راویِ پرده‌نشینبازگشت به دسته ←
نوع قلم
حالت
اندازهٔ قلم
ایمان و افسانه

خویشتنی کوچک

مری لرنر — آمریکا
۴,۵۵۹ واژه — حدود ۲۳ دقیقه مطالعه
دربارهٔ این داستانمارگارت اوبراینِ هفتاد و پنج ساله می‌داند که به پایان کار نزدیک است؛ آیین‌های واپسین را به جا آورده‌اند و او آماده است، اما پیش از رفتن، باید با همهٔ «خویشتن‌های کوچک» زندگی‌اش روبه‌رو شود. مری لرنر در این داستان ژرف و تکان‌دهنده، واپسین مرور یک عمر را به سفری در لایه‌های روح بدل می‌کند.

مارگارت اوبراین، عمه‌بزرگی هفتاد و پنج ساله، می‌دانست که به پایانِ کار نزدیک است. گله‌ای نداشت، چرا که زندگیِ طولانی و پرمشقتی را پشتِ سر نهاده و اکنون دیگر از پای درآمده بود. کشیش جوانی که برایش آیینِ عشای ربانی می‌آورد، آخرین مناسکِ آمرزش را به جای آورده بود: روغن‌های مقدس بر پلک‌هایش (پروردگارا، گناهانِ دیدن‌هایش را بر او ببخش!)؛ روغن‌های مقدس بر لب‌هایش (پروردگارا، گناهانِ ناگفته و گفته‌هایش را بر او ببخش!)، بر گوش‌هایش، بر دست‌هایِ گره‌خورده‌اش و بر پاهای خسته‌اش. حالا آماده بود؛ هرچند می‌دانست نزدیک‌شدنِ آن حضورِ هراس‌انگیز، به معنای رنجی افزون‌تر است. پس دست‌هایِ آرامش را زیر قلبش جمع کرد، درست همان‌جایی که هرگز فرزندی در آن نیاسوده بود، اما اکنون چیزی در آن می‌رویید و از توانِ او تغذیه می‌کرد. به نظر می‌رسید در خیالاتی خوشایند غرق شده است.

همسایگان برای دیدنش می‌آمدند و او خود را جمع و جور می‌کرد و با مهربانی پذیرایشان می‌شد و به هر کدام توجهی خاص نشان می‌داد. «و جولیای شما به نیویورک رفت، خانم کارتی؟ گمان می‌کنم هیچ‌چیز را نمی‌پذیرفت مگر آنکه حتماً برود. وقتی من از وطن به اینجا می‌آمدم، دقیقاً همین‌طور بودم. با خودم می‌اندیشیدم خیابان‌ها پر از پول است. خب، خب؛ مرغ همسایه غاز است.»

یا به خانم دولین می‌گفت: «می‌بینم که تِرِنس دوباره شروع کرده، از قیافه‌ات پیداست. مرد بیچاره! هیچ‌گونه نمی‌شود جلویش را گرفت، مگر نه زنِ عزیزم؟ تهِ میگساری تشنگی است و تهِ عشق، اندوه.»

اگر مهمانانش بیش از چند دقیقه می‌ماندند، هر طور شده حواسش پرت می‌شد و پاسخ‌هایش مبهم می‌گشت. زیر لب چیزی درباره‌ی «هر هفت منطقه»، یا تپه‌های ویکلو، یا «خلیجِ زیبای کورک که نوک پایش را در اقیانوس نهاده» زمزمه می‌کرد؛ و سپس در سکوت فرو می‌رفت، در حالی که لبخند می‌زد و چشمانش بسته بود، اما نگاهش چنان تمرکزی داشت که عجیب می‌نمود. در این لحظات، بازدیدکنندگانش پچ‌پچ می‌کردند: «خداوند بزرگ! آن‌قدر نزدیک است که دیگر هیچ هیجانی برایش نمانده،» و با وقار و آرامش به سوی آشپزخانه می‌خزیدند و می‌رفتند.

برادرزاده‌اش، آنا لِنِن، که مادر دسته‌ای از بچه‌های شرور و پرهیاهو بود، برای لحظه‌ای کوتاه دست از کار می‌کشید تا گپی بزند.

خانم هِنلی یک روز فریاد زد: «ولی این موجود بیچاره و رنج‌دیده، دارد از پا می‌افتد، مگر نه؟ عقلش را از دست داده است.»

«تو این‌طور می‌اندیشی؟ من گمان می‌کنم هرگاه بخواهد توجه کند، هنوز عقلش سر جایش است؛ اما بیشترِ اوقات فقط در خود فرو رفته، همچون زنبوری مشغول چیزی است، هرچه هست که شب و روز در سرش می‌چرخاند. با اینکه چنان آرام دراز کشیده، اما به‌ندرت پلک می‌زند، و شب‌ها، من و همسرم صدای حرف‌زدنش با خودش را می‌شنویم. می‌گوید: «نه، نه، رد شدم. باید به آغاز بازگردم.» یا زمانی دیگر می‌گوید: «همین است، همین‌جاست. اگر می‌شد همین‌جا درنگ کنم!»»

