هرمس: اینقدر سرکیفی، خارون؟ چی شده که قایقت را ول کردی و آمدی این بالا؟ توی دنیای بالا کلاً غریبهای.
خارون: پیش خودم گفتم بد نیست ببینم زندگی چه شکلی است؛ آدمها با آن چه میکنند و این نعمتهایی که وقتی میآیند پیش ما، همهشان نالانِ از دست دادنش هستند اصلاً چیستند. حتی یک نفرشان هم نشده با چشم خشک این مسیر را طی کند. برای همین از پلوتون مرخصی گرفتم تا یک روز دست از کار بکشم، درست مثل همان جوان تسالیایی [پانویس: نگاه کنید به پروتسیلائوس در یادداشتها.]، میدانی که؛ و حالا اینجام، زیر نور روز. ظاهراً شانس آوردم که به تو برخوردم. معلوم است که من را دور و بر میگردانی و هرچه دیدنی است نشانم میدهی، چون خودت سیر تا پیاز همهچیز را بلدی.
هرمس: وقت ندارم، قایقران خوب. مامور چند تا کار از طرف زئوسِ بالا هستم، یک سری امور انسانی. او هم که زود از کوره درمیرود: کوچکترین معطلی از طرف من، و ممکن است کلاً و برای همیشه من را بدهد دست شما نیروهای تاریکی؛ یا بلایی سرم بیاورد که چند وقت پیش سر هفائستوس آورد—با سر از آستانهٔ آسمان پرت کرد پایین؛ آن وقت یک جفت ساقیِ چلاق میشدیم تا خدایان را سرگرم کنیم.
خارون: یعنی میخواهی یک همقطار قدیمی را سرگردان روی زمین رها کنی؟ به سفرهایی فکر کن که با هم روی آب رفتیم، به بارهایی که من و تو جابهجا کردیم! بد نیست یک چیز را به یاد بیاوری، پسر مایا؛ من هیچوقت تو را مجبور نکردهام آبِ قایق را خالی کنی یا پارو بزنی. تو روی عرشه لم میدهی، ای درشتهیکلِ تنبل، خرناس میکشی، یا تمام طول سفر را با هر سایهٔ خوشمشربی که پیدا میکنی گپ میزنی؛ و این پیرمرد باید همزمان با دوتا پارو جان بکند. بیا و مثل یک پسر واقعی زئوس هوایم را داشته باش و سیر تا پیاز همهچیز را نشانم بده، عزیز جان. میخواهم قبل از برگشتن چیزی از زندگی ببینم، و اگر من را بلاتکلیف رها کنی، فرقی با یک کور نخواهم داشت: او گرفتار میشود چون همیشه در تاریکی است، و برعکس، من هم در نور از هیچچیز سردرنمیآورم. این نیکی را در حق من بکن، من هم فراموشش نمیکنم.
هرمس: ظاهراً آخرِ تسویهحسابِ این ماجرا، برای من کتک و شلاق سنگینی به همراه دارد. با این حال، باید دستت را بگیرم. وقتی دوستی اینقدر اصرار میکند، آدم چه کند؟ اما اینکه بخواهیم همهچیز را دقیق و سیر تا پیاز بگردیم، اصلاً حرفش را هم نزن؛ سالها طول میکشد. این وسط، جار و جنجال دنبال من راه میافتد، تو از کارِ ارواحت غافل میشوی، پلوتون از سایههایی که باید اینمدت رد میکردی محروم میشود، و آکوس هم یک قران عوارض گیرش نمیآید و متناسب با آن از کوره درمیرود. بنابراین، تنها کاری که باید بکنیم این است که طوری تدبیر کنیم تا یک نمای کلی از آنچه در جریان است ببینی.
خارون: هر کاری از دستت برمیآید برایم بکن. من این بالا غریبهام و هیچی از این چیزها نمیدانم.
هرمس: کار اصلی این است که برویم روی یک بلندی که از آنجا بشود همه طرف را دید. اگر میشد بیایی به آسمان، از هر دردسر دیگری خلاص میشدیم؛ آن وقت یک دیدِ عالیِ پرندهای به همهچیز داشتی. اما برای کسی که اینقدر با شبحها دمساز است، پا گذاشتن به دربار زئوس کفرگویی است. پس وقت را تلف نکنیم و برویم دنبال یک کوه بلندِ خوب بگردیم.
خارون: میدانی گاهی روی کشتی بهت چه میگویم هرمس؟ —اگر تندباد ناگهانی از یک جهت تازه به بادبان بزند و موجها بلند شوند، شما خشکینشینها دستوپایتان را گم میکنید؛ هی میخواهید بادبان را جمع کنید، یا طناب را شل کنید، یا بگذارید کشتی را باد ببرد، آن وقت من بهتان میگویم خودتان را خسته نکنید، چون خودم میدانم چه کار کنم. خب، حالا نوبت توست؛ سکان این کشتی دست توست؛ هر طور صلاح میدانی عمل کن و من هم مثل یک مسافر، ساکت مینشینم و فرمانبرداری میکنم.
