مدتی بود که میدانستم همراهم، پِرو، دلپذیر و شادمان نیست. او خاموش و خویشتندار بود، اما هرگاه ساعتی با او میماندم، حس میکردم باری گران بر جانش سنگینی میکند.
شبی از شبهای تابستان، در حالی که در کنار بانوی دانوب، در حوالی D—— قدم میزدیم، هوا گرم بود. چون ابرهای نازک از روی ستارگان میگذشتند، اختران کوچک دوستانه در آب منعکس میشدند. باد، از روستا، نوای ویولنها را میآورد و از میان بوتهها، شبخوانها آواز سر داده بودند. رودخانه با شتاب میگذشت و از تودهای سیاه و کریه در دوردست، صدای سنگین چرخ آسیاب به گوش میرسید. آنگاه، از درون آسیاب یا از روی قایقی، آوای دختری در هوا اوج گرفت.
پِرو با پریشانی آغاز به سخن کرد و ناگاه از رفتن بازایستاد:
«این آوازِ اوست!» او در سکوت ماند تا آنکه آوا در تاریکی فرو مرد. سپس داستان خویش را برایم بازگفت. اینها واژههایی است که بر زبان آورد:
«چون به او میاندیشم، اندوه و اشتیاقی ژرف مرا در بر میگیرد. نخستین بار او را در جنگل دیدم. من در پی شکار کبک کوهی بودم، اما گرما چنان شدت داشت که ناگزیر به سایه درختان پناه بردم. او در کنار گلهاش ایستاده بود و با پیشبندی رنگارنگ به دوختودوز سرگرم بود. من در جا خشک شدم تا تماشایش کنم. هرگز زیبایی همپای او ندیده بودم. یافتن کلماتی برای آغاز سخن با او کار آسانی نبود. سرانجام، گمان میکنم راهِ روستا را از او پرسیدم. او بیدرنگ پاسخ نداد؛ چنان مینمود که سراپا غرق در کار خویش است و حتی نگاهی نیز به من نمیاندازد. پرسش خود را تکرار کردم و او با طرزی ناآرام، بیشتر با اشارهی دست تا کلام، پاسخ داد.
«چه گرمای وحشتناکی!» فریاد برآوردم و عرق از پیشانی ستردم. تفنگ را از شانه به زیر افکندم و هر دو بر تنهی درختی نشستیم.
دختر چنان رفتار میکرد که گویی من در آنجا حضور ندارم.
«تو کیستی، ای کودک؟»
او پاسخی نداد. اندکی پیشتر رفت، گویی میخواست گله را به راه آورد.
«نمیتوانی دهان بگشایی؟» با خشونیتی شبیه به روستاییان گفتم. «چرا نامت را به من نمیگویی؟»
«تو را چه کار به این کار؟ من از همان روستای آنسویام—» او این را گفت و انگار قصد رفتن داشت. کار را رها کرد و گلهی پراکنده را گرد آورد.
«چه کار به من دارد؟ میان مردمان مسیحی رسم است که چون نام کسی را پرسند، پاسخ گویند. آیا تو تِیجکا هستی، یا میلِینکا، یا مارا—؟»
«نه؛ من نایا توشا نِدِلِیکوویچ هستم.» سپس چهرهاش گل انداخت و گریخت.
لعنت بر این شکار! —با خود اندیشیدم، روی برگرداندم و دخترک را دنبال کردم.
پس از آن روز، هر روز با نایا در جنگل میماندم. در ابتدا او خجالتی بود و پیش نمیآمد. گاهی اگر همچون دهقانی به او نزدیک میشدم، خشم میگرفت. به تدریج به من خو کرد، بر من اعتماد آورد و گفت که من به دیگر اربابان ماننده نیستم. او از کارهای خانه و شایعات روستا سخن میگفت و گپ میزد. بازگو کرد که پسران روستا خشمگیناند، چرا که او دیگر نه در اتاق ریسندگی کار میکند و نه در رقص کولُو حضور مییابد.
