ساعت سیزدهمین بار زد!
فکر نکنید که شوخی میکنم، من با تمام جدیت میگویم چه اتفاقی در مازپوکه، در خانهمان افتاد و من خودم هم آن موقع آنجا بودم.
ما یک ساعت داشتیم، ساعت بزرگی که به دیوار آویزان بود، ساعت خیلی کهنهای که از پدربزرگم به ارث رسیده بود، که از پدربزرگ پدربزرگش به او رسیده بود، و… چه حیف که ساعت زنده نبود و نمیتوانست چیزی جز زمان روز به ما بگوید! چه داستانهایی میتوانستیم بشنویم وقتی که با آن در اتاق مینشستیم! ساعتمان در تمام شهر به عنوان بهترین ساعت شناخته میشد—«ساعت رب سیمچه»—و آدمها میآمدند ساعتهایشان را با آن تنظیم میکردند، چون زمان دقیقتری از هر ساعت دیگری نشان میداد. میتوانید باور کنید که حتی رب لبیش، حکیم، فیلسوفی که زمان غروب را از خود خورشید میفهمید و تقویم را از حفظ میدانست، خودش گفت—من خودم شنیدم—که ساعتمان—خب، در مقایسه با ساعت او، حتی یک ذره توتون هم ارزش نداشت، اما در میان ساعتها، ساعتمان هم یک ساعت بود. و اگر خود رب لبیش اینطور گفت، میتوانید مطمئن باشید که درست میگفت، چون هر چهارشنبه، بین نماز ظهر و نماز عصر، رب لبیش به پشتبام کنیسهٔ زنان یا به بالای تپهٔ کنار خانهٔ کهنهٔ درسخوانی میرفت و دقیقاً لحظهٔ غروب خورشید را جستوجو میکرد، در حالی که در یک دست ساعتش و در دست دیگر تقویمش را میگرفت. و وقتی خورشید در آن طرف مازپوکه از چشمها ناپدید میشد، رب لبیش با خودش میگفت: «گرفتم!» و بلافاصله میرفت تا ساعتش را با ساعت ما مقایسه کند. وقتی به خانهمان میآمد، هرگز به ما «عصر بخیر» نمیگفت، فقط به ساعت دیواری نگاه میکرد، بعد به ساعتش، سپس به تقویم، و میرفت!
اما یک روز اتفاق افتاد که وقتی رب لبیش برای مقایسهٔ ساعت ما با تقویم آمد، فریاد زد: رب لبیش فریاد زد: «سیمچه! زود باش! کجایی؟»
پدرم با ترس دوید. پدرم گفت: «ها، چه شده، رب لبیش؟»
رب لبیش گفت: «بیچاره، جرئت میکنی بپرسی؟» سپس ساعتش را زیر بینی پدرم گرفت، به ساعتمان اشاره کرد و دوباره فریاد زد، مثل کسی که انگشتش لای در گیر کرده باشد: رب لبیش فریاد زد: «سیمچه! چرا حرف نمیزنی؟ یک دقیقه و نیم جلوتر است! بندازش دور!»
پدرم عصبانی شد. رب لبیش وقتی گفت ساعت را بینداز دور، چه منظوری داشت؟ رب لبیش گفت: «چه کسی میتواند ثابت کند که ساعت من یک دقیقه و نیم جلو است؟ شاید برعکس باشد و ساعت تو یک دقیقه و نیم عقب باشد؟ چه کسی میداند؟»
رب لبیش طوری به او خیره شد که انگار او گفته است میشود سه روز «ماه نو» داشت، یا هفدهم ماه تموز ممکن است به شب عید فصح بیفتد، یا حرف نامربوط دیگری از این دست زده که اگر آدم واقعاً جدیاش بگیرد، ممکن است سکته کند. رب لبیش هیچ نگفت، آه عمیقی کشید، بدون اینکه «عصر بخیر» بگوید از ما رو برگرداند، در را کوبید و رفت. اما برای کسی مهم نبود، چون کل شهر میدانست رب لبیش آدمی است که از هیچچیز راضی نمیشود: درباره بهترین خواننده دعا میگفت که او یک آدم بیعرضه و کُندذهن است؛ درباره باهوشترین مرد میگفت که او حیوانی بیدستوپاست؛ درباره مناسبترین ازدواج میگفت که آن به کجیِ چنگکِ نانوایی است؛ و درباره دقیقترین تشبیه میگفت که به اندازه پرتابِ نخود به دیوار، بیربط است. رب لبیش چنین آدمی بود.