هرمس: دقیقاً همینطور است؛ کار را بسپار به من، یک برج دیدبانی خوب پیدا میکنم. قفقاز چطور است؟ یا پارناس بلندتر است؟ شاید اولیمپ از جفتشان بلندتر باشد. اولیمپ! صبر کن، یادم آمد؛ یک فکر بکر به سرم زد. اما این کار دو نفر است؛ به کمکت نیاز دارم.
خارون: دستور بده، تا جایی که از دستم بربیاید کمکت میکنم.
هرمس: هومر میگوید که پسران آلوئوس (که مثل خود ما فقط دو نفر بودند) وقتی هنوز بچه بودند به سرشان زد که اوسا را از ریشه بکنند و بگذارند روی اولیمپ، و بعد هم پلیون را بگذارند روی همه؛ فکر میکردند این نردبانی میشود برای رفتن به آسمان. آن دو تا پسر به سزای گستاخیشان رسیدند. اما ما که قصد سوئی به خدایان نداریم؛ چرا از همین ایده الهام نگیریم و کوهها را یکی روی دیگری تلنبار نکنیم؟ از چنین ارتفاعی حتماً دید بهتری خواهیم داشت.
خارون: چی؟ یعنی ما دو نفر میتوانیم پلیون یا اوسا را بلند کنیم؟
هرمس: چرا که نه؟ ما خداییم؛ امیدوارم دستکم به اندازهٔ آن دو تا طفل خردسال عرضه داشته باشیم.
خارون: آره؛ ولی من هیچوقت فکر نمیکردم از پس چنین کاری بربیاییم.
هرمس: اه، خارون عزیز، تو از این چیزها سر درنمیآوری؛ اصلاً قوهٔ تخیل نداری. برای روح والای هومر، این کار خودِ سادگی است. فقط کافی است دو بیت شعر بگوید و کوهها سر جایشان قرار بگیرند؛ ما فقط باید برویم بالا. تعجب میکنم این را اینقدر عجیب میدانی. اطلس را که میشناسی، نه؟ او خودش به تنهایی تمام آسمان و خدایان و همه چیز را نگه داشته. و حدس میزنم شنیده باشی که برادرم هراکلس یک بار بار را از دوش او برداشت و مدتی خودش به دوش کشید؟
خارون: بله، شنیدهام. اما اینکه راست است یا نه را تو و شاعرها بهتر میدانید.
هرمس: اوه، کاملاً راست است. مردان دانشمند چه دلیلی دارد دروغ بگویند؟ —بیا، اول برویم سراغ اوسا؛ چون معمار بزرگ اینطور دستور میدهد:
نخست اوسا؛ و بر اوسا، پلیونِ پربرگ.
بفرما! نظرت دربارهٔ این چیست؟ کار تمیز و دلنشینی نیست؟ شعر نیست؟ باید سریع بروم بالا ببینم طبقهٔ دیگری هم میخواهیم یا نه. اوه خدای من، هنوز هیچ بالا نرفتهایم. از طرف شرق، تنها کاری که میتوانم بکنم تشخیص ایونیه و لیدی است؛ در غرب چیزی جز ایتالیا و سیسیل نیست؛ در شمال، آنسوی دانوب هیچچیز دیده نمیشود؛ و در جنوب هم کرت، آن هم نه چندان واضح. دوست دریانورد من، به نظرم میرسد که به اوئتا هم نیاز داریم؛ و پارناس را هم باید بگذاریم رویش.
خارون: باشد، قبول؛ اما حواست باشد ارتفاع را نسبت به عرض زیادی بالا نبری؛ وگرنه با نردبان و همه چیز کلهپا میشویم و شهریهٔ مکتب معماری هومری را با کلههای شکستهمان میپردازیم.
هرمس: خیالت راحت؛ همهچیز امن و امانه. «اوتا» رو بذار کنار. حالا «پارناسوس» رو قل بده بیار بالا. خب؛ خودم دوباره میرم بالا… این شد! چه منظرهای! حالا میتونی بیای بالا.
خارون: هرمس، دستت رو بده منم بیام بالا. خدایی عجب سازهٔ مرتفعی ساختیم، حرف نداره!
هرمس: خب خودت خواستی همهچیز رو ببینی دیگه! امنیت یک چیزه دوست من، تماشای منظره یک چیز دیگه. بیا، این دستم؛ محکم بگیرش و حواست باشه روی جاهای لغزنده پا نذاری. خب، حالا اومدی بالا. بیا بنشینیم؛ این هم دو تا قله، یکی برای من، یکی برای تو. حالا یک نگاه کلی به این دوروبر بنداز.
خارون: پهنهٔ پهناوری از زمین رو میبینم و دریاچهٔ عظیمی که دور تا دورش رو گرفته، و کوهها، و رودهایی بزرگتر از کوکوتوس و پوریفلگتون؛ و آدمها، چه موجودات ریزهمیزهای! و فکر کنم لانههاشون رو هم میبینم.
هرمس: لانه؟ اونها شهرها هستن!
خارون: بذار حقیقت رو بهت بگم هرمس؛ همهٔ این کارها بیفایدهست. این همه «پارناسوس» (با «کاستالیا» و تمام متعلقاتش) و «اوتا» و این کوههای دیگه رو جابهجا کردیم، در حالی که میتونستیم جلوی این همه زحمت رو بگیریم!
