخشید، دندان بر هم میساییدند و غرشِ خفهای از گلویشان برمیخاست. آرامآرام به هم نزدیک شدند و ناگهان جنونی هولناک به جانشان افتاد. فریاد و نالهای برخاست و تکهپارههای لباس بود که به هوا میرفت. آن یکی که پیشتر معلم خط بود، نشانِ خدمتِ همکارش را به دندان کشید و بلعید؛ اما بوی خون که بلند شد، هر دو به خود آمدند.
یکصدا فریاد زدند: «خداوندا، پناه بر تو! ما که نمیخواهیم همدیگر را بخوریم! آخر چطور به این روز افتادیم؟ کدام شیطانِ بدسگالی ما را بازیچه کرده است؟»
یکی گفت: «باید به هر قیمتی شده خودمان را سرگرم کنیم، وگرنه کارمان به قتل و کشتن میکشد.»
دیگری گفت: «پس تو شروع کن.»
«میتوانی بگویی چرا خورشید اول طلوع میکند و بعد غروب؟ چرا برعکس نمیشود؟»
«عالیجناب، چه حرفهای خندهداری میزنید! خب آدم اول بیدار میشود، بعد به اداره میرود و به کارش میرسد و آخرِ شب هم میخوابد دیگر.»
«اما نمیشود عکسِ این را خیال کرد؟ یعنی اول آدم برود توی رختخواب و سیر خواب ببیند و بعد بیدار شود؟»
«خب، بله، معلوم است. اما آنوقتها که هنوز سرِ خدمت بودم، همیشه با خودم میگفتم: «حالا سحر است، بعد روز میشود، بعد هم وقت شام میرسد و آخرسر هم وقت خواب.»
لفظ «شام»، آن واقعهیِ هرروزه را به یادشان آورد و فکرش چنان هر دو عالیجناب را ملول کرد که لب از سخن بستند.
یکی از آن دو باز لب گشود: «پزشکی یکبار به من گفت که آدمیزاد میتواند تا مدتها با شیرهیِ جانِ خودش زنده بماند.»
«یعنی چه؟»
«خیلی ساده است؛ ملاحظه بفرمایید، شیرهیِ وجودِ ما، شیرههای دیگری تولید میکند و آنها هم به نوبهیِ خود شیرههای دیگری، و این روند همینطور ادامه مییابد تا سرانجام همهیِ شیرهها ته بکشد.»
«بعدش چه؟»
«آنگاه است که بدن باز هم به غذا نیاز پیدا میکند.»
«لعنت بر شیطان!»
سخن از هر چه به میان میآمد، ناگزیر به شکم ختم میشد و این خود اشتهایشان را بیش از پیش برمیانگیخت. پس بر آن شدند که دیگر دم نزنند. آن وقت یادِ آن شماره از «روزنامهیِ مسکو» افتادند که یکیشان پیدا کرده بود؛ پس آن را برداشتند و با ولع به خواندن مشغول شدند.
ضیافتِ شهردار
«میزِ شام را برای صد نفر چیده بودند. شکوهِ مجلس از هر تصوری فراتر بود. دورافتادهترین ولایات، نفیسترین پیشکشهای خود را به این بزمِ شاهانه فرستاده بودند. ماهیِ خاویارِ زرینِ رودِ شِکسنا و بوقلمونِ سیمینِ جنگلهای قفقاز در کنارِ توتفرنگیهایی نشسته بودند که در این عرضِ جغرافیایی، آن هم در چلهیِ زمستان، حکمِ کیمیا را داشت…»
«لعنت بر شیطان! عالیجناب، محضِ رضایِ خدا بس کنید. چیزِ دیگری برای خواندن پیدا نمیشود؟» آن یکی عالیجناب این را با ناامیدی فریاد زد، روزنامه را از چنگِ رفیقش درآورد و خودش شروع کرد به خواندنِ مطلبی دیگر.
«خبرنگارِ ما از تولا گزارش میدهد که دیروز در رودِ اُپا ماهیِ خاویاری صید شد که حتی پیرترین اهالی هم نظیرش را به یاد نداشتند؛ و از آن عجیبتر اینکه در شکمِ ماهی، سرکلانترِ سابق را بازشناختند! همین واقعه بهانهای شد برای برپاییِ ضیافتی در کلوپ. تحفهی اصلی را در سینیِ چوبیِ بزرگی کشیده و با خیارشور تزئین کرده بودند و دستهای جعفری هم از دهانش بیرون زده بود. دکتر پ، که عهدهدارِ گرداندنِ مجلس بود، مراقب بود تا به هر یک از حضار قطعهای از آن ماهی برسد. سسهایی که با این غذا آورده بودند، چنان متنوع و لذیذ بود که…»
عالیجنابِ اول دوباره روزنامه را به چنگ آورد و کلامِ او را برید: «اجازه بفرمایید عالیجناب؛ به گمانم شما هم در انتخابِ مطلب چندان خوشسلیقه نیستید.» و شروع کرد به خواندن:
«یکی از ریشسفیدانِ ویاتکا دستورِ جدید و غریبی برایِ طبخِ سوپِ ماهی ابداع کرده است؛ به این ترتیب که ماهیِ کادِ زنده (lota vulgaris) را میگیرند و آنقدر با ترکه به بدنش میزنند تا جگرش از غیظ و غضب ورم کند…»
سرِ هر دو عالیجناب به زیر افتاد. به هر چه چشم میدوختند، نشانی از خوردنی داشت. حتی افکارِ خودشان هم اسبابِ زجر شده بود. هر چه میکوشیدند ذهنشان را از گوشت و کباب و اینجور چیزها منصرف کنند، بیهوده بود؛ خیالشان با قدرتی مهارناپذیر، مدام به سویِ همان چیزی پر میکشید که آرزویش را داشتند.