«و به گمانت با خود درباره‌ی چه خیال‌بافی می‌کند؟»

«نمی‌توان گفت. خودش می‌گوید انگار در آسانسوری است، اما خب این به خاطر آن است که تمامِ روزش را در یکی از همان‌ها بالا و پایین می‌رود. مگر چه انتظاری می‌توان داشت؟ همین است که کلِ شبش شده «بالا! پایین!». دوتایی‌شان با این رفت‌وآمدها مرا به ستوه آورده‌اند. به او بانگ می‌زنم: «عمه مارگارت، چیزی لازم نداری؟» با بی‌صبری پاسخ می‌دهد: «نه، ندارم. آن‌قدر وسواس به خرج نده و این‌ور و آن‌ور نرو، باشد؟»»

«تچ! تچ!»

«و گمان می‌کنی بچه‌ها برایش تسکین‌بخش باشند؟ ابداً. فقط نگاهی به آن‌ها می‌افکند و می‌خواهد تنها باشد. چشمانش را می‌بندد و می‌گوید: «ببرشان، ببرشان. آن یکی‌ها واقعی‌ترند.»»

«و با این حال گمان می‌کنی هنوز عقلش سر جایش است؟»

«همین‌طور است. فقط چیزی است که دوست دارد در آن بیندیشد، چیزی که بدجوری بدان چسبیده است. وقتی پدر فلینت هم اینجاست همین‌گونه است. ابتدا مؤدب و بااحترام است، سپس کم‌طاقت می‌شود و اگر آن مرد بیچاره متوجهِ اشاره‌اش نشود، ناگهان کلاً کناره می‌گیرد و دوباره در فکر و خیال‌های خویش غرق می‌شود. آدم قسم می‌خورد که می‌ترسد چیزی را از دست بدهد.»

بازدیدکننده که زنی جوان بود، کوشید احتمالی را مطرح کند: «اگر بیوه بود یا ازدواج کرده بود، شاید زمانی کسی را دوست می‌داشت. شاید دارد سعی می‌کند آن روزهای جوانی را بازسازی کند. فکر می‌کنی ممکن است این‌طور باشد؟»

آنا سرش را تکان داد: «مادرم همیشه می‌گفت او مادرزاد ترشیده بود. تمامِ آنچه می‌خواست، کار کردن و پس‌انداز کردنِ اندکی پول بود، و هر لحظه‌ای که وقت داشت به کلیسا می‌رفت.»

«باز هم نمی‌شود با قطعیت گفت. معمولاً همین‌جور آدم‌ها وقتی دیگر خیلی دیر شده، سخت‌تر می‌گریند. عمه‌ی پیرِ خودم همیشه می‌زد زیر گریه و می‌گفت: «اگر می‌توانستم دوباره بیست و پنج ساله شوم، چقدر جورِ دیگری رفتار می‌کردم!»»

«شاید، شاید؛ هرچند بعید می‌دانم این‌طور باشد.»

و چنین نبود. پیرزن که آرام میان بالش‌هایش لم داده بود و چشمانش را بسته بود، اما نگاهی سرشار از تمرکز و توجهی عجیب داشت، در پیِ معشوقی از دوران جوانی‌اش نبود؛ هرچند، در حقیقت، زمانی کسی را داشت و هر از گاهی، هرچه می‌کوشید جلوی او را بگیرد، آن مرد به خیال‌پردازی‌هایش راه می‌یافت. در آن لحظه، او همواره این نظر عجیب را می‌داد: «گذشت! باید به آغاز بازگردم،» و با فشردنِ خویش به اعماقِ نخستین آگاهی‌اش، دوباره در جریانِ خروشانِ سال‌ها شناور می‌شد. هر بار امیدوار بود دورتر برود، هرچند سایه‌های دوردست وهم‌آلود بودند و اگر بیش از حد بدان‌ها نزدیک می‌شد، ناپدید می‌گشتند؛ چرا که وقتی وارد رودخانه‌ی خاطراتش می‌شد، بازگشت به‌شدت سریع بود. چه وسوسه‌انگیز بود این شتاب! هرچقدر هم که مشتاق بود در جایی درنگ کند، به سرعت رانده می‌شد تا اینکه خیلی زود، به نورِ معمولیِ روز می‌رسید. در آن نقطه، او همواره مسیرش را تغییر می‌داد و با دشواری، صعود را از سر می‌گرفت.

امروز، سخنی که برادرزاده‌اش درباره‌ی «دانی‌بروک فیر» گفته بود — چون آنا هم فرزند همان خاکِ کهن بود — گویی بادِ موافقی شد که بادبان‌های کشتیِ خیال‌پردازِ او را افراشت. ذهنش را به روی تمام اشکالِ آشنا بست و به عقب کشید — خیلی خیلی عقب، و تمامِ توانش را در تلاشی ارادی متمرکز کرد. برای لحظه‌ای انگار در فضایی پرجمعیت معلق ماند. این موضوع او را مضطرب نکرد؛ پیش‌تر نیز چنین تجربه‌ای داشت. این تنها بدین معنا بود که به‌خوبی تا سرچشمه بالا آمده است. وقتی پیکره‌ها ظاهر می‌شدند، همان‌هایی بودند که او بیش از همه آرزویشان را داشت.

سرانجام، آن‌ها شروع به شکل گرفتن کردند؛ نخست کم‌رنگ و سپس با بدنی کامل‌تر، و هر کدام محیط و فضای خاصِ خودش را به همراه می‌آورد — چه ابرهای ایرلندی به رنگ پر کبوتر و چمنزارهای سبز و تازه، چه رگبارهای ناگهانی، یا به همان اندازه ناگهانی، گشوده شدنِ آسمان، همراه با چک‌چک مداومِ قطرات آب از میان برگ‌ها در دلِ آفتابی درخشان.