هرمس: چطور مگر؟
خارون: چون از این بالا هیچچی دستگیرم نمیشه. این شهرها و کوهها دقیقاً مثل نقشه به نظر میرسن. من دنبال آدمها هستم؛ میخوام ببینم چه کار میکنند و چی میگن. همین بود که همین چند لحظه پیش، وقتی اولبار دیدیم و پرسیدی چی باعث خندهام شده، داشتم بهش میخندیدم. چیزی شنیده بودم که حسابی قلقلکم داده بود.
هرمس: و اون چی بود؟
خارون: فکر کنم یکیشون رو دوستش برای شامِ فردا دعوت کرده بود. طرف گفت: «خیالت جمع، حتماً میام پیشت.» و هنوز حرف از دهنش کاملاً بیرون نیومده بود که یک سفال — که معلوم نیست چطور از سقف جدا شد — افتاد روی سرش و درجا مرد! ها ها، با خودم گفتم این قول دیگه هیچوقت عملی نمیشه! برای همین فکر کنم دوباره برم پایین؛ میخوام ببینم و بشنوم.
هرمس: سر جایت بنشین. الان درستش میکنم؛ طوری خواهی دید که روی تیزبینترینها رو کم کنی. هومر برای این کار هم وردی دارد. حالا به محض اینکه بیتها را بخوانم، نباید دیگر هیچ چشمی کمسو باشد؛ همهچیز باید مثل روز روشن شود. یادت نره!
خارون: بخوان.
هرمس:
بنگر، پرده از پیش چشمانت برمیدارم؛ تا خدایان و آدمیان را به روشنی بازشناسی.
خب؟ چشمانت بهتر شد؟
خارون: بهبود شگفتانگیزی بود! «لونکئوس» پیش من نابیناست. حالا کار بعدی که میخوام اطلاعاته. چند تا سوال دارم که باید بپرسم. میخوای سوالها رو به سبک هومری مطرح کنم تا باورت بشه کاملاً هم از اشعارش بیخبر نیستم؟
هرمس: تو از کجا باید چیزی از هومر بدونی؟ یک قایقران که زنجیرش کردهاند به پارو!
خارون: هی، هی! به شغل من بد و بیراه نگو. حقیقت این است که وقتی او مرد و داشتم او را از رودخانه رد میکردم، کلی از شعرها و سرودهایش را شنیدم و چند تایی از آنها هنوز در سرم میچرخد. تازه، آن زمان بادِ حسابی تندی هم میوزید. میدانی، او شروع کرد به خواندن سرودی دربارهٔ پوزئیدون که اصلاً برای ما دریانوردها شگون نداشت—اینکه چطور پوزئیدون ابرها را گرد آورد و تهِ دریا را با نیزهٔ سه شاخهاش، مثل ملاقه، به هم زد و گردباد به پا کرد و کلی چیز دیگر (که همانها برای به پا کردن یک طوفان کافی بود)—که ناگهان تندبادی سیاه آمد و نزدیک بود قایق را واژگون کند. حالِ جناب شاعر سخت خراب شد و چنان بهمنی از شعر را بالا آورد (اسکیلا، کاریبدیس، سیکلوپها، همه جاندار و عینی بالا آمدند) که من بدون هیچ زحمتی توانستم چند تکهاش را حفظ کنم. مثلاً دلم میخواهد بدانم:
آن پهلوانِ تناور و قویجثه و بلندقامت کیست، که یک سر و گردن از همهٔ آدمیان والاتر است؟
هرمس: او میلوی کروتونی است، همان ورزشکار. تازه گاوی را روی کولش گذاشته و در طول میدان مسابقه میبرد؛ یونانیها هم دارند برایش دست میزنند.
خارون: اگر به من تبریک میگفتند، بجاتر بود! به زودی خودم همین میلو را کول میکنم و میگذارم توی قایقم؛ آن هم بعد از اینکه از «مرگ» زمین بخورد—همان شکستناپذیرترین حریف، که تا میلو بفهمد چه شده، پشتش را به خاک مالیده است. آن وقت بدون شک داستان غمانگیزی از تاجها و تشویقهایی که جا گذاشته خواهیم شنید. فعلاً که از شاهکارِ گاو کول کردنش و افتخاری که کسب کرده، سخت به خودش میبالد. آدم چه بگوید؟ اصلاً به ذهنش میرسد که یک روز باید بمیرد؟
هرمس: چطور فکر مرگ به سرش بزند؟ او تازه در اوج است.
خارون: خب، بیخیالش. به زودی با او کلی تفریح خواهیم داشت؛ وقتی سوار قایق شود رمقی برایش نمانده که پشهای را بلند کند، چه رسد به گاو! اما بگو ببینم:
آن پهلوان مغرور کیست؟ از لباسش پیداست که یونانی نیست.
هرمس: او کوروش، پسر کمبوجیه است، که امپراتوری کهن مادها را به پارسیها منتقل کرد. او به تازگی آشور را فتح کرده و بابل را به زانو درآورده است؛ و حالا انگار در فکر حمله به لیدی است تا با سرنگون کردن کرزوس، پادشاهیاش را کامل کند.