ناگهان جرقهای در ذهنِ آن یکی، که زمانی معلمِ خط بود، درخشید.
با شعف فریاد زد: «یافتم! عالیجناب، نظرتان چیست؟ چه میگویید اگر یک موژیک پیدا کنیم؟»
«یک موژیک، عالیجناب؟ چه موژیکی؟»
«خب معلوم است، یک موژیکِ معمولی؛ یکی مثل همهی موژیکها. فیالفور نانِ صبحانه برایمان میآورد و لابد میتوانست بلدرچین و ماهی هم برایمان بگیرد.»
«هوم، یک موژیک… اما اگر اینجا موژیکی نباشد، از کجا گیرش بیاوریم؟»
«چرا نباشد؟ موژیک همهجا پیدا میشود، فقط باید پیاش گشت. حتماً یکیشان همین دوروبرها چپیده تا از زیرِ کار در برود.»
این فکر چنان به دلِ حضرات نشست که فیالحال جستی زدند تا پیِ موژیک بگردند.
دیرزمانی در جزیره پرسه زدند و به جایی نرسیدند، تا اینکه عاقبت بویِ تندِ نانِ سیاه و پوستِ کهنهی گوسفند به مشامشان خورد و راه را نشانشان داد. آنجا، زیرِ درختی، موژیکِ غولپیکری را دیدند که دستها را زیرِ سر گذاشته و به خوابی عمیق فرو رفته بود. پیدا بود که از زیرِ کار در رفته و با وقاحت به این جزیره پناه آورده است. خشمِ حضرات از حد گذشت.
فریاد کشیدند: «آهای تنلش! چه گرفتهای اینجا کپیدهای؟ عین خیالت هم نیست که دو تا مقامِ عالیرتبه اینجا از گرسنگی دارند تلف میشوند؟ یالا بلند شو، دستبهکار شو!»
موژیک از جا پرید و نگاهی به آن دو جنابِ سختگیر انداخت که بالای سرش ایستاده بودند. اولبار به فکرش رسید که فلنگ را ببندد، اما حضرات دمش را محکم چسبیدند.
باری، چارهای ندید جز اینکه تسلیمِ قضا و قدر شود. چارهای نداشت جز کار کردن.
اول از درختی بالا رفت و دو دوجین سیبِ اعلا برای حضرات چید و یک سیبِ گندیده هم برای خودش کنار گذاشت. بعد زمین را کند و چند تا سیبزمینی بیرون کشید. آنوقت دو تکه چوب را به هم مالید و آتشی به پا کرد. از موهای خودش دامی بافت و بلدرچین گرفت. روی آتشی که حالا گُر گرفته بود، چنان طعامهای رنگارنگی پخت که حضرات به فکر افتادند آیا نباید لقمهای هم جلوی این تنلش بیندازند یا نه.
از تماشای جانکندنِ موژیک، قند در دلشان آب شد. دیگر از یاد برده بودند که همین دیروز داشتند از گرسنگی ریقِ رحمت را سر میکشیدند و حالا مدام با خود میگفتند: «بهبه، چه سعادتی است مقام بودن! به مقام که باشی، هیچ بلایی سرت نمیآید.»
موژیکِ تنلش پرسید: «آقایان، راضی هستید؟»
حضرات جواب دادند: «بله، از کاردانیات قدردانی میکنیم.»
«پس اجازه میدهید قدری بیاسایم؟»
«برو استراحت کن، اما اول یک طنابِ قرص و محکم بباف.»
موژیک ساقههای کنفِ وحشی را جمع کرد، در آب خیساند، کوبید و رشتهرشته کرد و تا غروب، طنابی سفت و سخت آماده شد. حضرات طناب را گرفتند و موژیک را به درخت بستند تا راهِ فرار نداشته باشد. آنوقت خودشان با خیالی آسوده به خواب رفتند.
باری، روزها به همین منوال میگذشت و موژیک چنان تردست شد که با دستِ خالی برای حضرات سوپ میپخت. حضرات هم چاق و چله و قبراق شده بودند. کیف میکردند که اینجا پشیزی خرج ندارند و آنطرف در سنپترزبورگ، حقوقِ بازنشستگیشان دارد روی هم انباشته میشود.
