راویِ پرده‌نشینبازگشت به دسته ←
نوع قلم
حالت
اندازهٔ قلم
هایلایتبرای هایلایت رنگی، تکه‌ای از متن را انتخاب کنید؛ رنگ‌ها همان‌جا می‌آیند و هایلایت‌هایتان در همین مرورگر می‌ماند.
ایمان و افسانه

زندگی

ماشادو د آسیس — برزیل
۲,۴۵۹ واژه — حدود ۱۲ دقیقه مطالعه
دربارهٔ این داستاندر پایانِ زمان، وقتی زمین از انسان خالی شده، آهاسوروس — یهودیِ سرگردان که قرن‌ها زیسته و نمی‌تواند بمیرد — با پرومتئوس روبه‌رو می‌شود؛ گفت‌وگویی نمایشی و فلسفی دربارهٔ زندگی، رنج و آرزوی مرگ، از ذهن بزرگ‌ترین نویسندهٔ برزیل.

زمان به پایان رسیده است. آهاسوروس که بر روی سنگی نشسته است، مدتی طولانی به افق خیره می‌شود؛ جایی که دو عقاب بال‌به‌بال هم می‌دهند و راه یکدیگر را قطع می‌کنند. او در خویش فرو می‌رود، سپس به خوابی نیمه‌سنگین می‌افتد. روز رنگ می‌بازد.

آهاسوروس: «به پایان زمان رسیده‌ام؛ این آستانهٔ ابدیت است. زمین تهی است؛ دیگر هیچ‌کس هوای زندگی را نفس نمی‌کشد. من آخرینم؛ می‌توانم بمیرم. بمیرم! چه خیال شیرینی! قرن‌ها و قرن‌ها زیسته‌ام؛ خسته، خجل، و همیشه در به درِ این راه و آن راه؛ اما اکنون این قرن‌ها به سر می‌رسند و من نیز همپای آن‌ها می‌میرم. طبیعت کهن، بدرود! آسمان نیلی، ابرهای نو‌به‌نو، گل‌های هر روز و همیشه، آب‌های جاریِ جاودان، و ای زمینِ نامهربانی که هرگز استخوان‌هایم را در بر نگرفتی، بدرود! آن سرگردانِ ازلی دیگر آواره نخواهد بود. اگر خدا بخواهد، شاید مرا ببخشد، اما همین مرگْ تسلای من است. آن کوه در برابر غمِ من کاهی بیش نیست؛ و آن عقاب‌های دوردست باید به اندازهٔ نومیدی من گرسنه باشند. آیا شما هم، ای عقاب‌های آسمانی، می‌میرید؟»

پرومتئوس: «بی‌گمان، نسل آدمیان منقرض شده است؛ زمین از آن‌ها خالی است.»

آهاسوروس: «صدایی می‌شنوم… صدای آدمیزاد است؟ آسمان‌های سنگدل! پس من آخرین نیستم؟ او دارد نزدیک می‌شود… تو کیستی؟ در چشمان درشتت فروغی می‌درخشد که به نور رازناک فرشتگان مقرب اسرائیل می‌ماند؛ تو انسان نیستی؟ …»

پرومتئوس: «نه.»

آهاسوروس: «پس از نژادی خدایی هستی؟»

پرومتئوس: «خودت گفتی.»

آهاسوروس: «نمی‌شناسمت؛ اما مگر فرقی هم می‌کند؟ تو انسان نیستی؛ پس من می‌توانم بمیرم، چرا که من آخرینم و درِ زندگی را می‌بندم.»

