راویِ پرده‌نشینبازگشت به دسته ←
نوع قلم
حالت
اندازهٔ قلم
عشق و خانواده

یاگیتسا

کساور شاندور-گیالسکی — کرواسی
۲,۵۵۲ واژه — حدود ۱۳ دقیقه مطالعه
دربارهٔ این داستاندر شبی گرم و مهتابی، راوی از میان کوه و جنگل راهی خانه است و دل‌تنگیِ قدسیِ طبیعتِ خفته بر جانش چیره شده است. «یاگیتسا» از مشهورترین داستان‌های گیالسکی است؛ روایتی شاعرانه از دختری روستایی و عشقی که در حافظهٔ مردم کرواسی زنده مانده است.

مدت‌ها با کارگران روزمزد کار کرده بودم. چون راه افتادم تا به خانه بازگردم، شب فرا رسیده بود. شبی گرم و دل‌انگیز از تابستان بود. طولانی‌ترین راه را برگزیدم، چرا که زیبایی آن غروب مرا در خود غرق کرده بود. کوه‌ها در پرتو ماه انگار می‌لرزیدند؛ سایه‌هایی بلند و سیاه از درختان بر زمین افت 1 ه بود و عطر گلی ناشناخته فضا را آکنده بود. آوای بلبلان شب‌خوان از دل جنگل، از میان بوته‌زارِ تپه‌ها و از لابه لای علفزارهای انبوهی که حشرات در آن‌ها ساز می‌زدند، به گوش می‌رسید.

در شبی چنین، آرامشِ طبیعتِ خفته و راز شیرینِ سایه‌ها، گرمایی از سرِ شوق در دل می‌ریزد. نوعی دل‌تنگیِ قدسی بر من چیره شد. گاه در جا می‌ایستادم و با شعف به افقِ مه‌آلود و روشن چشم می‌دوختم. رویاهای جوانی بازمی‌آمدند، آرزوهای دیرسال و خاک‌خورده سر برمی‌داشتند و من، چندان که خود نیز نتوانم به روشنی بازگویم، مشتاقِ چیزی بودم. زیباییِ شبِ تابستانی مرا مست کرده بود. در آن سکوتِ عمیق و شیرین، ناگهان نغمه‌ای برخاست؛ آوایی که جوانی آن را می‌سرود. نخست، پژواکِ کوه‌ها آن نغمه را به گوشم می‌رساند و در تردید بودم که آیا این نوایی‌ست یا صدایی قطع‌شده که آواز سر داده است. سپس، آهسته و پیوسته نزدیک‌تر شد. دیگر جای هیچ شکی نبود که نغمه‌ای است؛ بر بالِ نسیمِ نرم و پاک نشست و به من رسید و ملودی‌اش همان سرودِ کهنِ مردمی بود. شیفته‌وار و شتابان، به دنبالِ آن آوا روان شدم تا بهتر بشنوم و به آن نزدیک‌تر شوم.

کشاورزی جوان و بلندقامت، پابرهنه و شتابان از کنارم می‌گذشت. در یک دست شاخه‌ای داشت که آن را چابک‌دستانه تاب می‌داد. کلاهِ گرد و کهنه‌اش بر پسِ گردنش افتاده بود و بادِ شبانگاهی موهای پیشانی‌اش را می‌نواخت. سرش را سرفراز نگاه داشته بود، گویی می‌کوشید با آوای خویش به اوجِ آسمانِ شفاف و بادخیز برسد.

او تندتر می‌رفت و من به دنبالش روان بودم. نغمه‌اش مرا می‌کشید. در لحنِ پرشورِ آن و در واژه‌هایی که تمجیدِ عشق بود، اشتیاقی ژرف نهفته بود. چون به روستا نزدیک‌تر شد، آهنگش را دیگرگون کرد و نغمهٔ تازه، شادمانه و کنایه‌آمیز بود:

«قفل را هل بده، در را به‌سختی باز کن، به‌زودی، عزیزم، در کنار تو خواهم بود.»