«و چرا نمیکنی؟»
«چه میدانم؟ نمیخواهم. میدانی مردم روستا چه میگویند؟ میگویند در اتاق ریسندگی چیزهایی جز نخ میچرخانند. باز میگویند دختری که در بهار میخندد، در پاییز میگرید. اما من شوخی میکنم و میخندم؛ با این همه، پدرم میگوید دهقان را دلِ خندیدن نیست. گمان میکنم منظورش «زمینسنجی» است.»
«یعنی مساحی؟»
«چیزی شبیه به آن.»
«این چه کاری است که به تو مربوط میشود، نایا؟ این کار مردان است، نه زنان.»
«راست میگویی. اما اگر نتوانم با دیگران، لااقل میتوانم با تو دربارهاش سخن بگویم. شنیدهام—همه در روستا میگویند—که پاپِ ما با ایندزنیر دست به یکی کرده تا گورستان کهنه را به مالکان بزرگ ببخشند و در گوشهای از جنگل، گورستانی تازه به دهقانان بدهند.»
«خب! این که به تو مربوط نیست، هست؟»
«چرا نباشد؟ نیاکان من، پدربزرگ و پدرِ پدرم آنجا آرمیدهایم. آن گورستان از روزی که از بوسنی آمدهایم، از آنِ تبار ما بوده است؛ و اکنون اربابان میخواهند دامهایشان را بر آن بگسترانند و برای ما در جنگلی که ماوای گرگها و روباههاست، گورستانی دستوپا کنند.»
من با حیرت به او مینگریستم. او رنگپریده بود و چشمانی داشت که مرا به یاد دوشیزهٔ مونتهنگرویی در نقاشیِ چرمیِ «مرگ وویوود» میانداخت.
پیوند عاشقانهام با او، بهراستی از این فراتر نمیرفت. به همین سبب، در نمییافتم که چه جای ژرفی در جانِ من یافته است. این را تنها زمانی دریافتم که دیگر کار از کار گذشته بود.
هنوز سپیدهدم سر نزده بود که برای شکار از خانه بیرون زدم. چون به روستا رسیدم، همهجا در سکوت فرو رفته بود. راه از کنار زمینهای نِدلکوویچ میگذشت. در باغِ آلو، لبِ نهر، «نایا» را دیدم. تازه سر و صورتش را شسته بود و موهایش را شانه میزد. بهغایت جوان و زیبا مینمود؛ گیسوان بلند و سیاهش رها بود و از گریبانِ گشادهٔ پیراهنِ کوچکش، سینههایش پیدا بود. از دیدن این منظرهٔ فریبنده تاب نیاوردم؛ به سویش تاختم، بازوانم را به دورش حلقه کردم و بوسیدمش. او با فریادی بلند خود را از آغوشم بیرون کشید. نخست خشمگین نشده بود، چرا که پنداشته بود یکی از جوانان روستاست؛ اما چون برگشت و مرا دید، سرگشته شد و دستپاچه کوشید با دستان برهنهاش سینههایش را بپوشاند. حالا دیگر از کارِ خود سخت پشیمان بودم.
«نایای عزیز و زیبای من!» با صدای بلند گفتم.
او در حالی که از من دور میشد، پاسخ داد: «اگر برایت عزیز بودم، چنین نمیکردی!» در جای خود خشکم زد و به او خیره شدم، بیآنکه درک کنم دختری روستایی نیز میتواند چنین احساسات لطیفی داشته باشد. آزردهاش کرده بودم. خواسته بودم به رسمِ پسرانِ ده با او شوخی کنم.