پرومتئوس: «زندگی، مانند تبسِ باستان، صد دروازه دارد. تو یکی را می‌بندی و درهای دیگر گشوده می‌شوند. آخرین فردِ نسلِ خویشی؟ پس نسلی بهتر خواهد آمد؛ نه از گِل، که از جنس نور خودِ تو. بله، ای آخرین انسان، رنج‌های توده‌های مردم برای همیشه نابود خواهد شد؛ این گلِ وجودِ آن‌هاست که به زمین بازمی‌گردد و حکم می‌راند. روزگاران دگرگون خواهند شد. شر به پایان می‌رسد؛ بادها دیگر نه تخم مرگ می‌پراکنند و نه فریاد ستمدیدگان را، که تنها ترنم عشق جاودان و برکتِ عدالتِ جهانی را با خود می‌آورند…»

آهاسوروس: «این شادمانیِ پس از مرگ، چه سودی دارد برای نسلی که هم‌زمان با من می‌میرد؟ باور کن، ای موجود جاودان، برای استخوان‌هایی که در خاک می‌پوسند، بنفشه‌های صیدا پشیزی نمی‌ارزد. آنچه می‌گویی حتی از رویاهای کامپانلا هم زیباتر است. در شهر آرمانیِ آن مرد، هنوز رنج و لذت بود؛ اما تو تمام دردها و بیماری‌های بشر را یکجا برداشته‌ای. خدا حرفت را بشنود! اما بگذار من بروم و بمیرم.»

پرومتئوس: «برو، برو. اما این همه عجله برای مردن برای چیست؟»

آهاسوروس: «عجلهٔ کسی که هزاران سال زیسته است. آری، هزاران سال. آدم‌هایی که به زور عمرشان به چند ده سال قد می‌دهد، ملالِ از زندگی را اختراع کردند؛ حال آنکه هرگز نمی‌توانستند آن را در تمام حقیقتِ سنگین و پهناورش لمس کنند؛ چرا که برای حس کردن این حجمِ ژرف و بی‌کرانِ رنج، باید از میان تمام نسل‌ها و تمام فجایع گذر می‌کردی.»

پرومتئوس: «هزاران سال؟»

آهاسوروس: «نام من آهاسوروس است. در اورشلیم می‌زیستم، همان ایام که خلایق کمر به مصلوب کردنِ مسیح بسته بودند. چون از برابرِ خانه‌ام می‌گذشت، زیرِ بارِ تیرِ روی شانه‌هایش تاب نیاورد و من او را به پیش راندم؛ نهیبش زدم که بازنایستد و نیاساید و راهِ تپه‌ای را که جای مصلوب‌شدنش بود در پیش بگیرد. آنگاه آوایی از آسمان دررسید که من نیز باید تا انتهایِ زمان، بی‌وقفه، راه بپیمایم. گناهم همین بود: رحم نکردن به کسی که سویِ مرگ می‌رفت. خود نیز نمی‌دانم چرا چنین کردم. فریسیان می‌گفتند پسرِ مریم آمده تا شریعت را براندازد و مرگ سزای اوست؛ منِ نادانِ بی‌خبر هم پیِ اثباتِ دلیری بودم و آن روز چنان کردم. بارها و بارها همان صحنه پیشِ چشمم جان گرفته است؛ از شهری به شهری و از روزگاری به روزگاری دیگر، بی‌هیچ درنگ، سرگردانم. هر کجای عالم که شوری به جانی مطیع درافتاد، یا به بیداد راه برد یا به ریشخند. گناهِ من بخشودنی نبود.»

پرومتئوس: «گناهی‌ست سترگ، بی‌شک، اما کیفرش چندان گران نبوده است. دیگران تنها فصلی از کتابِ زندگی را می‌خوانند، اما تو تمامِ کتاب را خوانده‌ای. فصلی از فصلی دیگر چه می‌داند؟ هیچ. اما آن که همه را خوانده باشد، رشته‌ها را به هم پیوند می‌دهد و غایتِ سخن را درمی‌یابد. مگر نه این است که در پیِ صفحه‌هایِ غم‌بار، اوراقی شادمان هم هست؟ پس از تشنجِ سوگ، نوبتِ خنده می‌رسد و زندگی از دلِ مرگ سر بر می‌آورد. قوها و پرستوها هماره با تغییرِ فصل همسفرند و هرگز از آن دل نمی‌کنند؛ چنین است که همه‌چیز هماهنگ می‌شود و باز از نو آغاز می‌گردد. تو این را نه ده بار و نه هزار بار، که پیوسته دیده‌ای. عظمتِ زمین را دیده‌ای که مرهمِ جانِ بیمار است و نشاطِ روح را که برهوتِ اشیا را جبران می‌کند؛ سماعِ مدامِ طبیعت را که دستِ چپ به ایوب می‌دهد و دستِ راست به ساردنپالوس.»