پژواک از دره بازگشت و در آن طنین، چیزی سرسخت و تک‌افتاده، شبیه به بانگِ گوزنی جوان به گوش می‌رسید.

پسرک روستایی از جاده‌ی اصلی خارج شد و به سوی تپه‌ها پیچید. آن‌ بالا، میان درختان میوه ـ که نیمی از آن‌ها زیر نور مهتاب به سپیدیِ رنگ‌پریدگی گراییده بود و نیم دیگر در سیاهیِ سایه‌ها غرق بود ـ خانه‌ای روستایی رخ می‌نمود. در سوی سایه‌سارِ خانه، پنجره‌ی کوچکی با روشناییِ چراغی، چون سرخیِ آتش می‌درخشید.

چون پسرک به پای تپه رسید، چراغ خاموش شد. بانگِ گشوده شدن دری از خانه به گوش رسید و سایه‌ای با شتاب از عرضِ حیاطِ مهتاب‌زده گذشت.

با خود گفتم: «آها!» و این کلام خالی از حسد هم نبود. «پنداشتم بی‌گمان قرارِ عاشقانه‌ای در میان است.» در همین فاصله، پسرک به‌آرامی از تپه بالا رفته بود. صد قدم آن‌سوتر، پیکر زنی به استقبالش آمد. از پناه‌گاهم، در پسِ تنه‌ی ستبرِ درخت سیبِ کهنی، دختر را شناختم: یاگیتسا، زیباترین دخترِ روستاییِ آن دیار. لرزه‌ای بر جانم افتاد. زیر لب زمزمه کردم: «او! با آن همه وقار و متانتی که همواره از خود نشان می‌دهد.»

پسرک در کنارش ایستاد، اما نه دست دادند، نه بوسیدند و نه یکدیگر را در آغوش کشیدند. ایستادند، به چشمِ هم نگریستند و به نام خداوند و مریم مقدس به یکدیگر سلام گفتند. پسرک به دنبال تکیه‌گاهی گشت و با دیدن کنده‌ی درختی، نیمه‌ی راستِ تنِ خویش را بدان تکیه داد.

پسرک با طنینی بلند گفت: «بسیار تند راه آمدم» و آستینِ پیراهنش را بر چهره کشید تا عرقِ پیشانی‌اش را بزداید. دختر بطری‌ای از پنهان‌گاهِ خود بیرون آورد و سوی او دراز کرد. در حالی که اندکی روی برگردانده بود، توضیح داد: «امروز پدر به خانه‌ی شراب‌ساز رفت و بشکه‌ای شراب آورد. ما نیز اندکی از آن نوشیدیم.» او هم‌چنان ایستاده بود و سنگینیِ تن را بر یک پا انداخته بود؛ با دستی ساقه‌ی گیاهی را گرفته بود و سرِ دیگرش را می‌جوید.

پسرک بطری را ستاند و به‌آرامی تکان داد. آن‌گاه آن را سوی روشنایی بالا برد، سری به نشانه‌ی تایید تکان داد، با دیگر دستش به نیرو دهانه‌ی بطری را سترد، سرفه‌ای کرد، آب دهان بیرون افکند، سر به زیر افکند و بطری را به‌آرامی بالا گرفت. تا دیرزمانی، تنها آوای موزونِ «قل‌قل… قل‌قل… قل‌قل» به گوش می‌رسید.

دختر بار دیگر سوی او چرخید؛ در آن هنگام که دستِ پسرک، بطری‌به‌دست، به‌آرامی بر زانویش افتاده بود، گفت: «آوایت را از دور شنیدم. از میان جنگل آمدی، مگر نه؟»

«برای آن‌که گذشتِ زمان را حس نکنم، آواز خواندم. در دلِ شب نیز چون آواز می‌خوانم، چندان نمی‌ترسم. جادوگران در آن هنگام جرئت نمی‌کنند نزدیک شوند.»