برای «مارگارت اوبراین»، گویی ناگهان نور تندِ خورشیدِ تابستان در اتاق‌خوابِ کوچک، خنک و مرتبش پیچید. سپس، «او اینجاست!» و دخترکِ چهارساله‌ای با لباسی گل‌دار و صورتی که در بالا تنگ و در پایین گشاد بود، رقصان ظاهر شد. او راه را به سوی خانه‌ای کوچک و نوساز نشان می‌داد که صدای شادِ کوبشِ چکش از آن برمی‌خاست. الوارها و ابزارها در پیرامون پخش بودند؛ از درون، صدای مردان به گوش می‌رسید. دخترک با پاهای کوچکش بر پله‌ها کوبید و به داخل نگریست. سپس به سوی پلکانِ باریک رفت.

یکی از مردان گفت: «مارگارت کجا رفت؟ طبقه‌ی بالا هنوز تمام نشده. دارد می‌ریزد، ممکن است آن کوچولو سقوط کند.»

مردِ مسن‌تر صدا زد: «پگی! بیا پایین اینجا.»

جیغی از سرِ شادمانی برخاست. لباس صورتی در بالای پله‌ها پدیدار شد. «اووه، آن مردِ کوچولوی خنده‌دار، بابایی! یک پیرمردِ کوچولوی بسیار خنده‌دار با یک کلاهِ بلند! زود بیا، زود بیا ببینش.»

آن دو مرد به سوی پله‌ها دویدند.

«کجاست؟»

دخترک برگشت و اشاره کرد. آن‌گاه چهره‌اش درهم رفت. «رفت! مردِ کوچولو رفت!»

پدرش خندید و او را در آغوش کشید. «چقدر بزرگ بود، پگ؟ یعنی به اندازه‌ی خودت بود؟»

«نه، نه! کوچک.»

«به اندازه‌ی نوزاد؟»

لحظه‌ای اندیشید. «آری، دقیقاً به همان اندازه. ولی یک مرد بود، بابا.»

«خب، چرا نرفتی بگیری‌اش و برای باج نگهش داری؟ این مردمانِ کوچولو، کوهِ طلا پنهان کرده‌اند و هرچه از آن‌ها بخواهی می‌دهند تا آزادشان کنی.»

دخترک لب‌وبرچید و در آستانه‌ی گریستن بود. «می‌خواهم برگردد.»

«بعید می‌دانم آن لپرکان برگردد. این موجودات تا چشم از آن‌ها برداری، ناگهان غیب می‌شوند و دیگر هیچ‌گاه پیدا نمی‌شوند.»

مارگارت اوبراین با لذت خود را در آغوش گرفت. این خاطره‌ای تازه بود؛ تا بدین‌دم هرگز به این دوردست‌ها بازنگشته بود. اما چه نیکو همه‌چیز را به یاد داشت! گویی بوی تند و چوبیِ الوارها و بوی آهکیِ سفیدکاریِ زیرزمینِ سنگی را حس می‌کرد.

رویای پیرزن ادامه یافت. او از انبارِ بی‌پایانِ گذشته، خاطراتِ محبوبش را یکی‌یکی فرامی‌خواند. مارگارتِ کوچکی را دید با موهای دُم‌اسبی، کلاه و شال، که در روزی زمستانی به سختی راهیِ مدرسه می‌شد. روزهای زمستانیِ بسیاری در مدرسه دیده بود، اما این یکی به سببِ اشک‌هایی که در راه ریخته بود، متمایز بود. نیمکت‌های بلند، تخته‌سنگ‌ها، نمودارها و آموزگارِ قدبلند را پشتِ میزش دید. با بغضی در گلو، دید که دخترک با هق‌هق اعلام کرد: «دیگر نمی‌آیم اینجا، آقای وایلد.»

«چه گفتی، مارگارت؟ چرا نه؟ مگر من با تو نیکو نبودم؟»

اشک در گلوی کودک حلقه زد. «اوه، آقای وایلد، دقیقاً به خاطرِ این است که شما با من بسیار نیکو هستید. می‌گویند شما دارید سعی می‌کنید از من یک پروتستان بسازید. برای همین دیگر نمی‌آیم.»

مردِ قدبلند دخترک را پیش آورد و بر زانویش نشاند و او را اطمینان داد. مارگارت اوبراین اکنون می‌توانست آن صحنه را با لذتی لطیف مرور کند. او مجبور نشده بود مدرسه‌ی محبوبش را رها کند. آقای وایلد برایش توضیح داده بود که برادرهایش تنها چون او بسیار باهوش و عزیزِ آموزگار است، دارند سر به سرش می‌گذارند.

مارگارتِ کوچکی را دید که در کلیسا بر کفِ سنگی و سرد زانو زده و به تصاویرِ قدیسان خیره شده یا صدای خش‌خشِ شاخه‌های نوپای باغ را از بیرون می‌شنود. مارگارتِ دیگری، کمی بلندتر، که هر بار پدرش به بازارچه می‌رفت، برای یک برگه‌ی تازه از ترانه‌های محلی التماس می‌کرد؛ همان برگه‌های بلند و نازک با اشعاری که ریز چاپ شده بودند. باید این‌ها را با آهنگ‌های آشنا می‌خواندی. و بعد، این مارگارت که اجاق را جارو می‌کرد، تورب‌ها را روی هم می‌چید و بر نیمکتش در گوشه‌ی شومینه آواز می‌خواند. گاه ترانه‌ای بود درباره‌ی «کتِ قرمزِ قدیمی و کوچکی که پدرم می‌پوشید»، که «همه دکمه بود، دکمه، دکمه، دکمه؛ همه دکمه‌ها از جلو بسته شده بود»؛ یا ترانه‌ای دیگر که این‌گونه آغاز می‌شد: «اوه عزیزم، آخر چه اتفاقی افتاده؟ جانی خیلی است که در بازارچه مانده! قول داده بود یک روبانِ آبی بخرد تا موهای قهوه‌ایِ زیبایم را با آن ببندم.»