آهاسوروس: «تو از زندگیِ من چه می‌دانی؟ هیچ. تو را از وجودِ آدمی خبری نیست.»

پرومتئوس: «من از زندگیِ آدمیان بی‌خبرم؟ چه طُرفه حکایتی! پیش‌آی ای انسانِ ابدی و شرحِ حال بگو. همه‌چیز را بازگو؛ از همان‌جا که اورشلیم را ترک گفتی…»

آهاسوروس: «اورشلیم را پشت سر گذاشتم و آوارگی‌ام را از دل تاریخ آغاز کردم. همه‌جا را زیر پا گذاشتم، با هر نژاد و آیین و زبان؛ در میان برف‌ها و زیر آفتاب‌های سوزان، میان وحشیان و مردمان متمدن، در جزیره‌ها و قاره‌ها؛ هر جا که انسانی نفس می‌کشید، من نیز با او نفس کشیدم. هرگز دست به سیاهی و سفیدی نزدم. کار، پناهگاه آدمی است و من از این پناه محروم بودم. هر بامداد، سکه‌های روزانه‌ام را همراهِ خود می‌یافتم… نگاه کن؛ این آخرین سهم است. برو، دیگر نیازی به تو ندارم.» (پول را بیرون می‌کشد و پرتاب می‌کند.)

پرومتئوس: «اما گمانم بر این است که تو رنجی نکشیدی. این که می‌گویی، عینِ بی‌دردی است.»

آهاسوروس: «آری، اما رنجِ دیگران را به چشم می‌دیدم و سرآخر، تماشای شادیِ آدمیان همان حسی را در من بیدار می‌کرد که یاوه‌گویی‌های ابلهی. تقدیرهای فانی، کشمکش‌های مدام… همه پیش چشمم بود، تا آن‌که شب چنان چیره شد که دیگر طعم روز را از یاد بردم. اکنون دیگر گل را از خار باز نمی‌شناسم؛ همه‌چیز در چشمان خسته‌ام در هم آمیخته است.»

پرومتئوس: «اما هیچ بلایی بر سرِ خودت نیامد. پس من چه بگویم؟ من که از دیرباز طعم تلخ خشم خدایان را می‌چشم؟»

آهاسوروس: «تو؟»

پرومتئوس: «نام من پرومتئوس است.»

آهاسوروس: «تو! پرومتئوس؟»

پرومتئوس: «و گناهم چه بود؟ با خاک و آب، نخستین آدمیان را سرشتیم و سپس، از سرِ شفقت، آتش را برایشان از آسمان ربودم. گناه من این بود. ژوپیتر که آن زمان بر اورستوس فرمان می‌راند، مرا به سخت‌ترین شکنجه‌ها محکوم کرد. بیا، در بالا رفتن از این صخره یاری‌ام کن.»

آهاسوروس: «داری برایم افسانه می‌بافی. من آن اساطیر یونان را می‌شناسم.»

پرومتئوس: «ای پیرِ شکاک و نابینا! بیا و این زنجیرهایی را که مرا به بند کشیده‌اند ببین. این تاوانی گزاف بود در برابرِ هیچ؛ اما کبرِ ایزدی هولناک است… ببین، این‌هاست…»

آهاسوروس: «و زمان که همه‌چیز را می‌بلعد، یعنی هنوز حریف این‌ها نشده است؟»

پرومتئوس: «این‌ها را دستانی ایزدی ساخته‌اند. صُنعِ ولکان است. دو فرستاده از آسمان فرود آمدند تا مرا به این صخره زنجیر کنند و عقابی، همان که اکنون بر فراز افق پر می‌کشد، مدام جگرم را نوک می‌زد، اما هیچ‌گاه آن را یکسره نمی‌بلعید. این شکنجه زمانی چنان دراز پایید که در وهم نمی‌گنجد. نه، نه، تو هرگز نمی‌توانی چنین عذابی را به تصور درآوری…»

آهاسوروس: «نکند مرا به بازی گرفته‌ای؟ تو، پرومتئوس؟ پس یعنی آن‌چه شنیده بودیم خیالی باستانی نبود؟»

پرومتئوس: «نیک در من بنگر؛ این دست‌ها را لمس کن. ببین آیا به واقع موجودم یا نه.»