خارون: و کرزوس کجای کار است؟
هرمس: آنجا را نگاه کن. آن شهر بزرگ با دیوارهای سه لایه را میبینی؟ آن سارد است. و آنجا، ببین، خودِ کرزوس است که روی تختی طلایی لم داده و دارد با سولونِ آتنی گفتگو میکند. میخواهی گوش کنیم ببینیم چه میگویند؟
خارون: آره، گوش کنیم.
کرزوس: غریبه، تو حالا خزانههای گنج، شمشهای تلنبارشده و تمام ثروتم را دیدهای. پس بگو ببینم، از نظر تو خوشبختترین انسانِ روی زمین کیست؟
خارون: یعنی سولون چه خواهد گفت؟
هرمس: به سولون اعتماد کن؛ آبروی خودش را نمیبرد.
سولون: کرزوس، آدمهای کمی خوشبختند. از کسانی که میشناسم، به نظرم خوشبختترینها کلئوبیس و بیتون بودند، پسرهای کاهنهٔ آرگوسی.
خارون: آها، منظور همان دو تاست که خودشان را به ارابه بستند و مادرشان را تا معبد کشیدند و بلافاصله بعد از آن مردند. انگار همین دیروز بود.
کرزوس: آها. پس آنها اولِ فهرستند. نفر بعدی کیست؟
سولون: تلوسِ آتنی، که درستکار زیست و در راه میهنش مرد.
کرزوس: پس من کجای این لیستم، جانور؟
سولون: کرزوس، فعلاً نمیتوانم این را بگویم؛ اول باید ببینم روزگارت چطور به پایان میرسد. مرگ آزمونِ قطعی است؛ پایانِ خوش است که خوشبختیِ یک زندگی را ثابت میکند.
خارون: آفرین سولون! ما را فراموش نکردهای! همانطور که میگویی، قایق خارون درستترین جا برای جواب دادن به اینجور سوالهاست.—اما این آدمهایی که کرزوس راه انداخته کیستند؟ اینها چیست که روی شانههایشان گذاشتهاند؟
هرمس: شمشهای طلا هستند؛ دارند میروند دلفی تا پول پیشگویی بدهند؛ پیشگوییای که بهزودی روزگار کرزوس را سیاه خواهد کرد. ولی خب، پیشگویی سرگرمیِ موردعلاقهاش است.
خارون: آه، پس طلا این است! همین چیزِ زردِ برّاق که یک رگهٔ سرخی هم دارد. خیلی دربارهٔ طلا شنیده بودم، اما تا به حال از نزدیک ندیده بودمش.
هرمس: بله، همین است؛ همان چیزی که اینهمه حرفوحدیث و دعوا و مرافعه بر سرش به پا میشود.
خارون: خب، من که هیچ خاصیتی در آن نمیبینم؛ مگر اینکه سنگینیِ بارش را بگذاری به حسابِ خاصیت!
هرمس: آخ، خبر نداری که چهها به بار میآورد! از جنگ و توطئه و سرقت گرفته تا قسمِ دروغ و قتل؛ آدمها به خاطر همین طلا بردگی و زندان را به جان میخرند؛ به خاطر همین خریدوفروش میکنند و دل به دریاها میزنند.
خارون: به خاطر همین چیز؟! توفیرِ چندانی با مس ندارد که! البته من مس را خوب میشناسم، چون از هر مسافرم یک سکهٔ مس میگیرم.
هرمس: بله، ولی مس فراوان است و برای همین آدمها تحویلش نمیگیرند. طلا کم پیدا میشود و معدنچیها برای کندنش باید تا اعماقِ زمین پایین بروند. وگرنه این هم مثل سرب و بقیهٔ فلزها از دل زمین بیرون میآید.
خارون: چقدر باید نادان باشند این آدمها که دل به چیزی ببندند که چنین رنگورویِ زرد و بیرمقی دارد؛ آن هم با اینهمه وزن!
هرمس: خب، دستکم سولون تحویلش نگرفته. نگاه کن، دارد تجملاتِ عجیبوغریبِ کرزوس را به دست میاندازد و ریشخند میکند. فکر کنم میخواهد سوال دیگری از او بپرسد. گوش کن.
سولون: کرزوس، به نظرت این شمشها اصلاً به دردِ آپولو میخورند؟
کرزوس: به درد میخورند؟! توی دلفی هیچچیزی پیدا نمیکنی که به پای اینها برسد.
سولون: و برای اینکه خوشبختیِ خدای دلفی کامل بشود، فقط همین را کم داشت، نه؟ چند تا شمشِ طلا؟
کرزوس: بیشک!
سولون: پس لابد وضعِ آسمانیها خیلی خراب است که مجبورند برای تامینِ طلایشان تا لیدیه نماینده بفرستند!
کرزوس: کجا میشود مثل لیدیهی ما اینهمه طلا پیدا کرد؟
سولون: حالا بگو ببینم، توی لیدیه آهن هم پیدا میشود؟
کرزوس: نه چندان.
سولون: آها! پس شما از آن فلزِ باارزشتر کمبود دارید.
کرزوس: باارزشتر؟! آهن از طلا باارزشتر است؟!
سولون: حوصله کن و به چند تا سوال جواب بده، ثابت میکنم که همینطور است.
کرزوس: خب؟
سولون: بین حامی و کسی که به حامی نیاز دارد، کدامیک برتر است؟
کرزوس: معلوم است، حامی!