سپس تصویری بود از زمانی که پری‌ها حقیقتاً خامه‌زن را جادو کرده بودند و هرچه تلاش می‌کردی، کره نمی‌گرفت، حتی ذره‌ای. مارگارت و مادرش خامه‌زن را از هم باز کردند و هر قطعه‌اش را بررسی کردند. هیچ چیزِ غیرعادی‌ای نبود. مادرش گفت: «کارِ پری‌هاست. جمعه است، روزِ ارواح. یک نعلبکی خامه بگذار بیرون برای مردمانِ کوچک، هرچه می‌خواهی بکن.» دختری قدبلند با پیراهنی از پنبه‌ی آبی، در حالی که گیسوانِ بلند و سیاهش در عصرِ بادآلود دورِ سرش می‌رقصید، خامه را بر سنگ‌فرش‌های جلوی درگاهِ کوتاه نهاد و بی‌درنگ دوباره به داخل رفت. روزِ بعد، کره چنان «گرفت» که مپرس! هنوز درست شروع نکرده بودند که حس کردند کره دارد می‌بندد. وقتی مارگارت همزن را می‌شست، «چشمش به گوشه‌های تاریکِ اتاق بود»، چرا که گویی هوا شلوغ بود و صدای پچ‌پچی می‌آمد.

پس از این تصویر، همواره همان دخترِ قدبلند با همان پیراهنِ آبی می‌آمد، اما این بار شالی بر سر داشت. او سیب‌زمینی‌ها را از توده‌های پناه داده شده‌ای که در فضای باز زمستان‌گذرانی می‌کردند، می‌آورد. از میانِ یک سطل، سنگِ کوچکی را بیرون کشید؛ تخت، مستطیلی و صاف‌تر و متناسب‌تر از هر سنگی که تا بدین‌دم دیده بود.

به مادرش گفت: «چه سنگِ عجیبی!»

مادرش شانه کردنِ پشم را رها کرد تا نگاهی بیندازد. «حق داری بگویی. این یکی از میزهای پری‌هاست. دقیق‌تر نگاه کن، شاید صندلی‌های کوچکشان را هم پیدا کنی.»

همان‌طور بود که مادرش گفته بود. مارگارت چهار سنگِ کوچک‌تر با ظاهری مشابه یافت که می‌شد تصور کرد چهارپایه‌ی عروسک‌های ریز باشند.

«بدهم‌شان به بیِ کوچک برای بازی؟»

«نمی‌دهی. می‌گذاری‌شان بیرون. صبح، هر چقدر هم در دشت و دمن بگردی، هیچ ردی از آن‌ها پیدا نمی‌کنی، چون پری‌ها دوباره می‌برندشان.»

پس مارگارت میز و صندلی‌های پری‌ها را بیرون چید. صبحِ روزِ بعد، با کمی تردید بیرون دوید، چون می‌ترسید آن‌ها را پیدا کند و بدین‌سان داستان خراب شود. اما نه! غیب شده بودند. هرگز دوباره آن‌ها را ندید، اگرچه در تمام جاهایی که فکرش را می‌کرد گشت. و آن آخرین توده‌ی سیب‌زمینی نبود که چنین سنگ‌های مرموزی از دلش بیرون می‌داد.

مارگارت که از صحنه‌ای به صحنه‌ی دیگر رشد می‌کرد، دوباره در گروهی از پسران و دخترانِ خندان ظاهر شد.

«حالا چه بازی کنیم؟»

«بیایید امتحانِ پیچک را بنویسیم.»

«برگ‌ها این‌جا هستند.»

هر کدام نامی بر برگی نوشتند و در ظرفی از آب افکندند. صبحِ روزِ بعد، مارگارت که دل‌شوره‌ای در جان داشت، زود و پاورچین‌ـ‌پاورچین به طبقهٔ پایین رفت تا برگِ خویش را بازشناسد. آری، تقدیر رقم خورده بود. با دیدنِ سطحِ کبودِ برگ، اشک در چشمانش حلقه زد. نامِ مادربزرگِ کوچکش را بر آن نوشته بود و حالِ نزارِ برگ، مرگِ او را پیش از پایانِ سال نوید می‌داد. باقیِ برگ‌ها دست‌نخورده مانده بودند. مارگارت به‌سرعت آن تکهٔ شومِ پیچک را نابود کرد و دم فروبست، هرچند بچه‌ها با هیاهو می‌پرسیدند: «یک برگ کم است. مالِ کی غیب شده؟» «مالِ من آنجاست!» «جان، مالِ توست؟» «استر، مالِ توست؟» اما مارگارت سکوت اختیار کرد و در همان سال، مادربزرگِ کوچک درگذشت. البته که او پیر بود، اگرچه هنوز رمقی داشت؛ بااین‌همه، مارگارت دیگر هرگز آن بازی را نکرد. گویی با سرنوشت قمار می‌کرد.