آهاسوروس: «پس موسی به من دروغ گفته بود. تو، پرومتئوس، همان آفرینندهٔ نخستین انسان‌هایی؟»

پرومتئوس: «گناه من همین بود.»

آهاسوروس: بله، گناه از تو بود؛ کیدی دوزخی. گناهی که تاوانش را نشاید داد. تو، که سرچشمهٔ تمام این شروانی که مرا می‌آزارند، باید تا ابد در بند می‌ماندی و فرسوده می‌شدی. من بی‌رحم بودم، باری؛ اما تو که مرا زندگی بخشیدی، ای ایزدِ بیدادگر، تو بودی که همه‌چیز را آفریدی.

پرومتئوس: سایهٔ مرگ که از راه می‌رسد، عقل از سرت می‌راند.

آهاسوروس: بله، خودت هستی؛ با آن پیشانیِ بلندِ المپی، ای تیتانِ نستوه و زیبا… آری، خودت هستی. این‌ها زنجیرهای توست؟ ردی از اشک‌هایت بر آن‌ها نمی‌بینم.

پرومتئوس: من آن اشک‌ها را برای آدمیانِ تو ریختم.

آهاسوروس: و آن آدمیان به گناهِ تو، بس بیش از این گریستند.

پرومتئوس: گوش کن، ای آخرینِ آدمیان، ای آخرین نمک‌ناشناس!

آهاسوروس: کلامت به چه کارم می‌آید؟ من ناله‌هایت را می‌خواهم، ای ایزدِ بیدادگر. این‌ها زنجیرهای توست. ببین چطور بلندشان می‌کنم؛ به طنینِ آهن گوش بسپار… بگو ببینم، کی بود که همین حالا تو را آزاد کرد؟

پرومتئوس: هرکول.

آهاسوروس: هرکول… حال که دوباره به بند می‌افتی، ببین باز هم به یاری‌ات می‌آید یا نه.

پرومتئوس: تو دیوانه‌ای.

آهاسوروس: آسمان نخستین کیفر را بر تو راند، اکنون زمین دومین و آخرین را بر تو فرود می‌آورد. حتی هرکول را هم یارای شکستن این بندها نیست. ببین چطور در هوا می‌چرخانمشان، گویی پری بیش نیستند! چرا که من تجسمِ استیصالِ هزارساله‌ام. تمامِ بشریت در من خلاصه شده است. پیش از آنکه در مغاک سقوط کنم، این کتیبه را بر این تخته‌سنگ خواهم نگاشت. عقاب را فرامی‌خوانم و او خواهد آمد. خواهم گفت که آخرینِ انسان، چون رخت از این جهان برمی‌بست، خدایی را به او پیشکش کرد.

پرومتئوس: بیچارهٔ نادان، که تختِ پادشاهی را پس می‌زنی! اما نه، گریزی از آن نداری.

آهاسوروس: حالا دیگر تویی که مجنون شده‌ای. زانو بزن تا دست‌هایت را به زنجیر کشم. بیهوده مقاومت نکن. اینجا خم شو… حالا پاهایت…

پرومتئوس: تمام شد، دیگر تمام شد. ولوله‌ی خاک به گوشم می‌رسد؛ اما من که از آدمیان نیستم، نمک‌نشناسی نمی‌دانم. ذره‌ای از سرنوشتت نخواهد کاست؛ همه‌چیز مو به مو چنان که مقدر گشته، به انجام خواهد رسید. تو خود، هرکولِ نویینی خواهی شد. من که پیش‌تر شکوهِ دیگری را بشارت داده بودم، اکنون شکوهِ تو را نوید می‌دهم؛ و تو نیز چون او بخشنده خواهی بود.

آهاسوروس: دیوانه‌ای؟

پرومتئوس: حقیقتی که بر آدمیان پوشیده است، در نظرِ آنکه می‌شنود، جنونِ گوینده است. ادامه بده، تمام شد.

