کاری که دکتر تنر موفق به انجامش نشد، حییم چایکین، یهودی سادهای در شهر کوچکی در لهستان، به شکلی موثر به سرانجام رساند.
دکتر تنر میخواست نشان دهد که یک آدم میتواند چهل روز روزه بگیرد، اما تنها توانست بیست و هشت روز دوام بیاورد، نه بیشتر؛ آن هم با کلی دنگوفنگ؛ با مردمی که قاشققاشق آب در دهانش میریختند، تکههای یخ برای بلعیدن به او میدادند و نبضش را میگرفتند. حییم چایکین ثابت کرد که آدم میتواند بیشتر از چهل روز روزه بگیرد؛ نه لزوماً چهل روز پشت سر هم، بلکه چهل روز، اگر نه بیشتر، در طول یک سال.
روزه گرفتن تمام چیزی است که او طلب میکند!
چه کسی از قطرههای آب حرف زد؟ چه کسی از یخ گفت؟ برای او این حرفها معنا ندارد! روزه گرفتن یعنی از یک زمان مشخص تا زمان دیگر، نه غذا بخوری و نه نوشیدنی بنوشی؛ یک بیست و چهار ساعتِ تمام و کمال.
و هیچ دکتری هم کنارش نمینشیند که نبضش را بگیرد و زیر گوشش زمزمه کند: «هیس! آرام باش!»
خب، بیایید داستان را بشنویم!
حییم چایکین مرد بسیار فقیری است که گرفتار بچههای بسیار است و در واقع آنها هستند که خرج پدر را میدهند.
بچهها اغلب دختر هستند و در کارخانهای کار میکنند و کاغذ سیگار میسازند. آنها روزی یک گلدن، یا گاهی نیمگلدن درآمد دارند، آن هم نه هر روز. تکلیف روزهای شنبه، تعطیلات و روزهای اعتصاب چه میشود؟ آدم باید برای همه چیز شاکر خدا باشد؛ حتی در آن شهر کوچک دورافتادهشان هم اعتصاب مد شده است!
و از همین درآمد باید اجارهخانه را بدهند؛ برای گوشهای نمور در یک زیرزمین.
باید برای همه آنها لباس و کفش بخرند! هر کدام تنها یک پیراهن دارند و هر دو نفرشان باید یک جفت کفش را شریکی استفاده کنند.
و بعد هم غذا؛ از آن مدل غذاها! کمی نان که با پیاز آغشته شده، گاهی اوقات بلغور، و گهگاه هم تکهای ماهی شور که قلبت را میسوزاند، طوری که بعد از خوردن آن برای شام، مجبوری تمام شب را آب بخوری.
وقتی نوبت به غذا خوردن میرسد، نان باید مثل کیک سهمیهبندی شود.
حییم چایکین، به همسرش «خایکه» که زن بیمار و فقیری است و تمام شب سرفه میکند، میگوید: «وای، غذا، این غذا، این زندگی!»
پدر میگوید: «چشم نخورند» و به بچههایش نگاه میکند که تکههای بزرگ نان را میبلعند. او از ته دل دوست دارد خودش هم لقمهای بردارد، اما میداند اگر این کار را بکند، دو دختر کوچکترش، فرادکه و بیلکه، بیشام میمانند.
بنابراین او تکه نان خودش را به دو قسمت تقسیم میکند و به بچهها، فرادکه و بیلکه، میدهد.
فرادکه و بیلکه دستهای کوچک، لاغر و سیاهشان را دراز میکنند، به چشمان پدر نگاه میکنند و حرفش را باور نمیکنند: شاید دارد شوخی میکند؟ بچهها شکمو هستند؛ با تکه نان پدر بازی میکنند تا اینکه بالاخره شروع میکنند به گاز زدن آن. مادر که تمام مدت سرفه میکند، این صحنه را میبیند و با فریاد میگوید: «اینها فقط میخورند و شکمشان را پر میکنند!»
