شهر کوچک و دوردستی در روسیه بود، شهری در قلمرو «پیل»؛ متواضع و بیابهت. خیابانها بسیار باریک و پیچدرپیچ بودند؛ کلبههای کوتاهِ سقفکاهی، چرکین و مخروبه؛ و طبیعت پیرامون عریان و دلگیر. ساکنان شهر نیز سهمی از این آلودگی فراگیر داشتند. هنگام راه رفتن خم میشدند و در سخن گفتن لکنت داشتند؛ نشانههایی خطاناپذیر از یهودیان ساکن در قلمرو «تزار سفید».
با این همه، شهر از چند اشرافزاده و خاندان بلندمرتبه خالی نبود که دیگران در برابرشان زانو میزدند. اما وای به حال آن «کروسوس» پیشین که همهچیزش را باخته و به جمع ژندهپوشان پیوسته بود. قربانی و فرزندانش تا ابد خمیده راه میرفتند، در سخن گفتن میلرزیدند و هیچ حکمت یا فضیلتی نمیتوانست آنان را از خاک بلند کند.
شهر چشمهای کنجکاوش را به فهرست رو به رشد قدرتمندان پیشین دوخته بود؛ کسانی که در جادهٔ سراشیب لغزیده بودند و بهزودی در گودال فراموشی افکنده میشدند.
در میان کسانی که هنوز مورد تکریم مردم بودند اما ستارهشان در حال افول بود، «لیا رب کالمن» حضور داشت. همسرش، «رب شلویمه»، چون «انوک» با خدا گام میزد. روزهایش را در کنیسه میگذراند و در هزارتوی بیپایان موشکافیهای کابالایی غرق بود. این لیا بود که، به گفتهٔ بلندمرتبهٔ نویسندهٔ مزامیر، برای خانوادهاش میتاخت و میبافت. دغدغههای خانه، از جمله تأمین وجه، بر دوش او بود. از این رو مردم شهر، صاحبخانه، یعنی «رب شلویمه» ریشدار را که بیش از اندازه علم و تنباکوی استنشاقی میبلعید، نادیده میگرفتند و خانوادهشان در همهجا با نام پدرانهٔ لیا شناخته میشد: خاندان لیا رب کالمن.
دیرزمانی پس از مرگ نخستین رب کالمن، پدربزرگ لیا، شهر هنوز از شایعات ثروت کلان او میلرزید؛ از شمار طومارهای مقدسی که اهدا کرده بود و ظروف نقره و طلایی که تا لب قفسههای خانهاش پر شده بود. اما پدربزرگ، رب کالمن، نتوانست جلوی ویرانی قریبالوقوع لیای قدیس را بگیرد. شجرهنامهٔ خانوادگیشان بسیار ارجمند شمرده میشد، اما گرگی که دم در خانهٔ لیا بود، هر روز جسورتر میشد. از سوی دیگر، دختری در سن ازدواج داشتند اما هیچ جهیزیهای در کار نبود؛ خانهای پر از اثاثیهای که دو نسل از آن استفاده کرده بودند و هیچ چشماندازی برای تغییر نبود. صبر، خویشتنداری و تظاهر لیا هرگز کاستی نمیگرفت. وضع واقعی باید از چشم عموم پنهان میماند.
حتی نزدیکترین همسایهها را نیز در بیخبری نگه داشتند. لیا چشم آنان را با تنها پیوندی بسته بود که هنوز خانوادهٔ تهیدستش را به شکوه نیاکانشان پیوند میداد: شمعدانی عتیقه و هفتشاخه از طلای خالص و با ظرافتی بینظیر، که لیا آن را بر سکویی در مرکز بهترین اتاق خانه نهاده بود تا هالهٔ اشرافیاش را تا جای ممکن گسترش دهد. این منورا در منطقه شهرت داشت و مردم از شهرهای اطراف اغلب میآمدند تا گنجینهٔ رب کالمن را ببینند. آنان با احترام و هیبت وارد خانه میشدند و یقیناً همهٔ آن لکههای کثیف و رنگورفته را نادیده میگرفتند.