و دخترها همچنان از کنارش می‌گذشتند. مارگارت آرام اما بیش از حدِ معمول قد کشید و به قامتِ زنانه درآمد؛ دامن‌هایش بلندتر شدند و گیسوانش را می‌بایست از پشت کوتاه می‌کردند. اما او موهایش را رها گذاشت و همچنان با پسرها می‌دوید، در مرداب‌ها به جست‌وجو می‌پرداخت، از درختانِ سیب بالا می‌رفت و به تپه‌های بادخیز یورش می‌برد. مادرش به خواهرش، مری، اشاره می‌کرد که با وجودِ خُردسالی، حالا کنارِ شومینه می‌نشست و به «گلدوزی برای اعیان» مشغول بود. مری قلاب‌بافی هم می‌دانست و مجموعه‌ای از طرح‌های ظریفِ «شبدر» داشت. ازاین‌رو، مادر مارگارت را سرزنش می‌کرد.

«تو را چه می‌شود که همواره چون گوزنی گریزپا می‌پری و می‌دوی؟ وقتِ آن است که عاقل شوی و چیزی بیاموزی. تو را تنها به کارِ سوت زدن و تفنگ‌های شکاری می‌آید، و تا جایی که من می‌بینم، در این کارها هیچ پولی نهفته نیست.»

بهارها چه سوت‌های ظریفی که از مغزِ ساقه‌های بید نمی‌ساختند! و تفنگ‌های شکاری‌ای که از ساقهٔ درختانِ انگورِ وحشی می‌تراشیدند و با تکه‌چوب‌های پنبه‌شده که چون پیستون عمل می‌کرد، آن‌ها را از آبِ نهر می‌آکندند! پشتِ پرچین‌ها پنهان می‌شدند و هم دشمنان و هم دوستان را خیس می‌کردند. بارها پیش آمد که در نتیجهٔ این شیطنت گوششان را بکشند یا بی‌شام به بستر روند و وانمود کنند سفره‌ای را که با سیب‌زمینی‌های تنوری پر شده بود نمی‌بینند؛ آن‌ها را «سیب‌زمینی‌های خندان» می‌نامیدند، چرا که همیشه از پهلو ترک خورده بودند. در کنارش هم دوغِ لذیذ، تخم‌مرغ‌های تازه، نانِ جو و کرهٔ تازه بود. مادرشان وقتی می‌دید روزِ بعد با ولع به سراغِ حلیمِ خود می‌روند، لبخند می‌زد و می‌گفت: «بچه‌ای که شام نخورد، برای صبحانه سهمِ دو نفر را می‌طلبد.»

چه سرزنده و پرشور بودند، تمامِ این چهره‌ها! آن موجودِ چشمک‌زن و بازیگوش پیر شود؟ چطور چنین چیزی ممکن بود! گام‌های متینِ بلوغ حتی با ستاره‌های او نیز هم‌خوانی نداشت. بااین‌حال، با تمامِ بی‌میلی، داشت بزرگ می‌شد. در پرتوِ مهتاب، پسرکِ دست‌وپاشلفتی‌ای بر دروازه تکیه داده بود؛ حال آنکه او داخلِ خانه بود و آماده می‌شد تا خویش را پنهان کند. اما هیچ‌کس متوجهِ اضطرابِ او نشد.

مادرش، بی‌خبر از همه‌جا، گفت: «باز هم این پسرِ بلندبالای مک‌موری آمده؛ شرط می‌بندم دنبالِ مری می‌گردد.»

اما او برای مری نیامده بود، هرچند مری در نهایت با او ازدواج کرد و چند سال پس از سفرِ تنهاییِ خواهرش، به همراهِ فرزندانشان به آمریکا آمد.

ورودِ جری مک‌موری، خبر از به گل نشستنِ کشتیِ رویاهای او بر صخره‌های واقعیت می‌داد. چه کسی به زندگیِ خشک و بی‌روحِ زنی بالغ اهمیت می‌داد؟ جادو حالا دیگر پشتِ سرش بود و اگر فواصلِ میانِ دوره‌هایِ درد اجازه می‌داد، او دوباره چهره‌ای منتظر به سوی رویاهای کودکی‌اش می‌گرفت. گاه می‌توانست دو بار این سفر را طی کند بی‌آنکه رنجی بر او روا شود. اما فواصلِ آسایشش مدام کوتاه‌تر می‌شد؛ اغلب پیش از آنکه بتواند درست در لذت‌هایش غرق شود، چیزی رشتهٔ افکارش را پاره می‌کرد. و همیشه رویایی بود که از دیگران وهم‌آلودتر می‌نمود و او بیش از هر چیز مشتاق بود دوباره آن را بازیابد. سرانجام، کلماتِ اتفاقیِ آنا، او را به این مسیر رهنمون شد.

وقتی آنا می‌دید خاله‌اش در آن حالتِ «خلسه و خیال‌بافی» نیست، تمامِ تلاشش را می‌کرد تا حواسِ او را پرت کند؛ مثلاً بچه‌ها را می‌فرستاد تا بپرسند «آیا اکنون یک جرعه چای می‌نوشد» یا تکه‌ای ژلهٔ شراب می‌خواهد. یک روز، بعد از آنکه بیمار شبی سخت را پشتِ سر گذاشته بود، آنا کتِ ابریشمیِ بلند و جدیدش را برای بازبینی نزدِ خاله‌اش آورد؛ چه پیرزن همواره زنی «شیک» و «خوش‌تیپ» بود و در ایامِ جوانی، لباس‌های فاخرِ بسیاری دوخته بود. چشم‌های تیزِ پیرزن بر تزئیناتِ گیس‌بافِ مجلل و چشم‌گیری که جلوی گشادِ لباس را می‌بست، خیره ماند.