«راستش سخت نگران بودم. می‌ترسیدم بیش از حد به سوی بانُویتسا رفته باشی. ریش‌سفیدان می‌گویند یک‌بار همان‌جا، مردی جان باخته است. جادوگران راهِ نفسش بستند و هلاکش کردند.»

«هرگز چنین واقعه‌ای برای من روی نخواهد داد.»

«آرام باش! آرام باش! حقیقت را بگو—نکند به سراغ کسانِ گاوچران‌ها رفتی؟ اگر تو را می‌دیدند چه می‌شد؟ ای آسمان‌ها!»

«آن‌ها مرا ندیدند؛ و اگر هم دیده بودند—چه اهمیت داشت؟ من که کار خطایی نمی‌کنم.»

«اما، ای خدای آسمان، تو می‌دانی این‌ها چه مردمان‌اند. همه‌شان از این‌جهت دیوانه‌اند که تو از آیین دیگری هستی—و به دیدار من آمده‌ای. ممکن است آزاری به تو برسانند؛ از آن گذشته، امشب میهالچیک تُنو هم با آن‌هاست—هم آن‌جا در علفزار. او خودِ شیطان است.»

«آه—بس کن این حرف‌ها را. امروز از میان تاکستان گذشتی؟»

«فقط تکهٔ کوچکی از شخم‌مان مانده است. فردا صبح با خواهرم می‌روم تا کار را تمام کنیم.»

«زمین سنگین است؟ خاکش سخت است و علفِ هرز فراوان دارد؟ روزگار ما این‌گونه می‌گذرد. همه لب به شکوه باز کرده‌اند. من خودم هم امروز سخت کار کردم. سحرگاه به کوه زدم تا میخ‌های چوبینی را بیاورم که هفتهٔ پیش بریده بودم. بعد کمی شخم زدم و از آن‌جا برای آوردن آب به کنار رودخانه رفتم. اگر آن کار نبود، زودتر به اینجا می‌رسیدم.»

«گمان بردم دیگر نمی‌آیی. باز با خودم گفتم: راه دراز است؛ دست‌کم دو ساعت راه است. پس به انتظار نشستم.»

«چه کردی؟»

«چرخی زدم. مادر و خواهرم به من خندیدند. اما—عیبی ندارد—می‌بینی که تو آمدی.»

«مادرت می‌دانست که من می‌آیم؟»

«به او گفتم.»

«پدرت چطور؟»

«نه. چرا باید به او می‌گفتم؟ از کاه کوه می‌سازد. می‌گوید نباید این‌قدر به اینجا بیایی، چرا که کارِ «زادروگا» هنوز به سامان نرسیده است. پدر می‌گوید در خانهٔ شما مدام جنگ و دعواست و او نمی‌خواهد من پایی به آنجا بگذارم.»

«راست می‌گوید. شیطان هم سر درنمی‌آورد منظورشان چیست. ده بار برای تقسیم زمین به شهر رفته‌ام. از روزی که «ایندزنیر» آن را نقشه‌برداری کرده، هیچ کارِ مثبتی انجام نگرفته است.»

«آه! کاش کارِ زمین‌ها به سامان می‌رسید. می‌دانی که پدرم رفتارهای عجیبی دارد! و هر هفته میهالچیکِ پیر سر می‌رسد و می‌خواهد من به همسریِ پسرش، تُنو، درآیم.»

«بهتر است حواسش را جمع کند! من خدمتِ نظام‌وظیفه دیده‌ام و بلدم چطور تفنگ به دست بگیرم. هرکس بخواهد تو را از من بگیرد، به خاک و خون می‌کشمش. تو از آنِ منی—و بس.»

«خامُش باش، یانکو! من تُنو را دوست ندارم. ترجیح می‌دهم خودم را به آب بیندازم. من فقط تو را می‌خواهم. تا پای جان بر سرِ عهدم با تو می‌مانم. اما بگو، در جشنِ کلیسای سنت پیتر به شما خوش گذشت؟»

«خوش گذشت، به تو می‌گویم. دنبال تو و دخترها گشتم، اما نیامدید! از این بابت عصبانی بودم، هرچند تولیگاتس پاوه حسابی از آدم پذیرایی کرد. بعد، زیر درخت نمدار، کاتیتسایِ لونکار سعی کرد با من لاس بزند. چون غمگین بودم، سربه‌سرم می‌گذاشت. فریادی کشیدم و بی‌محابا به سمتش رفتم؛ دور کمرش حلقه زدم و با او چرخیدم و چرخیدم. به تو می‌گویم که همه می‌خندیدند.»