سولون: حالا اگر کوروش به لیدیه حمله کند—که مثل اینکه حرفش هم هست—به سربازانت شمشیرهای طلایی میدهی یا اینکه آنجا پای آهن وسط میآید؟
کرزوس: خب معلوم است، آهن.
سولون: پس حتماً باید آهن داشته باشی، وگرنه همین طلایت هم به عنوان غنیمت به پارس برده میشود!
کرزوس: کفر میگویی!
سولون: حالا امیدواریم کار به آنجا نکشد؛ ولی به اعترافِ خودت معلوم شد که ارزشِ آهن بیشتر از طلا است.
کرزوس: خب حالا توقع داری چه کار کنم؟ طلاها را پس بخواهم و برای خدا شمشِ آهن پیشکش بفرستم؟!
سولون: او اصلاً نیازی هم به آهن ندارد. پیشکش شما (هر فلزی که میخواهد باشد) به دست کسی غیر از خودش میافتد. فوسیاییها، بئوسیاییها، یا خود کشیشهای خدا آن را میقاپند؛ یا یکراست نصیب فلان حاکم ستمگر یا راهزن میشود. طلاسازانتان هیچکدام برای آپولو تره هم خرد نمیکنند.
کرزوس: تو مدام به ثروت من کنایه میزنی. همهاش از روی حسادت است!
هرمس: این صراحت لهجهٔ بیرحمانه اصلاً به طبع مرد لیدی خوش نمیآید. با خودش فکر میکند اوضاع به چه روزگار عجیبی افتاده که یک آدم فقیر سر بلند میکند و اینطور بیپرده حرف دلش را میزند! وقتی وقتش برسد که کوروش او را در زنجیر به سمت هیزم آتش ببرد، حساب کار دستش میآید. همین چند روز پیش شنیدم کلوتو داشت سرگذشتهای مختلف را مرور میکرد. از جمله اینکه کرزوس قرار است به اسارت کوروش درآید و کوروش هم به دست ملکهٔ ماساگتها به قتل برسد. این هم اوست: آن زن سکایی که سوار بر اسبی سفید است؛ میبینیاش؟
خارون: بله.
هرمس: آن تومیریس است. او سر کوروش را قطع میکند و میاندازد توی یک مشک پر از خون. و آن پسربچه را آنجا میبینی؟ او کمبوجیه است. جانشین تخت پدرش میشود و پس از شکستهای بیشمار در لیبی و اتیوپی، آخر سر هم گاو آپیس را میکشد و مثل دیوانههای زنجیری میمیرد.
خارون: عجب مجمعی و عجب تماشایی! واقعاً همین الان هیچکس جرئت نمیکند تو چشمهایشان نگاه کند؛ از چنان ارتفاعی به بقیهٔ آدمها از بالا نگاه میکنند. چه کسی باورش میشود که تا همین زودی یکی از آنها اسیر شود و سر دیگری توی یک مشک خون برود؟ —اما آن یکی که ردای ارغوانی پوشیده کیست، هرمس؟ —همان که تاج شاهی بر سر دارد؟ سرآشپزش همین الان داشته ماهی پاک میکرده و حالا دارد انگشتری را به او میدهد—«در آن جزیرهٔ احاطهشده با دریا»؛ «بیشک او یک پادشاه است.»
هرمس: ها، ها! این یکی دیگر متلک بود.—او پولوکراتس، حاکم ساموس است. او از سرنوشت خودش بینهایت راضی است: با این حال، همان بردهای که الان کنارش ایستاده، او را به اوروئتسِ ساترپ لو میدهد و او را به صلیب میکشند. سرنگون شدن این بخت و اقبال خیلی طول نمیکشد، بیچاره! این را هم از کلوتو شنیدم.
خارون: کلوتو را دوست دارم؛ او زنی باجنم و پرانرژی است. بزن بهادر، خانم! کلههایشان را بکنید! ببریدشان به صلیب! بگذارید بفهمند که آدمزادند. و بگذارید فعلاً همینطور بالا بروند؛ هرچه بالاتر اوج بگیرند، سقوطشان سنگینتر خواهد بود. بعد از اینها روزگار خوشی خواهم داشت، وقتی موقع سوار شدن به قایق، سایههای لختشان را شناسایی کنم؛ دیگر خبری از ردای ارغوانی نیست؛ دیگر خبری از تاج شاهی نیست؛ خبری از تختهای زرین هم نیست!