با لحنی تحقیرآمیز پرسید: «این چه جلف‌بازی‌ای است؟»

آنا که داشت برآشفته می‌شد، پاسخ داد: «لابد شما یکی از آن لباس‌های تنگِ گانزی را ترجیح می‌دادید که چون جرسی به تن می‌چسبد و سراسرِ جلویش دکمه است.»

نوری ناگهانی در چهرهٔ پیرزن درخشید. فریاد زد: «پیدایش کردم! همانی است که این مدت در پی‌اش بودم. حالا به یاد می‌آورم... آن کتِ قرمز! باید به آغاز بازگردم.»

و با این سخن، رفت؛ خود را رها کرد و آرام گرفت، گویی تسلیمِ طلسمِ هیپنوتیزم شده باشد.

برای رسیدن به هر تصویری در گالریِ ذهنش، می‌بایست از نقطهٔ آغاز شروع می‌کرد. سپس آن‌ها را به ترتیب دنبال کرد؛ تمامِ آن صفِ دختربچه‌ها را: کسانی با لباس‌های صورتی، کسانی با لباس‌های آبی‌رنگ، با پاهای برهنه یا کفش‌های چرمیِ زمخت؛ که دامن‌های کوتاه‌شان را تکان می‌دادند و گیسوانِ ضخیم‌شان را می‌بافتند. حوالیِ نیمهٔ راه، چهره‌ای جدید پدیدار شد؛ دختری نُه یا ده ساله که جلوی تکه آینه‌ای تار، این‌سو و آن‌سو می‌پیچید و به کتِ قرمزی که تا پاشنه‌های پایش می‌رسید، اخم می‌کرد؛ تردیدی نبود که کت را سایزِ بزرگ خریده بودند تا زود برایش تنگ نشود. آستین‌ها دست‌های قهوه‌ای و کوچکِ او را بلعیده بودند، شانه‌ها و پشتِ کت به شکلی مضحک چون گونی شده بود و جلویش نیز گویی لب‌ولوچه آویزان کرده بود.

«عینِ پدر غاز شده‌ام. عمراً اگر این‌گونه بپوشمش.» با تصمیمی ناگهانی اخم کرد. «یعنی می‌توانم کمی اصلاحش کنم؟ همان‌گونه که مامان کت‌های جان را برای مارتین کوتاه می‌کند؟»

با سوزن و قیچی و نخ، خزید و به اتاقکِ کوچکش زیرِ شیروانی رفت. اولِ ظهر بود که به دریدگیِ درزها پرداخت. صبح گذشت و ساعتِ ناهار نیز فرارسید.

«پگی! این دختره کجا غیبش زده است؟»

«گمانم رفته است خانهٔ خاله ترزا.»

«خب، خدا را شکر که جلوی چشمم نیست، چه دست‌هایم می‌خارید که تکانی به او بدهم. همین‌طور می‌ایستاد و خودش را می‌پیچاند، و مدام به اندازهٔ آن کتِ خوبی که برایش خریدم گیر می‌داد. فسقلیِ لجباز!»

برای خیاط کوچک زیرشیروانی، بعدازظهر با سرعت برق و باد گذشت: سنجاق‌زدن، بخیه‌زدن و دوختن؛ پرو کردن، دوباره دریدن و دوباره اندازه گرفتن. «یک ذره دیگر تنگش می‌کنم.» ناچار شد به پنجره بچسبد تا واپسین ذره‌های نور روز را شکار کند. هنگام غروب، موهای تیره‌اش را از روی گونه‌های گل‌انداخته‌اش کنار زد و بدن استوارش را به‌زور در کت قرمز چپاند. باور کنید که درست قالب تنش شده بود! بر اساس خطوط لباس سوارکاری خانم تنومندی که در حومهٔ شهر هنگام شکار دیده بود، دوخته شده بود؛ دکمه‌هایش بر سینهٔ تخت و پسرانه‌اش سخت بسته می‌شد و کمر کوچک و چهارشانه‌اش را چون بطری می‌گرفت. گرد باسن باریکش، دامن کت چون فریکی کوتاه باز می‌شد. زیر آن، دامن کالیکو و پاهای قهوه‌ای‌رنگی که جای خراش‌های خار و خاشاک بر آن‌ها بود.

در حالی که گرم پیروزی بود، از پله‌ها پایین دوید. مادرش و یکی از همسایه‌ها در تلألوی آتش تورب نشسته بودند. کوشید با اعتمادبه‌نفس با آنان روبه‌رو شود، اما با دیدن چهره‌های بهت‌زده‌شان، تردید وجودش را گرفت. پیش آینه چرخید.

مادرش فریاد زد: «یا خدا! این چه پوست سوسیسی است که پوشیده‌ای؟» بعد، وقتی کم‌کم دوزاری‌اش افتاد، گفت: «شکر خدا، الن! این‌ها بقایای آن کت تازه و شیک است که می‌خواستم برایش بخرم، آن‌قدر بزرگ که تا پنج سال دیگر هم اندازه‌اش باشد!»