«زیاد ماندی؟»

«بله، وقتی راهیِ خانه شدم، دعای «سلام بر مریم» تمام شده بود. کاش آنجا بودی!»

«به‌خاطر خواهرم نتوانستم بیایم. مریض شد. مرا به چراگاه فرستادند تا بارهنگ جمع کنم. جوشاندیمش و اواخر شب حالش بهتر شد؛ یا اثر بارهنگ بود یا پیرزن زِفا که آمد تا تنش را ماساژ دهد.»

«بله، گوش کن یاگیتسا! این تونویِ ابله، بهتر است از من برحذر باشد. فکر می‌کند چون وضعش از من بهتر است… جرئت نمی‌کنم فکرش را هم بکنم. تو حتی یک کلمه هم به او نگو!»

«ها، ها، ها! مگر باید با او دعوا کنم؟»

«با چنین چیزهایی شوخی نکن! من نمی‌خواهم، اصلاً نمی‌خواهم… اگر به تو نزدیک شود، سرش را به باد می‌دهد.»

«همه را نوشیدی؟ بطری را بده به من! چطور این‌طور درباره‌ی تونو حرف می‌زنی؟ به تو قول داده‌ام. به صورت‌فلکیِ دروگر نگاه کن، چه راهی را پیموده است؛ دو ساعت پیاده‌راه داری.»

«ای کاش یاگیتسا می‌دانستی این پیاده‌رویِ این ساعت چقدر برایم سبک است. برای دیدن تو، پنج ساعت هم پیاده می‌رفتم.» دستش را گرفت، اما بعد رهایش کرد.

«خدا و مادر مقدسِ خدا عطا کنند که به‌زودی ازدواج کنیم. خواهش می‌کنم، خواهش می‌کنم، زود به شهر برو و درباره‌ی واگذاری زمین‌ها پرس‌وجو کن. به آقایان بگو که می‌خواهی ازدواج کنی. پاییز چندان دور نیست.»

«آقایان چه اهمیتی به عروسیِ دهقان‌ها می‌دهند! خب، به هر حال سعی‌ام را می‌کنم. فردا صبح زود می‌روم.»

فریادی بر فراز چراگاه طنین‌انداز شد. در هوای آرامِ شب، صدایی مهیب بود و قله‌های تپه سه بار، چهار بار آن را پاسخ دادند.

دختر در حالی که می‌لرزید، گفت: «گله‌دارانِ اسب هستند.»

«یانکو، پنهان شو، زود باش! دارند به خانه برمی‌گردند. حالا دیگر به سپیده نزدیکیم.»

او اطاعت کرد و هر دو با هم در بوته‌زارهای کنار درخت سیب پنهان شدند. مدتی نجوا کردند. وقتی صدای سم‌ها نزدیک‌تر شد، ساکت شدند. دختر با دست اشاره کرد که سرش را بیرون نیاورد، اما خودش با اشتیاق چشم به گله‌داران دوخت. خنده‌های بلند، شوخی‌های شاد و صدای تق‌تق سم‌های اسب‌ها در حالی که از کنارشان می‌گذشتند، به گوش می‌رسید.

«تونو آنجاست؟»

«صبر کن. هیس! بله، صدای او را می‌شنوم.»

«آیا به این سمت نگاه می‌کند؟»

«ساکت باش! آه، آن‌ها رفتند. خدا را شکر! و حالا یانکو، تو باید بروی!»

«بله، می‌روم! خداحافظ. باز هم می‌آیم.»