پدر تحمل شنیدن این حرف را ندارد و میخواهد جوابش را بدهد، اما سکوت میکند؛ او نمیتواند چیزی بگوید، اصلاً جایگاهی ندارد که حرفی بزند! او در خانه کیست؟ تکهای سفال شکسته، بیارزشترین و آخرین نفر؛ نه به درد کسی میخورد، نه به درد آنها، و نه حتی به درد خودش.
چون حقیقت این است که او هیچ کاری نمیکند، مطلقاً هیچ؛ نه اینکه نخواهد کاری انجام دهد یا برایش مناسب نباشد، بلکه به این دلیل که اصلاً کاری وجود ندارد و همین و بس! تمام اهالی آن شهر کوچک از نبود کار مینالند! آنجا فقط دستهای از یهودیها هستند که در کنار هم جمع شدهاند. چه عالی! آنها مثل ماهی در بشکه چپانده شدهاند و از سر اجبار و ناچاری، همدیگر را در آغوش فشردهاند.
حییم چایکین با خودش فکر میکند: «ای داد و بیداد! داشتن بچهها یکچیزی است؛ دیگران حتی همان را هم ندارند. اما وابسته بودن به بچهها مقولهٔ دیگری است و اصلاً هم خوشایند نیست!» نه اینکه آنها از لقمهنانی که به او میدهند دریغ کنند؛ خدا نکند! اما او نمیتواند آن را از آنها بگیرد، واقعاً نمیتواند!
او میداند آنها چقدر سخت کار میکنند، میداند چطور شیرهٔ جانشان تا آخرین قطره کشیده میشود، او این را خوب میداند!
هر لقمه نانی که میخورد، تکهای از سلامتی و توان آنهاست؛ او خون فرزندانش را میمکد! نه، این فکر بیش از حد هولناک است.
بچهها میپرسند: «پدرجان، چرا چیزی نمیخوری؟»
حییم چایکین جواب میدهد: «امروز برای من روزه است.»
بچهها میگویند: «باز هم روزه؟ مگر چند تا روزه داری؟»
حییم پاسخ میدهد: «آنقدرها هم که روزهای هفته هستند، نیست.»
و وقتی حییم چایکین میگوید که روزههای زیادی دارد، حقیقت را میگوید، با این حال روزهایی هم هست که غذا میخورد.
اما او آن روزهایی را که روزه است، بیشتر دوست دارد.
اول اینکه، این کار نزد خدا پسندیده است و به معنای سهم کمی بیشتر از دنیای آخرت است؛ سودش زیاد میشود و اصل سرمایه هم به همراه آن رشد میکند.
او با خود فکر میکند: «دوم اینکه، پولی بابت من هدر نمیرود. البته، من به کسی پاسخگو نیستم و هیچکس هم از من نمیپرسد پولها را چطور خرج میکنم، اما وقتی میتوانم بدون آن هم سر کنم، پول را برای چه میخواهم؟»
و حییم فکر میکند: «و فایدهاش چیست که آدم خودش را کمی بالاتر از حیوان بداند؟ حیوان هر روز غذا میخورد، اما من میتوانم یک یا دو روز بدون غذا سر کنم. انسان باید از حیوان برتر باشد!»
حییم چایکین فکر میکند: «ای کاش آدم میتوانست خودش را به سطحی برساند که اصلاً نیازی به خوردن نداشته باشد! اما امان از این شکم لعنتی!» گرسنگی او را به یک فیلسوف تبدیل کرده است.
حییم با خود میگوید: «این شکم و این نیاز به خوردن، دلیل تمام بدیهای دنیاست! همین شکم و نیاز به غذا مرا به گدایی انداخته و فرزندانم را مجبور کرده تا عرق بریزند و جانشان را برای تکهای نان به خطر بیندازند!»
حییم باز فکر میکند: «فرض کن انسان هیچ نیازی به خوردن نداشت! ای وای، ای وای! آنوقت همهٔ بچههایم خانه میماندند! پایانِ رنج و زحمت، پایانِ اعتصاب، پایانِ به خطر انداختن جان، پایانِ کارخانه و کارخانهدارها، پایانِ ثروتمندان و فقرا، پایانِ حسادت و نفرت و جنگ و خونریزی! همه تمام میشد! همه تمام میشد! یک بهشتِ تمامعیار!»