او از میان باغ گذشت، کنار کرتِ گلهای میخک نشست و گریست. از شرم، یارای آن نداشتم که پیش روم. پس از چندی، نیمنگاهی به سمتی که ایستاده بودم انداخت و پنداشتم چهرهاش درخشانتر شده است؛ گویی پرتوِ کوچکی از شادی از میان چشمانِ سرخفامش سرک کشیده باشد. در همین اثنا، خورشید سر از افق برآورده بود و روشناییِ گلگونی بر درختان آلو و ساقههای نازک علف میلرزید. ناگاه باغ در شکوهی از رنگهای صورتی و سپید شکفت و تنها بر فراز درهٔ دوردست، سایههای کبودِ شب برجا مانده بود. همه چیز زیر نورِ روزِ نو لبخند میزد. بالای سرم، بر شاخسارِ آلویی، پرندهای چنان سرود سر داده بود که گویی گلویش از شدتِ آواز خواهد ترکید. نفسی عمیق کشیدم، جانم شکفته شد و دیگر نخواستم بدانم که آن نورِ تازه بر چهرهاش، تنها بازتابی از دمیدنِ بامداد بوده است یا نه. با دلی سرشار از ظفر فریاد زدم: «نایا! نایا!» و به سویش گام برداشتم. درست در همان دم کسی صدایم کرد. خندههای بلند و سرخوشانهای به گوش رسید. برگشتم و دوستم «گِزا»، اربابِ ملک را پشتِ سر دیدم. او نیز شکارچی بود و شوخطبعی را دوست میداشت. شرمسار شدم و در این اندیشه که آیا فریادِ پیروزمندانهام را شنیده است یا نه. اما چون از کلامش دریافتم که پنداشته این تنها ماجرایی عاشقانه و معمولی است، نفسی به آسودگی کشیدم. با او همراه شدم و دیگر جرات نکردم سر به پشت سر، سوی نایا برگردانم.
در همان روز دیگر دیداری با او دست نداد، نه روز بعد و نه روز پس از آن. در روز چهارم به نقطهای دوردست فراخواندمان. چهار ماه تمام آنجا ماندم و چ بسا اگر احضاریهٔ دادگاه محلی در میان نبود، روزگار درازتری نیز در آنجا ماندگار میشدم.
دوازده ساعت پس از آن، به عمق و اهمیت ماجرا پی بردم. در روستای نایا، روستاییان بر سرِ مسئلهٔ تقسیم زمین سر به شورش برداشته بودند. گاوآهنکشانِ زمینداران که میکوشیدند زمینهای متعلق به کشاورزان را شخم زنند، به خاک افکنده و کتککاری شده بودند. روستاییان، ریشسفیدان روستا، شهردار و پاپ را به بند کشیده و در قراولخانه حبس کرده بودند. قوای نظامی را به امداد طلبیدند و فرماندهی آن ماموریت بر عهدهٔ من گذاشته شد. بهبدِ روزگار، آوازهٔ مردی پرانرژی را داشتم. نمیدانم راستیراستی چندان پرانرژی بودم یا نه، اما این واقعیت بر جای بود که من مهار سرسختترین شورشها را به کف گرفته بودم؛ و این نه فقط در میان مردمان آرام و تنبلِ اسلاوونی، بلکه در میان آن کرواتهایی که خونی از تبارِ گوبِچ، پیشوای انقلاب دهقانی سال ۱۵۷۳، در رگهایشان به جوش بود. من همواره خدمت به دولت را نخستین وظیفهٔ خویش میشمردم. ایری دریغ از این حماقتِ حسرتبار! چنین حماقتهایی جامهای از نامهای بلند و پرآوازه بر تن میکنند، اما سرانجام، همچون حقیقت، ناگزیرند عریان بر پا ایستند. در آن روزگار، سراپا در چنگال این پندار گرفتار بودم و میپنداشتم که به اوج اقتدار خویش رسیدهام، و از همین رو بود که در برابر این مردمان سرکش هیچگونه تسامحی روا نمیداشتم.
این بار، ذرهالنثاری نگران نبودم که آیا از عهدهٔ سامان دادن به اوضاع برخواهم آمد یا نه. گزارشِ واصله را اغراقآمیز میپنداشتم و با خاطری آسوده به روزی میاندیشیدم که با یک گردان سرباز پا به روستا میگذارم. به علاوه، دلشاد بودم که بار دیگر نایا را به چشم میبینم. تمامی گفتگوهایمان دربارهٔ تقسیم زمین از یادم رفته بود. حتی برای لحظهای هم به ذهنم خطور نکرد که این شورش میتواند ارتباطی با نایا داشته باشد؛ هرچند به من خبر داده بودند که در غیابم دختری روستایی چند نوبت سراغم را گرفته است.
پرسیدم: «آیا او نایا نبود؟»
صاحبخانهٔ پیرم با خندهای زیرکانه پاسخ داد: «نمیدانم، اما همین قدر میگویم که دختری بود زیبا. ای جوان، لابد خودت خوب میدانی او کیست.»