اما بگذارید به سراغ ساعتمان برگردم. به شما میگویم، آن یک ساعت حسابی بود! صدای نواختنش را میشد از سه اتاق آنطرفتر شنید: بوم! بوم! بوم! نیمی از اهالی شهر با آن وقتشان را تنظیم میکردند: برای خواندن نماز نیمهشب، برای زود بیدار شدن جهت دعاهای سلیخوت در هفته پیش از سال نو و در ده روز توبه، برای پختن نانهای مخصوص شنبه در روزهای جمعه، برای روشن کردن شمعها در غروب جمعه. آنها با آن ساعت در غروب شنبه آتش را روشن میکردند، گوشت را نمکسود میکردند و تمام کارهای دیگرِ مربوط به آیین یهود را انجام میدادند. در واقع، ساعت ما ساعتِ شهر بود. آن بیچاره با وفاداری به ما خدمت میکرد و هیچوقت حتی برای لحظهای از کار نمیایستاد؛ در تمام عمرش هم لازم نشد که ساعتسازی آن را تعمیر کند. پدرم خودش آن را مرتب میکرد؛ او استعدادی ذاتی در کار ساعت داشت. هر سال در شب عید فصح، عمداً آن را از دیوار پایین میآورد، چرخدندههایش را با یک قلممو گردگیری میکرد و از درونش مجموعهای از تارهای عنکبوت، مگسهای خشکشدهای که عنکبوتها آنها را به دامِ مرگ کشانده بودند، و کپهای سوسکهای سیاه که خودشان داخل رفته و به پایانِ وحشتناکی رسیده بودند، بیرون میآورد. پس از تمیز و براق کردنش، دوباره آن را به دیوار میآویخت و میدرخشید؛ یعنی هر دو میدرخشیدند: ساعت میدرخشید چون تمیز و صیقلی شده بود، و پدرم میدرخشید چون ساعت میدرخشید.
و روزی اتفاقی افتاد که نباید میافتاد.
روزی زیبا، روشن و بدون ابر بود؛ همه دور میز نشسته بودیم و صبحانه میخوردیم که ساعت شروع به نواختن کرد. من همیشه دوست داشتم صدای نواختن ساعت را بشنوم و ضربهها را با صدای بلند بشمارم:
«یک… دو… سه… هفت… یازده… دوازده… سیزده! وای! سیزده؟»
پدرم فریاد زد و خندید: «سیزده؟ تو چه حسابگرِ قابلی هستی (دور از چشم بد! )! مگر کی شنیدی که یک ساعت سیزده ضربه بزند؟»
«اما من به شما میگویم، سیزده بار نواخت!»
پدرم با عصبانیت فریاد زد: «من سیزده تا پسگردنی به تو میزنم، آنوقت دیگر این مزخرفات را تکرار نمیکنی. احمق، ساعت که نمیتواند سیزده بار بزند!»
مادرم گفت: «میدانی سیمحا، میترسم بچه راست بگوید، به نظرم من هم سیزده تا شمردم.»
پدرم گفت: «این هم یک شاهد دیگر!» اما معلوم بود که خودش هم دچار تردید شده، چون بعد از غذا سراغ ساعت رفت، روی صندلی ایستاد، چرخی کوچک را داخل ساعت چرخاند و آن شروع به نواختن کرد. همه ما ضربهها را شمردیم و در حین شمردن با هر ضربه سرمان را تکان میدادیم: یک… دو… سه… هفت… نه… دوازده… سیزده.