هرمس: بساط پادشاهی جمع؛ و حالا میرسیم به تودهٔ مردم. آنها را میبینی، خارون؛ —روی کشتیها و در میدان جنگ؛ شلوغکاری توی دادگاهها و دنبال خیشِ گاوآهن؛ اینجا نزولخوارها، آنجا گداها؟
خارون: میبینمشان. عجب زندگی پرهیاهویی است! عجب دنیای بالا و پایینی! شهرهایشان آدم را یاد کندوی زنبور عسل میاندازد. هرکس نیشی برای دردسر همسایهاش آماده دارد؛ و تعدادی هم مثل زنبور سرخ، داروندار ضعیفترها را چاپیدهاند. اما این سایههای مهآلودی که از هر طرف احاطهشان کردهاند دیگر چیستند؟
هرمس: امیدها، ترسها، نادانیها، لذتها، طمعها، نفرتها، کینهها و چیزهایی از این قبیل. رفتار و عادتهایشان با هم فرق دارد. نادانی موجودی خانگی و اهلی است، با حقوحقوقِ ثابتِ خودش. کینه، نفرت، حسادت، طمع، بیخبری و درماندگی هم همینطورند. اما ترس و امید بالای سر پرواز میکنند. ترس از بالا روی شکارش شیرجه میزند؛ گاهی به این رضایت میدهد که هوش از سرِ آدم ببرد و گاهی هم او را حسابی و جدی میترساند. امید تقریباً در یکقدمیِ دست، معلق میماند و درست همان لحظهای که آدم فکر میکند دارد به چنگش میآورد، پر میکشد و میرود و او را هاجوواج بر جا میگذارد—خودت که میدانی، مثل تانتالوس درون آب. حالا دقت کن، میتوانی الهههای سرنوشت را آن بالا ببینی که دارند سهمِ دوک هر آدمی را میریسند؛ هر آدمی با نخی باریک از همان دوک آویزان است. چیزی شبیه تار عنکبوت میبینی که از دوکها پایین آمده و به هر آدمی رسیده؟
خارون: میبینم، هرکدام نخِ بسیار نازکی دارند. بیشترشان هم در هم پیچیده و گرهخوردهاند؛ این یکی با آن یکی، و آن یکی با سومی.
هرمس: البته که اینطور است. چون قرار است آدمِ اول به دستِ دومی کشته شود و دومی به دستِ سومی؛ یا مثلاً «ب» وارثِ «الف» شود (چون نخِ الف کوتاهتر است) و «ج» وارثِ «ب». معنیِ این گرهخوردگی همین است. اما میبینی همگی به چه نخهای باریکی بندند؟ حالا این یکی را ببین که تا آن بالاها کشیده شده؛ بهزودی، همین که بار روی آن زیادی سنگین شود، نخاش پاره میشود و با تلاپ میافتد پایین؛ اما آن دیگری آنقدر پایین آویزان است که وقتی بیفتد هم صدایی به پا نمیشود؛ همسایههای دیواربهدیوارش هم بهسختی افتادنش را میشنوند.
خارون: چقدر همهچیز مضحک است!
هرمس: خارونِ عزیزم، مسخرگیاش اصلاً در کلام نمیگنجد. قشنگیاش هم به این است که همهچیز را آنقدر جدی میگیرند! آنوقت، مدتها پیش از آنکه نقشهکشیدنهایشان تمام شود، جناب مرگِ کهنهکار سر میرسد و قاپشان را میزند و تمام! خودت میبینی چه کادرِ زبدهای از دستیارها زیر دستش دارد: لرز، سل، تب، التهاب، شمشیر، دزد، شوکران، دادگاهها، حاکمهای مستبد—تا زمانی که کاروبارشان سکه است، حتی یک لحظه هم نگران هیچکدام از اینها نیستند؛ اما همین که پای مصیبت پیش میآید، ناله و فغان راه میاندازند که «ای داد!» و «وای بر من!» و «ای دل غافل!». اگر فقط از همان اول با این درکِ روشن شروع میکردند که فانی هستند و بعد از اقامتی کوتاه روی زمین، از خوابِ زندگی بیدار میشوند و همهچیز را پشت سر میگذارند، عاقلانهتر زندگی میکردند و اینقدر از مردن بدشان نمیآمد. اما در حال حاضر، توی کلهشان فرو کردهاند که هرچه دارند تا ابد مال خودشان است؛ نتیجهاش این میشود که وقتی مامورِ مرگ سراغشان میآید و تب یا سلی به جانشان میاندازد، به قباچهشان برمیخورد؛ چون این جدایی کاملاً غیرمنتظره است. آنجا را ببین، مردی دارد خانهاش را میسازد و کارگرها را تندتند راه میاندازد که عجله کنند. اگر به او خبر بدهند درست وقتی که سقف را بزند و کار کامل شود، باید باروبندیلش را ببندد و تمامِ لذتش را برای وارثش بگذارد، چه حالی پیدا میکند؟ چه سرنوشتِ تلخی، که حتی یک بار هم زیر آن سقف شام نچشد! آن یکی را ببین که برای به دنیا آمدن پسری شادمانی میکند؛ قرار است کودک نام پدربزرگش را به ارث ببرد و پدر دارد با دوستهایش جشن میگیرد. اگر میدانست این پسر قبل از هشتسالگی میمیرد، اینقدر خوشحال نمیشد! البته طبیعی است: او جلویش پدرِ خوشبختِ یک قهرمان المپیک را میبیند و چشمانش همسایهی آنطرفی را که دارد بچهاش را خاک میکند نمیبیند؛ آن نخِ باریکِ رشتهشدهی عمر از دیدش پنهان میماند. نگاهی هم بکن به این مالاندوزها، که مامورهای مرگِ یادشده هیچوقت به آنها اجازه نخواهند داد پولخرجکن بشوند؛ و همینطور لشکرِ شکوهمندِ همسایههای اهل شکایت و مرافعه!