پاسخ دادم: «خفه شو!» میخواستم کنجکاویاش را فرو بنشانم.
«چرا به او نگفتی کجا هستم؟»
«چرا میبایستی بگویم؟ تو فرسنگها دور بودی. به علاوه، با خودم گفتم شاید این کار به خشمَت آورد. خدا میداند این روزها این دخترانِ دهاتی چه حرفهایی بر زبان میآورند.»
«چنین مهملاتی مباف!» حرفش را قطع کردم. با شتاب بیرون زدم تا برای نایا دستمالی ابریشمی و مقداری کاموای نازک بخرم. برای دیدارِ دوبارهاش بیقرار بودم. در راهِ دهکده، بیش از آنکه به فکرِ سرکوبِ شورش باشم، در بندِ او بودم.
با اینهمه، دریافتم که گزارشهای مربوط به شورش چندان هم اغراقآمیز نبوده است. در واقع، درست بهموقع رسیدم تا کشیش و ریشسفیدانِ دهکده را نجات دهم. یک گوشه از پاسگاهِ نگهبانی در آتش میسوخت. اما کارمان در دهکده چندان دشوار نبود. در برخی از زمینهای هموار نیز اوضاع بهتر از این نبود. گروهی از دهقانان خود را بر زمین انداخته بودند تا مانع از شخمزنی شوند. گلایه داشتند که مردانِ ثروتمند، دادگاهها و ریشسفیدان را خریدهاند. اما همین که سربازان با سرنیزههای کشیده پیش آمدند و تنِ چند تن از آنان را به دیوار کوفتند، جمعیت پا به فرار گذاشت. در جنگل و چراگاهها کار دشوارتر بود؛ آنجا ناچار به توسل به سلاح شدیم. با وجود این، کانونِ اصلیِ مقاومت گورستان بود. تقریباً تمامِ اهالیِ دهکده آنجا گرد آمده بودند؛ پیر و جوان، زن و مرد و کودک. هر یک به سازی مسلح بود، حتی اگر تنها چوبدستیِ پارهای بود.
تعدادی تفنگ، داس و کجبیل در دست داشتند. مردی درشتهیکل و ژندهپوش بر طبل میکوبید، چنانکه گویی «جنزده» شده است. پیش از آنکه به آنها برسیم، تماشایی بودند؛ میخندیدند، ترانههای محلی سر میدادند، ناسزا میگفتند و شوخی میکردند.
چه هیاهویی به پا کرده بودند! نشانهی خوبی است؛ سگِ پارسکننده گاز نمیگیرد. چون در دیدرسِ آنان قرار گرفتیم، سکوتی مرگبار همهجا را فرا گرفت. در درخششِ سرنیزهها چیزی رعبآور و هراسانگیز بود، چیزی شبیه به پیچوتابِ مار، و این جلوه بر جانِ مردم اثر کرد. ترس برای لحظهای آنان را در جا میخکوب ساخت. از این فرصت بهره جستم و فرمان دادم به خانههایشان بازگردند. اما—یا لحنم با همیشه فرق داشت، یا صدایم آن صلابتِ دیرین را نداشت—تاثیرِ دلخواه به دست نیامد. فریادی کرکننده پاسخِ سخنانم شد.
«ما تن به تسلیم نمیدهیم! کشیش و ریشسفیدان ما را فروختهاند! بهترین زمینها را برداشتند و سپس به خیلِ اربابان پیوستند. وقتی همهچیزمان را به تاراج ببرند، چه باید بکنیم؟ و حالا آن گرگهای گرسنه سیر نمیشوند؛ میخواهند حتی گورستانی را که پدران و پدرانِ پدرانِ ما، دویست سال پیش، از هنگامی که از هرزگوین آمدیم، در آن آرمیدهاند، از چنگمان بهدرآورند.»
آنگاه سخنان «نایا» به خاطر آمد و تنم به لرزه افتاد. بیهیچ مقصودی جز دیدار او، گامبهراه میدان شدم. چون آنجا نیافتش، نفسی آسوده کشیدم. اگر مرا در آن حال میدید، چه گمانی دربارهام میبرد؟ آیا نفرت به دل نمیگرفت؟ لعنت بر این سرگذشت!