پدرم فریاد زد: «سیزدهم!» و با تعجب به ما نگاه کرد. او چرخ را یک بار دیگر چرخاند و ساعت دوباره «سیزدهم» را زد. پدرم با آهی از صندلی بلند شد. او به رنگ دیوار سفید شد، در وسط اتاق ایستاد، به سقف خیره شد، ریشش را جوید و برای خودش زمزمه کرد: «لعنت بر سیزدهم! چه معنی دارد؟ چه پیشآمدی میآورد؟ اگر خراب بود، میایستاد. پس چه میتواند باشد؟ تنها میتوان نتیجه گرفت که یک فنر خراب شده است.»
مادرم گفت: «چرا نگران این هستی که این یک فنر است یا نیست؟» و افزود: «بهتر است ساعت را پایین بیاوری و درست کنی، چون تو میتوانی این کار را انجام بدهی.»
پدرم پاسخ داد: «آه، شاید حق با توست.» او ساعت را پایین آورد و مشغول کار شد. او عرق کرد، تمام روز را روی آن وقت گذاشت و دوباره آن را سر جایش آویخت.
خدا را شکر که ساعت درست کار میکرد و وقتی نزدیک نیمهشب همه دور آن ایستادیم و دوازده را شمردیم، پدرم خوشحال شد.
پدرم گفت: «ها؟ پس اینبار سیزدهم نزد، نه؟ وقتی میگویم این یک فنر است، میدانم منظورم چیست.»
مادرم به او گفت: «همیشه گفتم تو شگفتانگیزی. اما یک چیز را نمیفهمم: چرا اینقدر سوت میزد؟ فکر نمیکنم قبلاً اینطور سوت میزد.»
پدرم گفت: «این خیال توست» و به صدایی که پیش از ضربه میزد گوش داد، مثل پیرمردی که میخواهد سرفه کند: «چیل‑چیل‑چیل‑چیل‑تررر…» و فقط پس از آن: «بوم! ‑بوم! ‑بوم!» حتی «بوم» هم دیگر همانطور که قبلاً بود، نبود؛ قبلاً «بوم» شاد بود، اما حالا نغمهای غمگین به آن چسبیده بود، همانطور که صدای یک خاخام خواننده در پایان مراسم روز عید کفاره میلرزید. خشنودی صدا عمیقتر و خستهتر شد و پدرم نگران و آشفته شد. واضح بود که این ماجرا فکرش را درگیر کرده، در خلوت رنج میبرد، سلامتیاش را به خطر میانداخت و با این حال نمیتوانست کاری بکند. حس میکردیم که هر لحظه ممکن است ساعت کاملاً متوقف شود. شیطانک انواع حقههای زشت و شوخیهای بیفایده را میکرد، به این طرف و آن طرف میلغزید و مثل پیرمردی که پایش را روی زمین میکشد، راه میرفت. میشد دید که ساعت در آستانهٔ توقف همیشگی است! خوشبختانه پدرم به موقع فهمید که ساعت در حال جان دادن است و مشکل از وزنههاست؛ وزنه خیلی سبک بود. او یک وزنهٔ حدود چهار پوندی اضافه کرد. ساعت مثل قبل به کارش ادامه داد و پدرم شادمان شد، مثل مردی که دوباره به دنیا آمده است.
اما این وضعیت خیلی دوام نیاورد: ساعت دوباره کند شد، شیطانک دوباره به کارهای خستهکنندهاش برگشت: یک طرف آرام میچرخید، طرف دیگر سریع، با صدای خشن، مثل پیرمرد مریضی که به دل مینشیند. دیدن عذاب ساعت ناراحتکننده بود و پدرم که آن را میدید، شبیه شعلهٔ لرزان و کمفروغ شمعی شد که نزدیک بود از غصه خاموش شود.
مانند دکتری مهربان که برای بیمار خود آمادهٔ فداکاری است، تمام توانش را میگذارد و هر درمانی را زیر آسمان امتحان میکند تا بیمار را نجات دهد، پدرم نیز تمام توان خود را برای نجات ساعت کهنه به کار گرفت، به این امید که شاید امکانپذیر باشد.