حییم چایکین اینطور استدلال میکند و غرق در این خیالپردازیها، دلش برای دنیا میسوزد و از اینکه خدا انسان را تنها کمی بالاتر از حیوان آفریده، از ته دل غصه میخورد.
* * * * *
روزی که حییم چایکین روزه میگیرد، همانطور که به شما گفتم، بهترین روز اوست؛ و یک روزهٔ واقعی، مثلاً روز نهم ماه آو، برای او حکم جشن را دارد؛ شرم دارد که به زبان بیاورد، اما واقعاً همینطور است!
میبینید، این یعنی نخوردن، یعنی حیوان نبودن، یعنی گناهِ ریختن خون فرزندان را به گردن نداشتن، یعنی به دست آوردن پاداش یک کار خیر، و یعنی گریستن از ته دل بر ویرانههای معبد.
چرا که وقتی آدم سیر است، چطور میتواند گریه کند؟ آدمِ سیر چطور میتواند غصه بخورد؟ تنها کسی میتواند غمگین باشد که روحش در درونش ناتوان شده باشد! در سالهای خوب، بعضیها میدانند چطور وجدانشان را با دادن سهمی به شکمشان فریب بدهند؛ از روزه گرفتن میترسند! برای رضای خدا، یکشاهی جو میخرند و به پرندگان میدهند!
حییم چایکین کسانی را که با انداختن سکهای ناقابل در صندوق صدقات، خودشان را از روزه گرفتن خلاص میکردند، سرزنش میکرد.
نهم ماه آو سختترین روزه است؛ مردم اینطور میگویند.
حییم چایکین نمیداند چرا. روز طولانی است؟ خب، شب کوتاهتر میشود. بیرون هوا گرم است؟ چه کسی از تو خواسته در آفتاب پرسه بزنی؟ بنشین توی کنیسه و دعا بخوان که خدا را شکر، دعاهای فراوانی هم برای خواندن هست.
حییم چایکین با اصرار میگوید: «به شما میگویم که نهم ماه آو، آسانترین روزههاست، چون بهترین است، بهترینِ بهترینهاست!»
حییم چایکین میگوید: «مثلاً روزهٔ یوم کیپور را در نظر بگیرید! نوشته شده که باید جسمتان را ریاضت دهید. برای چه؟ برای اینکه پروندهتان پاک شود و سال خوبی داشته باشید.»
حییم چایکین میگوید: «در مورد نهم ماه آو ننوشته که باید روزه بگیرید، اما خودتان با میل خودتان روزه میگیرید؛ چون چطور ممکن است روزی که معبد ویران شده، یهودیان کشته شدهاند، شکم زنها دریده شده و بچهها تکهتکه شدهاند، چیزی خورد؟»
حییم چایکین میگوید: «در مورد نهم ماه آو ننوشته که باید گریه کنید، اما گریه میکنید. وقتی آدم به یاد آن چیزی میافتد که در آن روز از دست دادیم، چطور میتواند جلوی اشکهایش را بگیرد؟»
حییم چایکین میگوید: «حیف که فقط یک نهم ماه آو داریم!»
کسی پیشنهاد میدهد: «خب، هفدهم ماه تموز هم هست!»
حییم چایکین با آهی میگوید: «هفدهم ماه تموز هم فقط یکی است!»
همان شخص ادامه میدهد: «خب، روزهٔ گدالیا و روزهٔ استر چی؟»
حییم چایکین دوباره آه میکشد: «از هر کدام فقط یکی!»
کسی میگوید: «ای، جناب حییم، نکند تشنهٔ روزه گرفتن هستی؟»
حییم چایکین میگوید: «روزهٔ بیشتر، روزهٔ بیشتر!» و خودش تصمیم میگیرد که شبِ نهم ماه آو را هم روزه بگیرد؛ یعنی دو روز پشت سر هم.
دربارهٔ دو روز روزه گرفتن پشت سر هم چه فکر میکنید؟ عجب لطفی دارد، نه؟ همین که آدم مجبور است روزهاش را بعد از نهم ماه آو بشکند، خودش به اندازهٔ کافی سخت هست، دیگر چه برسد به اینکه شب قبلش هم چیزی نخورد.