لیای بیچاره نقش سرمایهدار را بازی میکرد، در حالی که حس میکرد زمین زیر پایش فرو میریزد. مغازهٔ کالای خشک و خردهفروشی که به عنوان میراث خانواده به او سپرده شده بود، ذرهذره آب میشد. سفرهایی که مردم شهر گمان میکردند برای تجارت است، در واقع اغلب چیزی جز دیدار از شاخههای متمول خانواده در شهرهای دورافتاده نبود. آنجا بود که اشکهای حبسشدهاش را رها میکرد و برای حفظ آبروی خانواده التماس وام میکرد، تا مبادا رب شلویمه ناگزیر شود ارتفاعات معنویاش را رها کند و به راه شرورانهٔ ثروتاندوزان بپیوندد.
او اغلب در میان حملههای سرفهاش فریاد میزد: «دشمنانم هرگز زنده نمیمانند تا ببینند من چون عیسو به دنبال کار میروم.» او لیا را مقصر میدید و لیا نیز نمیتوانست با او مخالفت کند. اگر اعتبار خانوادهاش نبود، هرگز این افتخار را نداشت که به دست چنین قدیسی به زیر سایبان ازدواج برده شود. اکنون نمیتوانست او را به لجن بکشد. بار حفظ پاکی نام و نشان رب کالمن بر دوش او بود.
گچهای عمارتِ روزگاری باشکوه، آرامآرام از دیوارهای کپکزده جدا میشدند و چنان آویزان میماندند که گویی قصد تمسخر داشتند؛ بیش از یکی از صندلیها و میزهای عظیم بلوطی لق شده بودند و هر لحظه ممکن بود بشکنند. چشمان لیا ویرانی را تا ریزترین جزئیات دنبال میکرد؛ اما با درماندگی به منورای چندشاخهاش چنگ میزد که جادوی ملایمش را بر آن خانهٔ نکبتبار میپراکند.
چشمان لیای پیر رفتهرفته حالتی گرسنه و هراسان به خود گرفت. جثهاش کوچک بود. چهرهای که از میان روسری سفید بیرون زده بود، تکیده و پر از چین و چروکهای متقاطع بود. با این همه، نیرویی نهفته در وجودش حس میکرد که اگر خطری تنها گنجینهاش را تهدید میکرد، میتوانست او را به غولی بدل کند.
چراکه در تار و پود وجودش این آگاهی تنیده شده بود که رشتهٔ طلاییای که او را به جد نامدارش پیوند میداد چنان سست است که او و هر آنچه از آنِ اوست ممکن است در یک چشمبههمزدن در کوچههای کج و معوج بلعیده شوند، به انجمن ژندهپوشان آنان بپیوندند، در لجنشان غرق شوند، محو شوند؛ فراموش، فراموش. آنگاه فریادی از سر استیصال از سینهاش برمیخاست و به آن عتیقهٔ طلایی چنان مینگریست که گویی موجودی زنده است و عزیزترین چیز قلبش. هیچکس جرئت نمیکرد در حضور آن طلسم، جایگاه او را زیر سؤال ببرد. شوهرش باید به او احترام میگذاشت. شهر نباید او را فراموش میکرد.
اغلب، وقتی فشار گذراندن روزگار و رساندن دو سر ماه به هم تابنیاوردنی میشد، لیا تنها برای یافتن شوهری برای دخترش دعا میکرد. پس از آن، هر چه حضرت اعلی میخواست، بگذار اتفاق بیفتد. شهر او را «مادر بیدار» مینامید. همه میدانستند که او چگونه با روسریای که تا نیمه از سرش افتاده بود، برای یافتن دامادی برای تنها دخترش به هر سو میدوید. و چنان برنامه میچید که قرارهای با واسطهٔ ازدواج را فقط برای روز سبت بگذارد. در آن زمان، شمعدان بر رومیزی نقرهای برجستهتر مینمود و چنان هیبتی میپراکند که «شادخان» جرئت نمیکرد جوانانی جز گل سرسبد اسرائیل را پیشنهاد دهد. او نمیتوانست حتی برای لحظهای فراموش کند که در برابر لیا، نوادهٔ رب کالمن، ایستاده است.