پدرم مدام تکرار میکرد: «وزنهاش خیلی سبک است.» و هر بار چیزی سنگینتر به آن آویزان میکرد؛ اول یک ماهیتابه، بعد یک پارچ مسی، بعد از آن یک اتوی سنگین، یک کیسه شن، چند تا کاشی؛ و ساعت هر بار جان میگرفت و به کار میافتاد، با سختی و رنج، اما باز هم کار میکرد، تا اینکه یک شب فاجعهای رخ داد.
عصر جمعهای در زمستان بود. تازه شام شبات را خورده بودیم؛ ماهی فلفلی خوشمزه با ترب کوهی، سوپ داغ با رشته، آلو خورشتی؛ و طبق رسم، دعا خواندیم. شمعهای شبات سوسو میزدند، خدمتکار داشت گردوهای تازه، داغ و خشکشدهی لهستانی را که از روی بخاری برداشته بود، تعارف میکرد که عمه ینته وارد شد؛ زنی کوچک و سیهچرده، بدون دندان، که شوهرش سالها پیش او را رها کرده بود تا مرید «رب لبیش» شود.
عمه ینته گفت: «شبات مبارک! میدانستم که گردوی تازهی لهستانی دارید. حیف که چیزی ندارم با آن بشکنم، خدا عمر شوهرم را به تعداد دندانهای توی دهانم نکند! مالکه، نظرت دربارهی ماهی امروز چی بود؟ چه بلوایی سرشان توی بازار بود! از منسهی تنبل دربارهی ماهیهایش پرسیدم که سوره پیریلِ پولدار سر رسید: عجله کن، بده به من، آن اردکماهی کوچک را بده دست من! گفتم: چه عجلهای داری؟ خدا همراهت باشد، رودخانه که آتش نگرفته، منسه هم نمیخواهد ماهیها را برگرداند توی رود خانه. حرفم را باور کن، برای این پولدارها پول ارزان است و عقل گران. برگشت و به من گفت: فقیرها اینجا کاری ندارند؛ میگوید آدم فقیر نباید هوس چیزهای خوب کند. دربارهی چنین زن بددهنی چه فکر میکنی؟ مگر چقدر از وقتی که کنار مادرش توی بازار نوار میفروخت گذشته؟ رفتارش دقیقاً مثل پسیلِ پیسه آوروم است دربارهی دخترش؛ همان که او را به مرد بزرگی در شتریچ شوهر داد، مردی که دختر را همینطوری گرفت، بدون جهیزیه یا هر چیز دیگری؛ بخت یهودی! میگویند زندگی سختی دارد؛ چشمزده نشود، نمیتواند با بچههای آن مرد کنار بیاید. خب، کی دلش میخواهد نامادری باشد؟ خدا به دادشان برسد! خاوهله را در نظر بگیر! چه ایرادی میشود از او گرفت؟ و باید ببینی بچههای ناتنیاش چه بلایی سرش میآورند! آدم شب و روز صدای داد و فریاد، نفرین، دعوا و مرافعه میشنود.»
شمعها شروع به خاموش شدن کردند، سایهها روی دیوار بالا رفتند و خزیدند و بالاتر و بالاتر رفتند. گردوها زیر دستمان صدا میکردند، حرف میزدیم و قصه و داستان تعریف میکردیم، فقط برای لذت بردن، بدون اینکه حرفهایمان ربطی به هم داشته باشد، اما عمه ینته از همه بیشتر حرف میزد.