هنگام خداحافظی، با یکدیگر دست ندادند. یاگیتسا مدت‌ها در همان‌جایی که مرد ترکش کرده بود، ایستاد و رفتنش را تماشا کرد. او با گام‌هایی بلند و موزون دور شد. سایه‌اش دوشادوش او روی زمین می‌رقصید و جست‌وخیز می‌کرد. دیری نپایید که مهتاب سپید و مِه او را از نظرها پنهان کردند. آن‌گاه طنین آوازش در فضا پیچید؛ آوازی سرشار از جوانی و عشق. با شگفتی با خود گفتم: «آیا این دیداری عاشقانه بود؟» برای من درک‌ناشدنی بود. به‌سختی می‌توانستم باور کنم که چنین قلب‌های روستایی‌ای توان عاشقی داشته باشند.

به‌زودی فرصتی دست داد تا به حقیقت ماجرا پی برم. داستان یانکو را شنیدم. قرار بود تکلیف «زادروگا» (تقسیم املاک اشتراکی) روشن شود. بزرگ‌ترین سهم زمین به او می‌رسید، اما درست به همین سبب، هیچ‌گونه توافقی با دیگر اعضای خانواده حاصل نمی‌شد. آن‌ها راه و رسم به کار گرفتن وکلا را به نیرنگ‌های تازه خوب بلد بودند تا در روند تقسیم کارشکنی کنند. یانکو داشت دیوانه می‌شد. او بیش از هر چیز از این آشفته بود که پدر یاگیتسا، یعنی تونو، او را قابل نمی‌دانست و تاخیر در تقسیم املاک را به رخش می‌کشید.

«خب، مگر نمی‌توانی به زادروگا تکیه کنی؟»

«نه، پیش نمی‌رود. آن‌ها نمی‌توانند کار را به سرانجام برسانند؛ همیشه مانعی در کار است و آن پیرمرد تا نامم به‌رسمی در سند زمین ثبت نشود، دخترش را به من نخواهد داد.»

پرسیدم: «آیا واقعاً تا این حد شیفته‌ی اویی؟»

«البته که عاشق او هستم. او زن فرزانه‌ای است. از پسِ هر کاری برمی‌آید.»

«این ماجرا حتی پس از اعلام رسمی تقسیم املاک هم ممکن است به درازا بکشد. پس از آن نوبت به تجدیدنظرخواهی می‌رسد. این کار چه بسا ماه‌ها و ماه‌ها طول بکشد و حتی وقتی آن هم به پایان برسد، چ چ بسا در تحویل زمین به تو تاخیر دیگری پیش بیاید. بگو که سهم کمتری می‌خواهی. شاید این‌گونه کار زودتر فیصله یابد.»

پسرک با بدگمانی نگاهی به من انداخت. می‌دانستم که روستاییان چقدر به تک‌تک وجب‌های خاکِ خود چنگ می‌زنند.

«اگر تا این حد عاشق آن دختری و اگر می‌دانی که با چشم‌پوشی از سهمی، کار زودتر به سرانجام می‌رسد، پس درنگ نکن و همین کار را بکن.»

پسرک مدت‌ها چشم به زمین دوخت، گویی ذره‌ذره‌ی خاک را در ترازو می‌سود، و سرانجام پاسخ داد: «بسیار خوب! پس همین کار را خواهم کرد!»

همان روز راهی شهر شد.

اما این بار نیز کارها شتاب نگرفت. خویشان و هم‌خانه‌های یانکو کوشیدند از زیر بار توافق شانه خالی کنند و چون مهندس نقشه‌ی تقسیم را کشید، صدها خطا در آن تراشیدند. یانکوی بیچاره درمانده بود. از بیم از دست دادن یاگیتسا عذابی الیم می‌کشید و تنش‌های بی‌امان با اهل خانه و کشمکش‌های فرساینده‌ی تقسیم املاک نیز بر این بار گران افزوده می‌شد.

پاییز روزبه‌روز فراخ‌تر می‌شد و گام‌به‌گام پیش می‌آمد. پدر یاگیتسا بی‌پرده و صریح گفت که از یانکو به خاطر بخشیدن آن‌همه زمین، نخواهد گذشت.