دخترک نالید: «بسیار گشاد بود!» و بعد با لحنی چاپلوسانه ادامه داد: «فقط یک ذره تنگش کردم مامان. حالا عالی شده؛ تازه شاید زیاد هم چاق نشوم. نگاه کن، ببین چقدر اندازه شده!»

مادرش داد زد: «اندازه! خدا به دادمان برسد!»

همسایه پرسید: «این دختره خودش این ژاکت را دوخته؟»

مارگارت با جسارت پاسخ داد: «بله، من. خودم بُرش زدم، شکل دادم و دوختمش. تهش را هم چینی دادم.»

همسایه به مادر مارگارت گفت: «مگی، برای بچه‌ای در سن‌وسال او، این بهترین کاری است که تا حالا دیده‌ام. نباید از او ایراد بگیری؛ به‌راستی خوب درش آورده است. و تازه،» و ناگهان زد زیر خنده‌ای مهارناپذیر، «زن عزیز، خودش باید بپوشدش!» «حالا فقط یک اسب و یک زین زنانه می‌خواهد تا بشود سوارکاری حسابی!»

این‌گونه شد که ویران‌کردن بی‌پروا و عمدی آن کت قرمز خوب — در خانه‌ای که کت‌های خوب به‌ندرت در آن یافت می‌شدند — سرانجام با خنده به پایان رسید. چه مدت آن ژاکت تنگ را پوشید و در آن چه اندازه احساس شکوه کرد، بگذارید بقیهٔ بچه‌ها هرچه می‌خواهند بخندند!

پیرزن چه لذتی از این خاطره می‌برد! این رویداد با همهٔ جزئیاتش، حسی از ماندگاری داشت که با گذرا بودن دیگر لحظات پراکنده در تضاد بود. مارگارت اوبراین همهٔ آن چهره‌های دیگر را می‌دید، اما در حقیقت همان کودکی بود با کت قرمز. در سالیان دراز پس از آن، لباس‌های زیبای بسیاری دوخته بود — دختران شاد را برای فتح دل‌ها جامه پوشانده و عروسان زیبا را برای محراب کلیسا آراسته بود. از همهٔ آن‌ها حالا هیچ‌چیز باقی نمانده بود؛ اما می‌توانست زبری پارچهٔ خوب کرزی قرمز را زیر انگشتان کوچک و سوزن‌خراشیده‌اش حس کند و درخشش رنگ غنی‌اش را در برابر گونه‌های قهوه‌ای‌رنگش، که باد بوسیده بودشان، ببیند.

با وجد فریاد زد: «عین واقعیت! دقیقاً عین واقعیت!»

آنا با دلسوزی و ملایمت پرسید: «چه واقعیتی، خاله مارگارت؟ عزیزم، نکنه از پایان عمر می‌ترسی؟»

«نه، نه، جانم. من خیلی وقت پیش خود را تسلیم کردم، هرچند در آغاز پذیرفتنش تلخ بود. خب، خب، خدا مهربان است و هیچ‌کس تا ابد زنده نمی‌ماند.»

چشم‌هایش، که با دیدن دو شعلهٔ تابان چراغ‌های گازی گشوده شده بود، چنان پلک زد که انگار مدت‌ها در نوری ملایم‌تر زیسته است. با شوخی پرسید: «این همه نور برای چیست؟ لابد زن شمع‌فروش مرده است. همهٔ این شمع‌های خیره‌کننده را خاموش کن، بد نیست. هنوز روز است؛ دقیقاً همان ساعت از روز که همیشه بیش از هر وقت دیگری دوست داشتم.»

آنا اطاعت کرد و در گرگ‌ومیش نرم بهاری، کنار تخت نشست. نسیم خفیفی از زیر پرده‌های سفید و رقصان به درون خزید و با خود عطر علف‌های تازه و شکوفه‌های گلابی را از حیاط مرتب آورد. گویی این لحظه‌ای جداافتاده از ساعات شتابان روز پرمشغله بود برای استراحت و تفکر و راز و نیاز؛ لحظه‌ای گشوده. پیرزن لابد دعوت این لحظه را حس کرده بود، چون سرش را چرخاند و دستش را با شرم و حیا سوی برادرزاده‌اش دراز کرد.

«آنا، دخترم، گمان می‌کنی عقل از سرم پریده، نه؟ اما نه؛ هیچ زنی در زندگی‌اش به اندازهٔ من سر و پا نبوده است. می‌خواهی به تو بگویم این همه روز و شب طولانی در سرم چه نقشه‌هایی می‌کشیدم؟ شرط می‌بندم برایت خنده‌دار باشد.»

و تا جایی که توانست، روند خیال‌پردازی‌هایش را تعریف کرد. اما آنا نخندید. در عوض، با آن همدلی و درک همیشگی سلت‌ها، چشم‌هایش پر از اشک شد. «بگذار به تو بگویم، من خودم هم بسیار به این چیزها اندیشیده‌ام. به همهٔ دختربچه‌های کوچکی که زمانی من بودم و حالا دیگر نمی‌توانند زنده باشند.»