آهاسوروس: شکوه دردی را دوا نمی‌کند و می‌میرد.

پرومتئوس: این شکوه هرگز نمی‌میرد. تمام شد؛ تمام شد. نوکِ تیزِ منقارِ عقاب را نشانم بده که مشتاقِ دریدنِ جگرِ من است. اما گوش بسپار… نه، هیچ نمی‌شنوی؛ تو را توانِ درکِ من نیست.

آهاسوروس: بگو؛ بگو.

پرومتئوس: جهانِ فانی را یارایِ فهمِ جهانِ باقی نیست؛ اما تو پیوندِ میانِ این دو خواهی گشت.

آهاسوروس: همه‌چیز را بگو.

پرومتئوس: کلامی دیگر نمی‌گویم. مچ‌ها را نیک استوار کن تا گریزم نباشد، تا بازگشتِ تو، من اینجا بمانم. همه‌چیز را بگویم؟ پیش‌تر به تو گفتم که نسلی نو بر این زمین مسکن خواهد گزید؛ برآمده از جان‌های برگزیدهٔ بشریتی که منقرض گشته است. باقیِ مردمان یکسره نابود خواهند شد. خاندانی شریف، بصیر و توانمند، که آمیزه‌ای کمال‌یافته از ایزد و انسان‌اند. روزگار دگرگون خواهد شد، اما میانِ آن مردم و این مردمان پیوندی بایسته است و آن پیوند، تو خواهی بود.

آهاسوروس: من؟

پرومتئوس: آری، خودِ تو؛ تو، برگزیده؛ تو، پادشاه. آری، آهاسوروس، تو پادشاه خواهی شد. آن آواره، سرانجام آرام خواهد گرفت. آن که مغضوبِ مردمان بود، بر مردمان فرمان خواهد راند.

آهاسوروس: تیتانِ مکار، تو مرا می‌فریبی… من؟ پادشاه؟

پرومتئوس: «تو، ای پادشاه. جز تو که؟ جهانِ نو باید به سنتی پیوند بخورد و هیچ‌کس چون تو نمی‌تواند راویِ این پیوند باشد. چنین است که میان این دو بشریت گسستی نخواهد افتاد. کمال از پسِ نقصان می‌آید و لبانِ تو از خاستگاهِ جهانِ نو با آن سخن می‌گوید. تو تمامیِ نیکی‌ها و بدی‌های کهن را به انسانِ نو میراث می‌دهی؛ و چنین است که باز زندگی می‌یابی، همچون درختی که شاخسارِ خشکیده‌اش را می‌زنند تا تنها شاخه‌های سبز بر جای ماند، اما این‌جا این بالندگی را زوال نیست.»

آهاسوروس: «چشم‌اندازی درخشان! خودِ من؟»

پرومتئوس: «خودِ تو.»

آهاسوروس: «این چشمان… این دستان… زندگیِ نو و برتر… چه چشم‌اندازِ شکوهمندی! ای تایتان، این عینِ عدل است. آن عقوبت عادلانه بود؛ اما گذشتِ شکوهنده از گناهم نیز همان‌قدر عادلانه است. آیا زنده خواهم ماند؟ خودِ من؟ زندگیِ نو و برتر؟ نه، تو ریشخندم می‌کنی.»

پرومتئوس: «بسیار خوب، پس… مرا واگذار. روزی بازخواهی گشت، آن‌گاه که این آسمانِ بی‌کران گشوده شود تا ارواحِ زندگیِ نو فرود آیند. من این‌جا در آرامش خواهم بود. برو.»

آهاسوروس: «آیا بار دیگر به خورشید سلام خواهم گفت؟»

پرومتئوس: «به همان خورشیدی که اکنون در کارِ غروب است. ای خورشیدِ عزیز، ای چشمِ زمان، دیگر هرگز پلک‌هایت بر هم نخواهد آمد. اگر می‌توانی، بر آن چشم بدوز.»

آهاسوروس: «نمی‌توانم.»