خارون: آره! همهچیز را میبینم؛ و از خودم میپرسم لذتِ زندگی اصلاً در چیست؟ آدمها برای از دست دادنِ چه چیزی ناله و زاری میکنند؟ شاههایشان را ببین؛ به نظر میرسد وضعشان از همه بهتر است، هرچند همانطور که میگویی، خوشبختیشان بر پایهای سست استوار است؛ اما جدای از آن، خواهیم دید که لذتهایشان زیر بارِ دردسرهای جدانشدنیِ مقامشان له میشود—دغدغه و نگرانی، اینطرف چاپلوسی، آنطرف توطئه، همهجا دشمنی؛ بماند استبدادِ غم، بیماری و هوس، که همگان معترفند اصلاً بالا و پایین برایشان فرق نمیکند. و اگر سرنوشت پادشاه اینقدر سخت است، حدس زدنِ روزگارِ مردمِ عادی دیگر چندان دشوار نیست. حالا بیا تا تمثیلی از زندگیِ انسان برایت بزنم. تا حالا پای یک آبشار ایستادهای و حبابهایی را که به سطح آب میآیند و روی هم کف میسازند تماشا کردهای؟ بعضیهایشان خیلی کوچکند و تا به دنیا میآیند میترکند. بعضی دیگر بیشتر دوام میآورند؛ حبابهای جدید به آنها میپیوندند و آنقدر باد میکنند تا خیلی بزرگ شوند؛ ولی آخرش درست مثل بقیه میترکند؛ جوری دیگر هم نمیتواند باشد. زندگیِ انسان یعنی همین. همهی آدمها حبابهایی کوچک یا بزرگاند، بادشده با دمِ حیات. تقدیرِ بعضیها این است که زمانی کوتاه بمانند، بعضی دیگر همان لحظهی تولد نابود میشوند؛ اما همهشان ناچار باید بترکند.
هرمس: هومر انسانها را به برگها تشبیه میکند. تمثیلِ تو چیزی از تمثیلِ او کم ندارد.
خارون: و چون همینجوری هستند، همین کارها را هم میکنند—همین چیزهایی که میبینی؛ با هم جروبحث میکنند، سرِ حکومت و قدرت و ثروت به جان هم میافتند، چیزهایی که وقتی با همان یک سکهشان پیش ما پایین میآیند، باید همه را جا بگذارند. حالا که آمدهایم این بالا، چطور است با تمام وجودم سرشان داد بزنم که دست از این تلاشهای بیفایده بردارند و با چشمِ باز به مرگ زندگی کنند؟ (مثلاً بهشان بگویم) «ای نادانها، چرا اینقدر همهچیز را جدی گرفتهاید؟ کمی از رنجهایتان دست بکشید. قرار نیست تا ابد زنده بمانید. هیچکدام از فرّ و شکوهِ این دنیا ماندگار نیست؛ هیچ آدمی هم وقت مردن نمیتواند چیزی با خودش از اینجا ببرد. او عریان از این دنیا میرود و خانه و زمین و طلاهایش مال دیگری میشود، و باز مال یکی دیگر.» اگر چنین چیزی را بلند صدا بزنم تا بشنوند، فایدهای ندارد؟ دنیا بهتر نمیشود؟
هرمس: اه، دوست بیچارهام، نمیدانی چه میگویی. نادانی طوری فریبشان داده که اودیسئوس خدمهاش را وقتی از سایرنها میترسید؛ چنان مومی در گوشهای این مردم چپاندهاند که با هیچ درفشی باز نمیشود. پس چطور قرار است صدای تو را بشنوند؟ تو میتوانی آنقدر داد بزنی تا ریهات پاره شود. نادانی اینجا همانقدر قدرت دارد که آبهای لته پیش شما قدرت دارد. البته تعداد کمی هم هستند که از سرِ احترام به حقیقت زیر بارِ موم نرفتهاند؛ آدمهایی که چشمهایشان باز است تا خوب را از بد تشخیص دهند.
خارون: خب پس، نمیتوانیم صدا بزنیمشان؟
هرمس: باز که رفتی سرِ خانهٔ اول! چهفایدهای دارد چیزی را به آنها بگوییم که خودشان از قبل میدانند؟ ببین، آنها از بقیهٔ مردم کناره گرفتهاند و به هر چه میگذرد ریشخند میزنند؛ هیچچیز آنطوری نیست که دلشان میخواهد. اصلاً پیداست تصمیم دارند از دست زندگی دربروند و به تو ملحق شوند. محکوم کردنِ نادانی باعث شده اینجا بین مردم محبوبیتی نداشته باشند.
خارون: آفرین به بچههای شجاع خودم! البته هرمس، تعدادشان زیاد نیستها.
هرمس: همینها هم غنیمتند. حالا بیا برویم پایین.
خارون: هنوز یک چیز دیگر هست که دلم میخواست ببینم. آن مخزنهایی را که جسدها را تویشان میگذارند نشانم بده، آنوقت وظیفهات تمام شده است.
هرمس: آه، به آنها میگویند مقبره، یا آرامگاه، یا گور. خب، آن تپهها و ستونها و هرمهای بیرونِ حصارِ شهرهای مختلف را میبینی؟ آنها انبارخانهٔ مردگانند.