پیرزن، که از این واکنش غیرمنتظره به وجد آمده بود، فریاد زد: «دقیقاً زدی به هدف! فقط برای من، این موضوع بسیار غم‌انگیز است. آنجا دنیایی از دختران بیچاره و عزیز هست که هیچ‌کس جز من نمانده که به یادشان باشد، و به‌زودی حتی او هم نخواهد بود. گاه انگار التماس می‌کنند که فراموش نشوند؛ از همین رو ناچارم در سرم زنده نگهشان دارم. دارم موفق می‌شوم هم؛ و اگر سخنم را باور کنی، انگار آن فسقلی‌ها واقعی‌ترند و بچه‌های زندهٔ این‌جا فقط سایه‌اند.» صدایش از اشک‌های ناگهانی گرفت. «آن‌ها همهٔ بچه‌هایی هستند که در عمرم داشته‌ام. ای وای از غمی که دارم! اینکه باید ترکشان کنم! حالا دیگر می‌میرند، چون هیچ‌کس زنده نمانده که بتواند به یادشان باشد.»

زیبایی آنا، که پیش‌تر زیر بار دغدغه‌های خانه و بچه‌ها رنگ باخته بود، گویی دوباره همهٔ شور و شادابی سابقش را به دست آورد. با اشتیاقی دخترانه پیش خم شد و با مهربانی تازه‌ای زمزمه کرد: «خاله مارگارت، هنوز روزهای بسیاری برایت باقی مانده است. من هر شب، درست دم غروب، این‌جا کنارت می‌نشینم و تو می‌توانی دخترهایی را که به یاد داری به من نشان دهی. مادرم بارها از آن جای قدیمی برایم تعریف کرده بود و من خودم هم خوب به یاد دارم، هرچند در میان همهٔ آنان از همه کوچک‌تر بودم. پس می‌توانی آنجا را با همهٔ آدم‌های ما پر کنی؛ ماری و مارگارت، جان، مارتین و استر، عمو شیمس و بقیه. من آنان را درست به شفافیت تو می‌بینم، چون در سرم جایی دارم که وقتی به فکر فرو می‌روم، تصویرها چون ستاره‌های شبی یخ‌زده، انبوه و واضح می‌شوند. آن‌وقت، تا وقتی من پیوسته یادشان را زنده نگه دارم، آنان تا روز قیامت می‌رقصند و این‌سو و آن‌سو پرسه می‌زنند.»

چنین بود که پیرزن سرانجام به مرادِ دل رسید؛ او جلوه‌هایِ کهنِ خویشتن را بازآفرید و آن‌ها را به ودیعت به نسلِ بعد سپرد، در حالی که از این اندیشه در پوست نمی‌گنجید که آن‌ها را از گزندِ فراموشی رهانیده است. با حظّی وافر می‌پرسید: «آن دخترکِ جسور را به یاد داری که ماده‌گاوِ دلبندش را به تازیانه می‌گرفت؟» و هرچه زمان می‌گذشت، چنان سخن می‌گفت که گویی از غریبه‌ای حرف می‌زند. «و آن سلیطهٔ دیگر را چطور، که می‌خواست از آن نیم‌تنهٔ مرغوب، جلیقه‌ای بافتنی سر هم کند؟ دلم می‌خواست یک بارِ دیگر آن یکی را حسابی گوشمالی می‌دادم.»

با این همه، پیرزن همچنان بر ماندن پای فشرد و یک ماهِ تمام بیش از موعدِ مقدر تاب آورد. با فرارسیدنِ عنفوانِ بهار، روزها رو به بلندی گذاشت. در آن شفق‌هایِ آرامِ دمِ غروب، آن دو زن بساطِ نمایشِ خود را می‌گستردند و برای ورود و خروجِ بازیگرانِ صحنه نشان می‌گذاشتند. بر آن روتختیِ سپید، پیکره‌هایی شادمانه به رقص درمی‌آمدند؛ تصاویری چنان درخشان و به ناباوری جوان، که گویی تمامِ سیرِ تطورِ دوشیزگیِ یک زن بود. اکنون که با هم انس گرفته بودند، گویی خودبه‌خود رخ می‌نمودند و با زیباییِ خندانشان، ساعاتِ محنت‌بارِ او را تسکین می‌دادند، یا ناگهان در هیئتی متفکر فرو می‌رفتند و با وقاری شایسته، در لحظاتِ وجدِ معنوی‌اش با او همراه می‌شدند.

کشیشِ جوان در یکی از آن آخرین روزها به آنا گفت: «زنی است قدیسه‌وار؛ و فرجامش نیز مقدس خواهد بود. تأملاتش بایست زیبا باشد، چرا که پرتوِ حقیقتِ بهشت بر سیمایش نشسته است. چنان می‌نماید که گویی هم‌اینک نوایِ قدسیِ فرشتگان را می‌شنود.»

و آنا، در حالی که با احترام سخنانش را تأیید می‌کرد، دم برنیاورد. او مردی بود نیک‌نهاد و دلسوز و کشیشی از جانبِ پروردگار، اما چون پروردهٔ آمریکا بود، درست همچون شوهرِ متین و مهربانِ آنا، از آن حلقهٔ سحرآمیزِ فهم و ادراک فرسنگ‌ها فاصله داشت. آنا با سعهٔ صدر با خود اندیشید: «بیچاره، هیچ نمی‌بیند. اما نیتش خیر است.» پس شوهر را مأمور کرد تا نگاهبانِ کودکان باشد و خود، با فراغِ بال، علایقِ دون و دغدغه‌هایِ روزمرهٔ زندگی را همچون جامه‌ای از تن برکند و دگرباره به آن قلمروِ افسون‌شده بازگشت.

❦
دانلود ایپاب این داستان
→ داستان قبلیفهرست دستهداستان بعدی ←