روزگاری بود که پنهانکردن فقرِ رو به رشدش از چشم جهانیان برای لیا چندان دشوار نبود. سالها پس از ازدواجش، خانه هنوز روشن و آباد مینمود و عتیقههای بسیاری از پدربزرگِ درگذشته در آن بر جای بود. جامی نقرهای با طرحی کمیاب در خانه بود که درخششش سبب شده بود همسایگان دیرزمانی متوجه کاستهشدن از شمار کتابهای مقدسِ کتابخانهٔ خانگی نشوند. رشتهای مروارید زیبا بر گردن لیا آویخته بود که نگاهها را از لباس فرسودهٔ موآرهٔ عتیقهاش بازمیداشت. آن روزها دختر کوچکتر هنوز زنده بود؛ موجودی ظریف و اثیری که به سعادت روز سبت، آنگاه که شمعهای منورا درخشان میسوختند و هر شعلهٔ کوچک نماد روح یکی از خویشاوندان درگذشته بود، وقاری اشرافی میبخشید. شلویمهٔ پیر آن ایام سرفه نمیکرد و با قفطان سبتش در اتاق قدم میزد، زلفهایش آویخته و بشکنزنان، و با صدای بلند سلامهایش را نثار فرشتگانی میکرد که صلح را به خانه میآوردند.
به لطف هنر لیا، ناپدیدشدن سرانجامیِ مرواریدها و کتابها بر همسایگان اثر چندانی ننهاد. او چنان تدریجی و با کاهشی چنان ملایم و نامحسوس آنها را از میان برد که اعتبارش آسیب چندانی ندید.
هرگاه شهر به کسی نیاز داشت که دوره بگردد و برای فقرا اعانه جمع کند، رو به لیا، همسر رب کالمن، میآوردند. او خانهبهخانه میرفت، گوشهایش از شرم میسوخت و چشمهایش شعله میکشید، و برای نیازمندان گروشن گرد میآورد.
او دیرزمانی با سرسختی به آن جام نقره چسبیده بود و از آن و از شمعدان، پوششی برای پنهانکردن حقیقت ساخته بود. بهای جام اندک بود، اما از گمشدنش بیم داشت، و از رب شلویمه میهراسید که آن جام را برای «شراب تبرک» نزد خود نگه داشته بود.
اما یک بار، چون فرزند کوچکتر بیمار شد، شلویمه دریافت که لیا در یکی از سفرهایش جام را با خود برده است. چشم به دستهای لرزان لیا دوخت، و لیا نگاههایی وحشتزده به منورا میانداخت. لحظهای شلویمه ویرانی را پیش روی خود دید، نابودیِ همهچیز را. اما لیا تنها جام را برده بود و با آن پول اندک کوشیده بود کودک را نجات دهد و برای باقیاش به قادر مطلق توکل کرده بود. وقتی دخترک مرد و مادرش دیوانهوار دستهایش را در هوا تکان داد و بر پروردگار اعتراض کرد، شلویمهٔ پیر و پارسا فریاد زد: «ساکت شو، تو هنوز بهاندازهٔ کافی قربانی ندادهای؛ تو ــ» اما سخنش بریده شد، چراکه لیا، بیهوش، به هوای آزاد برده شد.
بعدها، وقتی پیکر کوچک فرزندشان بر زمین نهاده بود و در کنار سرش دو شمع روشن در شمعدان درخشان قرار داشت، و سوگوارانِ گردآمده با نگاه به آن اثر نامآور، با پچپچهایی آمیخته به احترام از رب کالمنِ بزرگ سخن میگفتند که در راه پروردگار درگذشته بود، رب شلویمه، با همهٔ تکبر همیشگیاش، در برابر همسر بیچارهاش شرمی گناهآلود احساس کرد.
لیا ساعتها کنار هدیهٔ زرینش مینشست، با دستهای چروکیدهاش نوازشش میکرد و چشم میدوخت که مبادا ذرهای غبار درخشش آن را بگیرد. هر جمعه هنگام غروب، چهره در دستها نهاده و نمازهایش را در برابر شمعهای روشن زیر لب زمزمهکنان، برای روح فرزند ازدسترفتهاش نیز دعا میکرد. آنگاه ناگهان کلمات تند شوهرش او را از جا میپراند: «هنوز بهاندازهٔ کافی فداکاری نکردهای»، و لیا، چهره از خشم پریده و سینهاش در تپش، از شمعدان روی میگرداند.