خارون: عجیب است! دارند روی سنگها گل میگذارند و عطرها و عصارههای گرانقیمت رویشان میریزند. جلوی بعضی از تپهها هم هیزم تلنبار کردهاند و گودال کندهاند. نگاه کن: یک ضیافت باشکوه راه انداختهاند و دارند همهچیز را میسوزانند؛ و گمان کنم شراب و شهد هم توی گودالها میریزند! معنی این کارها چیست؟
هرمس: این کارها چه سود و ثمری برای مردگان در هادس دارد، نمیتوانم بگویم. اما تصورشان این است که سایهها و ارواح بالا میآیند، تا جایی که میتوانند نزدیک میشوند، از بخارِ خوشعطرِ گوشت تغذیه میکنند و شهدِ داخل گودال را مینوشند.
خارون: بخورند و بنوشند، آن هم وقتی جمجمهشان استخوان خشکشده است؟ اما دارم چانهزنیِ بیخود میکنم؛ تو هر روز آنها را میآوری پایین — خودت میتوانی بگویی وقتی با خیال راحت زیر خاک رفتند، دیگر امکانی دارد دوباره برخیزند؟ این دیگر زیادی خوب میشد! اگر مجبور بودی نه فقط آنها را پایین بیاوری، بلکه هر وقت هوس نوشیدنی کردند دوباره ببریشان بالا، مطمئناً کارت ساخته بود و دمار از روزگارت درمیآمد. آهای احمقها و نادانها! اصلاً خبر ندارید ما چطور کارها را ردیف میکنیم، یا چه شکاف عمیقی میان زندهها و مردهها افتاده!
خاکشده و خاکنشده، هر دو مالِ مرگاند. او گدا و شاه را به یک چشم میبیند؛ ترسیتس کنارِ پسرِ موطلاییِ ثتیس مینشیند. سایههای شتابان، عریان و پژمرده، با هم در دشتهای سریش پرسه میزنند.
هرمس: خدا ببخشد، چه سیلابی از هومر راه انداختی! حالا که یادم آمد، باید آرامگاه آشیل را نشانت بدهم. آنجاست، در ساحل طرواده، در سیگئوم. آن طرف آب هم رویتئوم است، جایی که آژاکس خاک شده.
خارون: با توجه به عظمتشان، گورهای نسبتاً کوچکی هستند. حالا آن شهرهای بزرگ را نشانم بده، همانهایی که در هادس حرفشان را میشنویم؛ نینوا، بابل، موکنای، کلوئونای و خود طرواده. یادم میآید آدمهای زیادی را از آنجا با قایق رد کردم. ده سال تمام وقت نکردم قایقم را بکشم بیرون و تمیزش کنم.
هرمس: خب، در مورد نینوا، رفیق، خیلی وقت است که رفته و هیچ اثری از خودش باقی نگذاشته؛ اصلاً نمیشود گفت کجا بوده. اما آن بابل است، با باروهای قشنگ و دیوار غولپیکرش. طولی نمیکشد که پیداکردنش مثل نینوا سخت میشود. اما در مورد موکنای و کلوئونای، شرم دارم نشانت بدهم، چه رسد به طرواده. وقتی برگردی، حتماً خفت هومر را میگیری که اینقدر بادشان کرده بود. آنها هم در روزگار خودشان شهرهای آباد و سرزندهای بودند؛ اما رفتند همان جایی که همه رفتند. شهرها، دوست من، مثل انسانها میمیرند؛ عجیبتر اینکه رودخانهها هم میمیرند! ایناخوس از آرگوس رفته — حتی یک چاله آب هم باقی نمانده.
خارون: آه، هومر، هومر! تو و آن «طروادهٔ مقدس» ت، و «شهر خیابانهای پهن» ت، و «کلوئونای محکمدیوار» ت! — راستی، آن جنگی که آنجا در جریان است چیست؟ سر چه همدیگر را میکشند؟
هرمس: بین آرگیوها و لاکدائمونیهاست. آن سرداری که آنجا نیمهجان افتاده و دارد با خون خودش روی سنگنوشتهٔ یادبود پیروزی چیزی مینویسد، اوثریادس است.
خارون: و برای چه میجنگیدند؟
هرمس: برای زمین نبرد، نه بیشتر و نه کمتر.
خارون: احمقها! نمیدانند که حتی اگر هر کدامشان کل پلوپونس را هم ببرند، از آئاکوس بیشتر از یک وجب خاک نصیبشان نمیشود! آن دشت هم که آنجاست، قومی پس از قوم دیگر شخمش خواهند زد و بارها آن یادبود پیروزی زیر گاوآهن زیرورو خواهد شد.
هرمس: همینطور است. حالا بیا برویم پایین و این کوهها را دوباره سر جایشان بگذاریم. بعد از آن، من باید بروم پی کار خودم و تو هم برگردی سر قایقت. خیلی زود من را با سهمیهٔ سایههای امروز مردگان آنجا خواهی دید.
خارون: بسیار سپاسگزارم، هرمس؛ این لطفت در دفتر خاطراتم ماندگار خواهد شد. به لطف تو، گشتوگذارم حسابی چسبید. ای بابا، چه دنیایی است! — و دریغ از یک کلمه حرف دربارهٔ خارون!