آدم فراموش میکند که شکم دارد، فراموش میکند که چنین چیزی به اسم نیاز به خوردن وجود دارد، و از عادتِ خوردن که آدم را تا حد یک حیوان پایین میکشد، رها میشود.
سختی کار در نوشیدن است! منظورم، ننوشیدن است. حییم چایکین با خودش فکر میکند: «اگر اجازه میدادم روزی یک لیوان آب بخورم، میتوانستم تا روز شنبه، یک هفته کامل روزه بگیرم.»
فکر میکنید شوخی میکنم؟ اصلاً! حییم چایکین مردِ حرف و عمل است. وقتی چیزی میگوید، یعنی همان کار را میکند! تمام هفتهٔ قبل از نهم ماه آو، او چیزی نخورد و فقط با آب سر کرد.
چه کسی باید متوجه میشد؟ همسرش طفلک مریض است، بچههای بزرگتر تمام روز در کارخانه هستند، و بچههای کوچکتر هم چیزی نمیفهمند. فرادکه و بیلکه فقط وقتی گرسنه میشوند میفهمند (که همیشه هم گرسنهاند)؛ دلشان غنج میزند و میخواهند چیزی بخورند.
پدر میگوید: «امروز به شما یک تکه نان اضافه میدهم.» و نان خودش را دو نیم میکند، و فرادکه و بیلکه دستهای کوچک و کثیفشان را برای گرفتن نان دراز میکنند و از خوشحالی بال در میآورند.
دخترهای بزرگتر سر شام میگویند: «بابا، تو که چیزی نمیخوری، امروز که روزه نیست!»
پدر جواب میدهد: «من هم روزه نیستم!» و در دلش فکر میکند: «این یک حقه بود، اما دروغ نبود؛ چون به هر حال، یک لیوان آب، نه خوردن است و نه روزه گرفتن.»
وقتی که شبِ قبل از نهمِ آو میرسد، حییم احساس سبکی و هوایی میکند که تا به حال نداشته؛ نه به این خاطر که وقت آماده شدن برای روزه با یک وعده غذاست، نه به این که میخواهد بخورد. برعکس، حس میکند اگر هر چیز جامدی به دهانش بگذارد، پایین نمیرود، بلکه در گلویش میچسبد.
یعنی دلش خیلی به هم خورده، دستها و پاهایش میلرزند؛ بدنش به سمت زمین کشیده میشود، قوایش تحلیل رفته و حس میکند که ممکن است بیهوش شود. اما وای، عجب خیالی! یک هفته کامل روزه گرفتن، تا شب قبل از نهم آو برسد و در آخر کار جا بزند! هرگز!
حییم چایکین تکهای نان و سیبزمینی برمیدارد، فرادکه و بیلکه را صدا میکند و نجواکنان میگوید: «بچهها، این را بگیرید و بخورید، اما نگذارید مادر ببیند!»
فرادکه و بیلکه سهم پدرشان از غذا را میگیرند و با تعجب به چهرهٔ رنگپریده و دستهای لرزان او نگاه میکنند.
حییم میبیند بچهها به سرعت نان را میگیرند، میجوند و قورت میدهند؛ پس چشمهایش را میبندد و از جای خود بلند میشود. نمیتواند صبر کند تا دختران دیگر از کارگاه به خانه برگردند؛ بلکه کتاب مراثیاش را برمیدارد، کفشهایش را درمیآورد و خود را میکشد—این تمام کاری است که از دستش برمیآید—و به کنیسه میرود.
او تقریباً اولین نفری است که میرسد. صندلیای کنار میز خواندنِ تورات میگیرد، روی نیمکتی وارونه که پاهایش به هواست مینشیند، تکه شمع نیمسوختهای برای خودش میآورد و قطرههای آن را به پایهٔ نیمکت میچسباند، به گوشهٔ سکو تکیه میدهد، کتابش را باز میکند: «مرثیه برای صهیون و تمام شهرهای دیگر»، چشمهایش را میبندد و صهیون را میبیند که لباس سیاه پوشیده، با حجابی سیاه بر چهره، در حال ناله و گریه و زاری است و برای کودکانی که روز به روز در سرزمینهای غربت از دست میروند و به خاطر گناهان دیگران سوگواری میکند.