تونو از مهمانانِ دائمیِ آن خانه بود. یاگیتسا می‌گریست و از یانکو التماس می‌کرد که در کارِ زمین تعجیل کند. یانکو تقریباً هر روز به شهر می‌رفت و هر بار همان سخنانِ مکرر را می‌شنید: که نخست باید این کار را به انجام رساند، که اول باید به آن کار پرداخت.

اکنون تنها چهار هفته تا روزِ سنت کاترین مانده بود؛ روزی که رسمْ بر آن بود عروسی‌های روستایی در آن برگزار شود، اما او هنوز هیچ خبر قطعی درباره‌ی تقسیمِ زمین نشنیده بود. در همین اثنا، خبر به گوشش رسید که قرار است تونو و یاگیتسا با یکدیگر ازدواج کنند؛ و گواهِ این مدعا آن بود که دیگر نمی‌توانست چون گذشته با یاگیتسا دیدار کند. شب از پیِ شب، بی‌حاصل کنارِ درختِ سیب می‌ایستاد و چشم‌انتظار می‌ماند. تمامیِ آوازهایش را سر می‌داد. بارها با تونو مشاجره کرده و کارشان به پرخاش و زد و خورد کشیده بود. اگر دستِ یاریِ دیگرانجی میانجی‌گری نمی‌کرد و آنان را به زور جدا نمی‌ساخت، بی‌تردید یکی از آن دو جان می‌باخت.

«اگر فقط مجال می‌یافتم با او سخن بگویم! می‌خواهم از زبانِ خودش بشنوم که به من خیانت کرده است. مسببِ تمامِ این سیاهی‌ها آن آقایانِ شهرنشین‌اند.» در روزهای پایانی، دیگر به آن خانه گام نناد. بی‌خواب و خوراک، و تهی از هرگونه اندیشه و نقشه‌ای، در جاده‌ها، میانِ کشتزارها و به سمتِ شهر سرگردان بود. جامه‌اش پاره‌پاره بود و گیسوانش آشفته و شانه نکرده.

او در حالی که از میانِ جنگل و دشت می‌گذشت و می‌دوید، فریاد برمی‌آورد: «او را می‌کشم! او را می‌کشم! یاگیتسا از آنِ من است و بس، نه هیچ‌کسِ دیگر»، و آنگاه زارزار می‌گریست یا نوایی از آوازهای دیرینه‌اش را با صدایی زیر و لرزان سر می‌داد.

در شامگاهِ پیش از روزِ سنت کاترین —روزِ فرخنده‌ی عروسی— او ناپدید شد. مردم می‌گفتند به شهر رفته است. همگان نفسی به راحت کشیدند، چرا که از بروزِ آشوب و فاجعه در روزِ عروسی بیمناک بودند.

بامدادِ روزِ بعد، کاروانِ عروسی از خانه‌ی یاگیتسا به راه افتاد. عروس رنگ‌باخته بود و چشمانش حکایت از گریه‌های بسیار داشت. با رنج و دشواری تاجِ آراسته به گل‌های کاغذیِ طلایی را بر سر استوار نگه داشته بود. شالِ عروسی‌اش را چنان به خود پیچیده بود که گویی از سرما می‌لرزید. چون کاروان به جاده رسید، نوازندگان در سازهای خویش طنینی بلند درافکندند. ناگهان یانکو بر سرشان آوار شد. ژولیده، پابرهنه و بی‌کت و کلاه بود. چماقی در دست داشت و آن را به سوی تونو تاب داد. اما در همان آن، چماق از دستش فرو افتاد؛ خنده‌ای مستانه و جنون‌آمیز سر داد، چرخید و گریخت. بانگِ خنده‌اش از دوردست‌ها، در میانِ تپه‌ها طنین‌انداز شد.

او دیوانه شده بود.

❦
دانلود ایپاب این داستان
→ داستان قبلیفهرست دستهداستان بعدی ←