روزی لیا از یکی از سفرهایش بازگشت؛ در چشمان کمسویش آتشی بود که شلویمه پیش از آن هرگز ندیده بود. با لحنی که نخست به گوش او چون عذرخواهی و سپس چون توبه و کفاره آمد، از خبری خوش سخن گفت.
«مردی جوان، اصیل، از خانوادهای متمول،» نفسنفسزنان گفت، «جفتی عالی برای دخترمان. جهیزیهای بسیار میخواستند. اما خدا را شکر، همین که تو موافقت کنی، نامزدشان میکنیم.»
رب شلویمه از این سخنگفتن ناگهانی او در شگفت شد. حتی او نیز دریافت که لبهای لیا خشکیده، چشمانش شعلهور است و چنان سخن میگوید که گویی هقهقهایش را فرومیبلعد. اما همهٔ اینها را به هیجانِ فرستادن دختر به زیر چادر عروسی نسبت داد.
لیا برای نخستین بار از روز ازدواجش رازی داشت که از شوهرش پنهان میکرد. میدانست که نمیتواند جلوِ امر ناگزیر را بگیرد. بهزودی نهتنها شوهرش، که سراسر شهر از سقوط او باخبر میشدند. لرزهای از ریشهٔ موهایش تا نوک انگشتانش دوید و پیکر کوچکش را تکان داد. دندانهایش در دهانش بر هم میخورد تا فریادِ این راز وحشتناک را با بلندترین آوا سر ندهد. اما لبهای پیر و لرزانش در پچپچی پیوسته میجنبید: «ای پروردگار پدرانم، ای خدای عزیز، تو دل مادر را میشناسی ــ مجبور شدم منورای پدربزرگ را بفروشم، منورای جادوییام را.»
شلویمه شبها نمیتوانست فریادهای نامفهوم او را دریابد: «برای جهیزیه پول کافی نداشتم.»
یکی از خویشاوندان پدریاش بود که میراث رب کالمن، آن شمعدان را، خریده بود، بدین شرط که لیا گنجینه را تا پس از نامزدی دخترش نزد خود نگاه دارد.
لیا، از شدت اضطراب دستوپاگمکرده، بسیار پیش از موعد نزد خیاط دوید. وقتی شوهرش در کنیسه بود و با رفقایش جشن میگرفت، میترسید با گنجینهای که دیگر از آنِ او نبود تنها در خانه بماند. روزهای پیش از مراسم را توانست در میان خشخش پارچهها، تیکتیک قیچیها و پرواز سوزنها بگذراند.
شب عروسی چنان شوریده میپلکید و وحشیانه میرقصید که مهمانان شگفتزده به یکدیگر نگاه میکردند. حتی در مراسم «پوشاندن عروس»، همان دم که دختر جوان زیر تور سرش اشک میریزد و شاعر، با همراهی نالههای ویولن و ضجههای زنان، از خوشبختی و بدبختی، از زندگی و مرگ میخواند، حتی در آن دم نیز لیا با چشمانی خشک و خیره ایستاده بود.
تنها لحظهای چهرهاش از تشنجی درهم فشرده شد، چراکه پنداشت خود اوست که مایهٔ این ضجههاست؛ چنانکه در تلمود آمده است: «آری، فقرا همچون مردگاناند.» بهتر بود اکنون پیکری بیجان بود ــ او، دختر اسرائیل، که همسر دانشمندش را به خاکستر و تهیدستی کشانده بود؛ او که دیگر آن لیای اشرافی، دختر رب کالمن، نبود. با کوششی بسیار خود را راست نگاه داشت، مبادا شوهرش به چیزی بدگمان شود. ترانهای را به یاد آورد که در کودکی میشناخت و ایستاده در برابر عروس، با آوایی نازک و ساختگی خواند:
و هنگامی که از اینجا میروی،
و هنگامی که میروی، ــ
آه، بیندیش که مرا چهقدر تنها میگذاری.
و رب شلویمه، چشمانش از شراب اندکی تار، شرمزده به او نگریست، با صدایی گرفته خندید و همسایگانش را سقلمهزنان پیوسته تکرار میکرد: «مگر عینِ عروسی گلانداخته نیست؟ به یهود بودنم سوگند، درست مانند عروسی جوان است!»