او چشمهایش را باز میکند و میبیند:
پرتو نور درخشانی از پنجرهٔ کدر و غبارگرفته به داخل میتابد؛ پرتو خورشیدِ در حال غروبی که آن سوی شهر است. و اگرچه دوباره چشمهایش را میبندد، باز هم آن پرتو را میبیند، و نه فقط پرتو را، بلکه تمام خورشید را، خورشیدِ روشن و زیبا را، و هیچکس جز او نمیتواند آن را ببیند!
حییم چایکین به خورشید نگاه میکند و میبیند—و همین! چرا اینطور است؟ شاید چون از دنیا و نیازهایش رها شده—خوشحال است—سبک است—هر چیزی را میتواند تحمل کند—یک روزهٔ آسان خواهد داشت—میدانی، یک روزهٔ آسان خواهد داشت، یک روزهٔ آسان!
حییم چایکین چشمهایش را میبندد و دنیایی غریب میبیند، دنیایی نو که تا به حال مثلش را ندیده بود. انگار فرشتهها جلوی چشمهایش پرواز میکنند و او به آنها نگاه میکند و بچههایش را در میانشان میشناسد؛ همهٔ بچههایش را، بزرگ و کوچک، و میخواهد چیزی به آنها بگوید، اما نمیتواند حرف بزند؛ میخواهد برایشان توضیح بدهد که دست خودش نبوده؛ تقصیر او نیست! مگر ممکن است، چشمشور دور باشد، تقصیر او باشد که این همه یهودی در یک جا جمع شدهاند و همدیگر را فشار میدهند، همه از روی محبت، همدیگر را از سرِ محبت تا سرحد مرگ فشار میدهند؟ مگر دست خودش است که مردم تشنهٔ عرق و خونِ همدیگر هستند؟ که هنوز یاد نگرفتهاند نباید با آدمها مثل اسبی رفتار کرد که به زور به کار کشیده میشود؟ که اسب هم موجودی است که باید دل آدم برایش بسوزد، یکی از آفریدههای خداست، موجودی زنده است؟
حییم چایکین چشمهایش را بسته نگه میدارد و میبیند، همهچیز را میبیند. و همهچیز روشن و سبک است، مثل دود میپیچد و بالا میرود و او حس میکند چیزی دارد از درونش، از ته دلش بیرون میزند و به سمت بالا کشیده میشود و از جسمش رها میشود و حس میکند خیلی سبک شده، خیلی، خیلی سبک، و آهی میکشد؛ آهی بلند و عمیق، و باز هم سبکتر میشود و بعد از آن دیگر هیچچیز حس نمیکند؛ مطلقاً هیچچیز.
بله، او روزهٔ آسانی دارد.
* * * * *
وقتی بِرِ خادم، یهودیِ موقرمزی با لبهای کلفت، با جورابهایی که پاشنههایشان ساییده شده بود وارد کنیسه شد و حییم چایکین را دید که سرش را به عقب تکیه داده و چشمهایش باز است، عصبانی شد؛ فکر کرد حییم چرت میزند و شروع کرد به غرولند کردن:
بِرِ خادم گفت: «خاک بر سرش کنند؛ این چه وضع خوابیدن است؟ آمده اینجا که چرتی بزند؟ رِب حییم، ببخشید، رِب حییم!»
اما حییم چایکین صدایش را نشنید.
* * * * *
آخرین پرتوهای خورشید از پنجرهٔ کنیسه به داخل میتابید و درست روی صورت آرام حییم چایکین میافتاد؛ با آن موهای سیاه و فرفریِ براق، ابروهای سیاه و پرپشت، و چشمهای سیاه و مهربانِ نیمهبازش، و آن صورتِ بیجان، رنگپریده، بیحرکت و گرسنه را سر تا پا روشن کرده بود.
* * * * *
بهتان گفتم که چطور میشود: حییم چایکین روزهٔ آسانی داشت!