یکروز بعد از صرفِ صبحانه، یکی از آنها به دیگری گفت: «عالیجناب، نظرِ شما چیست؟ به نظرتان حکایتِ برجِ بابل واقعیت دارد یا صرفاً یک تمثیل است؟»
«شک نکنید عالیجناب، به عقیدهی من موبهمو واقعیت دارد؛ وگرنه چطور میشود وجودِ اینهمه زبانِ مختلف را در دنیا توجیه کرد؟»
«پس انگار طوفان واقعاً هم اتفاق افتاده، نه؟»
«بیبرو برگرد؛ وگرنه چطور میشود وجودِ آن جانورانِ پیش از طوفان را توجیه کرد؟ تازه، روزنامهی «وقایع مسکو» هم میگوید…»
نسخهای قدیمی از «وقایع مسکو» را پیدا کردند، زیر سایهای نشستند و تمامِ ورقها را از ابتدا تا انتها خواندند. از جشن و ضیافتهای مسکو و تولا و پنزا و ریازان خواندند و عجیب اینکه از خواندنِ شرحِ آنهمه خوراکِ رنگین، کمترین ملالی به خاطرشان راه نیافت.
نمیدانستند این وضع تا کی دوام میآورد، اما دستآخر حوصلهی عالیجنابان سر رفت. مدام به فکرِ آشپزهایشان در سنپترزبورگ بودند و حتی دور از چشمِ هم، چند قطره اشک ریختند.
یکیشان به دیگری گفت: «عالیجناب، دلم میخواهد بدانم این روزها خیابان پودیاچسکایا چه شکلی شده است.»
«آه، عالیجناب، یادش نیندازید که از دلتنگی دارم دق میکنم.»
«اینجا حرف ندارد، واقعاً هیچچیز کم نیست؛ اما چه کنیم که بره به بویِ مادرش دلخوش است. بگذریم که دلم لک زده برای آن یونیفرمهای زیبا.»
«بله، حق با شماست. یونیفرمِ رتبه چهارم شوخیبردار نیست. آدم فقط به آن ملیلهدوزیهای طلاییاش که فکر میکند، سرش گیج میرود.»
این بود که به جانِ موژیک افتادند تا راهی پیدا کند و آنها را به خیابان پودیاچسکایا برگرداند. از قضا، موژیک هم خوب میدانست این خیابان کجاست. روزگاری آنجا آبجو و عسلآب نوشیده بود و به قول معروف، اگرچه ریش و سبیلش چرب شده بود، اما چیزی به دهانش نرسیده بود.
مقامها با خوشحالی گفتند: «ما از صاحبمنصبهای خیابان پودیاچسکایا هستیم.»
موژیک جواب داد: «من هم یکی از همان آدمها هستم… یادتان هست؟ همانهایی که روی تختهبندهای آویزان از سقف مینشینند و دیوارهای بیرونی را رنگ میزنند. من از همانهایی هستم که مثل مگس روی سقفها میخزند. خودِ خودم هستم.»
موژیک مدتی طولانی و به جِد فکر کرد که چطور به این مقامهای مهربان که اینچنین به او ناز میفروختند و کارش را خوار نمیشمردند، خدمتی شایسته بکند. پس دستبهکار شد و کَلَکی ساخت. کشتیِ درستی نبود، اما هرچه بود وسیلهای بود که آنها را از اقیانوس بگذراند و به خیابان پودیاچسکایا برساند.
وقتی قایق روی موجها بالا و پایین میرفت، مقامها گفتند: «حالا مواظب باش، ای تولهسگ، که ما را غرق نکنی.»
موژیک که سرگرمِ کارهای سفر بود، گفت: «خیالتان تخت باشد، ما موژیکها به این کارها عادت داریم.» پرهای قو جمع کرد و برای دو مقام تشکی نرم ساخت، بعد صلیبی بر سینه کشید و از ساحل دور شد.
اینکه مقامها در راه چقدر ترسیدند، چقدر از تلاطمِ طوفان حالشان بد شد و چقدر این موژیکِ زبانبسته را به تنبلی ملامت کردند، در وصف نمیگنجد. اما موژیک یکریز پارو میزد و برای عالیجنابان ماهیِ خالمخالی صید میکرد تا گرسنه نمانند.
سرانجام، چشمشان به جمالِ «رودِ نوا» روشن شد. چیزی نگذشت که به کانالِ باشکوهِ کاترین رسیدند و بعد، ای خوشا سعادت، به خیابانِ بزرگِ پودیاچسکایا رسیدند. آشپزها وقتی دیدند مقامهایشان چاق و چله و قبراق برگشتهاند، از شادی در پوست خود نمیگنجیدند. عالیجنابان قهوه و نانِ قندی خوردند، یونیفرمهایشان را پوشیدند و به ادارهی بازنشستگی رفتند. اینکه آنجا چقدر پول به جیب زدند، باز هم در وصف نمیگنجد. موژیک را هم از یاد نبردند؛ یک جام ویسکی و پنج کوپیک برایش فرستادند.
حالا ای موژیک، خوش باش!