خشم روستاییان بالا میگرفت. هرچند بیشتر درنگ میکردم، شعلهی کینشان فروزانتر میشد. در برابر مرد خشمگین یا ددِ وحشی، هرگز نباید پای لرزان نمود؛ که آن را نشانهٔ ناتوانی میانگارند. روستاییان بیباکانه برای هجوم بر سربازان پیش میآمدند. سروان روی به من آورد تا فرمانی دهد. سرانجام هیاهو چندان اوج گرفت که راه به جایی نمیبردم. پس با کوششی گران، بر خود چیرگی یافتم و فرمان حمله دادم. روستاییان با سنگ و چوب به پیشواز سربازان شتافتند. خونریزی گریزناپذیر بود. با این همه آگاهی، به سربازان فرمان دادم تا هوایی شلیک کنند. روستاییان راز کار را دریافتند و از جای نجنبیدند.
«جرئت شلیک ندارید. ما رعیت امپراتوریم. امپراتور پدر ماست. او روا نمیدارد ما را به گلوله بندید. نترسید!»
این پاسخ من بود. تودهٔ مردم به استهزای سربازان برخاستند. کشمکش شدت گرفت و چهار سرباز و پانزده روستایی بر خاک افتادند. جمعیت گریخت و ما گورستان را فروگرفتیم.
ناگاه زنی بر فراز تپهای پدیدار شد. او با التماس گروه را صدا میزد که بازگردند و نترسند و نگسلند.
«بزدلها! با بانگِ تفنگی چون خرگوش پا به فرار میگذارید؟ اگر مردی در میان شماست، پیش من آیید! میپندارید اگر آرامگاه پدرانتان را وایید، چه بر سرتان خواهد آمد؟ اینجاست! اینجاست! اگر اینقدر پهلوانید، اکنون به سینهام شلیک کنید!»
آوای «نایا» را شناختم؛ او جامهٔ گلدوزیشدهاش را درید و سینهای به سپیدی برف نمایان ساخت. چندی پایید تا ژرفای این رویداد فاجعهبار را دریابم. خون در بن گوشهایم میدوید و اندیشهام از کار افتاده بود. فرمان سروان مرا از خواب گران رهانید. دیدم که او غرق در خون بر زمین افتاده است. آنگاه درست نمیدانم چه رخ داد، نمیدانم فرمانی دادم یا نه؛ تنها همین نگاره در خاطرم مانده است: «نایا» و سینهی سپیدش که به خون رنگین شد. پس از آن، فرو افتادنش را دیدم.
دیگر مرا پروای آن نبود که چه پیش میآید. به سویش دویدم. مرا شناخت. دیگر یارای سخن گفتن نداشت، اما من در کنارش بر علفها به خاک افتادم. زخم را با پارچهای بپوشاندم و آنگاه او را از غوغا برکنار داشتم و به دهکده بردم. هنوزش بر بستر ننهاده بودم که جان سپرد.
زمانی که لحظهای خود را از بندِ اندوهی که بر من چیره گشته بود رهانیدم و برخاستم، چشمانِ گشوده و بیفروغش خیره به من مینگریست.
با او، تمامِ شادیِ من نیز مُرد. مگر آدمی میتوانست کاری بدتر از آنچه من کردم انجام دهد؟ و چرا من قاتلِ او بودم؟ برای خوشایندِ کسانی که با روستاییان سرِ سازگاری ندارند. به یاد داشته باش: «صدای مردم، صدای خداست!»
پرو سخنش را به پایان برده بود. در این میان به اقامتگاهش رسیده بودیم. چهرهی استخوانیاش رنگ باخته بود؛ و از آن، عظمتِ اندوهش را میخواندم.
دو سال پس از آن، هنگامی که خواندم او در نبردِ زایچار کشته شده است، خدا را شکر گفتم. اما هرگاه به «نایا»، آن دخترِ روستایی میاندیشم، امید در دلم جان میگیرد. ملتی که چنین دخترانی دارد، هرگز از آینده بیمی نخواهد داشت.