پرومتئوس: «چون احوالِ زندگی دگرگون شود، توانی داشت. آن زمان شبکیه‌ات بی‌هیچ گزند به خورشید خیره خواهد شد، چرا که در انسانِ آینده هر آنچه در طبیعت بهترین است، گرد می‌آید؛ خواه نیروبخش و خواه لطیف، خواه تابان و خواه ناب.»

آهاسوروس: «سوگند یاد کن که دروغ نمی‌گویی.»

پرومتئوس: «خود خواهی دید که دروغ می‌گویم یا نه.»

آهاسوروس: «بگو، ادامه بده؛ همه‌چیز را بگو.»

پرومتئوس: «وصفِ زندگی به پایِ حسِّ زندگی نمی‌رسد؛ تو آن را به تمامی آزمون خواهی کرد. آن آغوشِ ابراهیم که در کتاب‌های کهنِ تو آمده، چیزی جز همین جهانِ فرجامین و کامل نیست. آن‌جا داوود و پیامبران را خواهی دید. آن‌جا برای شنوندگانِ مبهوت، نه فقط از رویدادهای بزرگِ دنیایِ سپری‌شده، که از رنج‌هایی سخن می‌گویی که آنان هرگز نخواهند شناخت: بیماری، پیری، اندوه، خودخواهی، ریاکاری، کبرِ بیزارکننده، نادانی و دیگر بلاها. روح نیز همچون زمین، کالبدی زوال‌ناپذیر خواهد یافت.»

آهاسوروس: «آیا جاودانه به این آسمانِ آبیِ بی‌کران چشم خواهم دوخت؟»

پرومتئوس: «بنگر که چه زیباست.»

آهاسوروس: «به زیبایی و آرامشِ عدالتِ ازلی. بهشتی شکوهمند، زیباتر از سراپرده‌های سزار. تو را جاودانه خواهم دید؛ تو افکارم را در می‌یابی، چنان‌که پیش از این؛ و روزهای روشن و شب‌های مِهرآمیز به من می‌بخشی…»

پرومتئوس: «سپیده‌دم از پسِ سپیده‌دم.»

آهاسوروس: «آه، بگو، باز هم بگو. همه‌چیز را بگو. بگذار این زنجیرها را بگسلم…»

پرومتئوس: «بگسل‌شان، ای هرکولِ نو؛ آخرین مردِ جهانِ قدیم که نخستین مردِ جهانِ نو خواهد شد. این سرنوشتِ توست؛ نه تو و نه من، هیچ‌کس را یارایِ تغییرِ آن نیست. تو از موسایِ خود پیشی می‌گیری. او از فرازِ کوه نبو، در دمِ مرگ، سرزمینِ اریحا را دید که از آنِ نوادگانش بود و خداوند به او گفت: «چشمانت آن را دید، اما بدان پای نخواهی گذاشت.» اما تو، آهاسوروس، بدان پای خواهی گذاشت؛ تو در اریحا سکنا خواهی گزید.»

آهاسوروس: «دستت را بر سرم بگذار؛ نیک در من بنگر؛ وجودم را از پیش‌گویی‌ات سرشار کن؛ بگذار شمه‌ای از آن زندگیِ نو، آن زندگیِ سرشار و کامل را نفس بکشم… گفتی پادشاه؟»

پرومتئوس: «پادشاهِ برگزیدهٔ مردمی برگزیده.»

آهاسوروس: «این تلافیِ آن خواریِ عمیقی که در آن زیسته‌ام، چندان نیست. آن‌جا که زندگی‌ای لجن می‌پراکند، زندگیِ دیگر هاله‌ای بر جای می‌نهد. بگو، بگو… بگو…»

(همچنان در خواب است. دو عقاب نزدیک می‌شوند.)

عقاب اول: «آی، آی، آی! افسوس بر این آخرینِ آدمیان؛ در کارِ مردن است و هنوز خوابِ زندگی می‌بیند.»

عقاب دوم: «نه از آن رو که از زندگی بیزار بود، بلکه از آن جهت که بسیار دوستش می‌داشت.»

❦
دانلود ایپاب این داستان
→ داستان قبلیفهرست دستهداستان بعدی ←