عمه ینته فریاد زد: «هیس! گوش کنید، چون همین چند وقت پیش ماجرای بهتری اتفاق افتاد. کمی دورتر از یامپوله، حدود سه ورست آنطرفتر، چند دزد به یک مسافرخانهی یهودی زدند و همه را کشتند، حتی نوزادی که در گهواره بود. تنها کسی که زنده ماند، یک دختر خدمتکار بود که روی بخاری آشپزخانه خوابیده بود. این دختر خدمتکار صدای جیغوداد آدمها را شنید و از روی بخاری پایین پرید، از لای در نگاه کرد و دید، این دختر خدمتکاری که دارم دربارهاش حرف میزنم، دید که صاحبخانه و زنش روی زمین افتادهاند، کشته شدهاند و در خون غرقاند، و این دختر برگشت، از پنجره بیرون پرید و دواندوان به سمت شهر رفت و فریاد زد: یهودیها، به داد برسید، کمک، کمک، کمک!»
ناگهان، درست وقتی که عمه ینته فریاد میزد: «کمک، کمک، کمک!» صدای «ترراچ! ‑تراچ! ‑بوم‑دزین‑دزین‑دزین، بوم!!» شنیدیم. ما آنقدر توی داستان غرق بودیم که اول فکر کردیم دزدها به خانهمان آمدهاند، تفنگ میزنند و از ترس نمیتوانیم حرکت کنیم. یک دقیقه به هم نگاه کردیم، بعد همصدا فریاد زدیم: «کمک! کمک! کمک!» و مادرم اینقدر هیجانزده شد که مرا در آغوش گرفت و گریه کرد:
مادرم گفت: «فرزندم، جانم برای تو، ای وای بر من!»
پدرم فریاد زد: «ها؟ چه؟ چه مشکلی دارد؟ چه اتفاقی افتاده؟»
عمه ینته فریاد زد: «هیچچیز! هیچچیز! ساکت! ساکت!» و دستش را بهطوری وحشیانه تکان میداد، و خدمتکار از آشپزخانه دوید داخل، که بیشتر شبیه مرده بود تا زنده.
کی فریاد زد؟ چه خبر؟ آتشی هست؟ چه چیزی میسوزد؟ کجا؟
همهمان جیغ کشیدیم: آتش؟ آتش؟ آتش کجاست؟ کمک! کمک! گوالت، یهودیها، به نجات، آتش، آتش!
عمه ینته خدمتکار را سرزنش کرد و گفت: کدوم آتش؟ چه آتشی؟ کجا آتش؟! آتش تو را بگیرد، ای دختر احمق، و تو را به خاکستر تبدیل کند! حالا باید او هم بیاید، انگار قبلاً کافی نبودیم! آتش، واقعاً، میگوید! به خاک برود با تو، به تمام سالهای سیاه! تا به حال چیزی شبیه این شنیدهای؟ چرا اینهمه فریاد میزنید؟ میدانید چه چیزی شما را ترسانده؟ بهترین شوخی دنیاست و هیچکس برای خندیدن نیست! خدا با شما باشد، ساعت روی زمین افتاد—حالا میدانید! همه چیز را به آن آویختید و حالا افتاده، وزنش حداقل سه پود است. پس تعجبی نیست! مردی هم بهتر نمیشد. تا به حال؟!
آنگاه که سرمان به جا آمد، یکییکی از میز بلند شدیم، به سمت ساعت رفتیم و دیدیم که روی صورت بیچارهاش افتاده، کشته، شکسته، پارهپاره و برای همیشه له شده!
پدرم، سفید مثل دیوار، گفت: «ساعت هم پایان دارد!» سرش را انداخت، انگشتانش را فشار داد و اشک به چشمانش آمد. من به پدر نگاه کردم و خودم هم میخواستم گریه کنم.
مادرم گفت: «ببین، دیگه چه فایدهای داره که از اینهمه اضطراب بمیری؟ بدون شک اینجا در بهشت نوشته و مقرر شده بود که امروز، در همین دقیقهٔ خاص، ساعتمان سرنوشتش را ببیند، دقیقاً (من میخواهم فرق بگذارم! ) مثل یک انسان، خداوند مرا برای گفتن اینچیز عذاب ندهد! باشد که این یک کفاره باشد برای فراموش کردن شبت، برای من، برای تو، برای بچههایمان، برای همهٔ نزدیکان و عزیزانمان، و برای تمام اسرائیل. آمین، سلاه!»