در تاریکیِ طبیعت، مردی با تفنگی شکاری از میان جنگلی تُنُک قدم برمیداشت. صورت شکارچی کمی آبلهگون بود، اما خوشسیما بود و فعلاً هنوز جوان. در این وقت از سال، دمی مهآلود در جنگل آویخته بود؛ از گرمی و رطوبت هوا، از نَفَسِ گیاهانِ در حالِ روییدن، و از پوسیدگیِ برگهایی که دیری پیش تباه شده بودند. دیدن دشوار بود، اما راه رفتنِ تنها، فکر کردنِ بیمعنا، یا انجام دادنِ عکسِ آن — یعنی یکسره از فکر بازماندن و فقط سست شدن — نیکو بود. جنگل بر دامنهی تپهای پست روییده بود؛ سنگهای بزرگ اغلب میان توسهای باریک و کوچک افتاده بودند و خاک، عقیم و نادار بود — اینجا رس، آنجا خاکِ خاکستری — اما درختان و علفها با آن خو گرفته بودند و در این سرزمین، آنسان که میتوانستند، میزیستند.
گاه شکارچی دمی بازمیایستاد؛ آنگاه همهمهی نازک و چندصدایِ زیستِ پشهها، پرندگان کوچک، کرمها و مورچهها را میشنید، و خشخشِ تودههای کوچکِ خاکی را که این جمعیت، برای آنکه خود را سیر کند و به کنش ادامه دهد، میآزرد و جابهجا میکرد. جنگل همچون شهری پرجمعیت بود — نه اینکه شکارچی هرگز در شهر بوده باشد، اما دیری بود که میکوشید آن را در خیال بیاورد. یک بار از پتروزاوودسک گذشته بود، اما همان هم تنها در گذار بود. جیغها، جیرجیرها و زمزمهای خفیف جنگل را انباشته بود، که شاید به معنایِ شعف و خشنودی بود، شاید به معنایِ آنکه کسی تباه شده است. برگهای مرطوبِ توسها در مِه، با نورِ درونی و سبزِ حیاتشان میدرخشیدند؛ حشراتِ نادیدنی، آنها را در سکوتِ نمِ بخارآلودی که از زمین برمیخاست، تکان میدادند. جانور کوچکِ دوری شروع کرد به نالیدنِ فروتنانه در پناهگاهش؛ آنجا هیچکس آزاری به او نمیرساند، اما او از بیمِ هستیِ خویش میلرزید، و یارای آن نداشت که خود را به شادیِ قلبش در زیباییِ جهان بسپارد، و میترسید از شانسِ نادر و کوتاه حیاتِ ناخواسته بهره گیرد، چرا که آنگاه ممکن بود کشف شود و بلعیده گردد. اما تازه آن جانور اصلاً نباید ناله میکرد: درندگانِ خاموش ممکن بود او را دریابند و فرو بلعند.
سوتِ لکوموتیو، نازک، دوردست، تکهپاره شده توسط گردبادِ سرعت، از میانِ جنگل و مِه به گوش رسید، همچون صدایِ حزینِ انسانی در حالِ دویدن که از پا درآمده باشد. شکارچی با خود گفت: «پیکانِ قطبی! چه مسافتی را میدود! در واگنها موسیقی نواخته میشود. آدمهای باهوش در آنها سفر میکنند. آنها از بطریها آبِ صورتی مینوشند و در گفتوشنودها سخن میگویند.»
شکارچی در جنگل دچار ملالی گشته بود. کنار کندهی درختی نشست و تفنگش را میان پاها، آماده به دست، نگاه داشت؛ دلش میخواست حیوانی یا پرندهای بکشد، هرچه که پدیدار میشد. او را خشم میگرفت که علم نمیدانست، که با قطارهای دارای الکتریسیته سفر نمیکرد، که آرامگاه لنین را ندیده بود و تنها یک بار شمیمی از عطر به مشامش رسیده بود، از شیشهای که متعلق به همسر مدیر بخش ده بود. نصیب او این بود که در جنگلی مهآلود، میان حشرات، گیاهان و فقدانِ عامِ فرهنگ سرگردان باشد، حال آنکه قطارهای پرشکوه به دوردستها میتاختند. شکارچی تصمیم گرفت: «حیوان یا پرنده، هر چه پیدا شود، آن را میکشم!» اما همچنان، پیرامونش جز خشخش و همهمهی جانورانِ خُرد و سستی که به کارِ نبردی نمیآمدند، چیزی نبود. زیر پای شکارچی، مورچگانِ سختکوش میخزیدند، که همچون آدمکانی محترم، بارهای سنگین برای خان و مان خویش بر دوش داشتند: آنان در واقع موجوداتی پست بودند، با خوی کولاکها. تمام عمر خویش را صرفِ کشیدنِ کالا به پادشاهیشان میکردند؛ از هر جانورِ تنهای بزرگ و کوچکی که میتوانستند بر آن چیره شوند، بهرهکشی میکردند؛ از مصلحتِ عامِ جهانی هیچ نمیدانستند و تنها برای رفاهِ حریصانه و متمرکزِ خود میزیستند. اکنون داشتند ذرهذره پیکر کرمی پیر و مرده را با خود میکشیدند. برایشان کافی نبود که از شتهها شیر بدوشند و مایعشان را بنوشند، بلکه دوست داشتند از گوشتِ دیگر موجودات نیز بهرهمند شوند. زمانی شکارچی اتفاقی دیده بود که دو مورچه برادهای آهنین از خطِ آهن میکشند: انگار مورچهها حتی به آهن هم محتاج بودند. خردهبهخرده داشتند تمام جهان را برای خود گرد میآوردند تا تودهای بزرگ از آن بسازند. شکارچی پایش را بر چند مورچهی نزدیکتر کوبید و از آنجا دور شد تا بیش از این اعصاب خود را نیازارد. او شبیه پدرش بود: پدرش نیز هرگاه به شکار میرفت خشمگین میشد، چنان با پرندگان و جانوران میجنگید که گویی دشمنانی درنده بودند، در همان حال که در جنگل بود تمامیِ خشمِ نهفته در قلبش را خرج میکرد و سپس چون مردی مهربان و حساس نزد خانواده بازمیگشت. دیگر شکارچیان اصلا اینگونه نبودند؛ آنان دلنازک میان علفها پرسه میزدند، با عشق جانوران را میکشتند و با لذتی لرزان گلها و درختان را نوازش میکردند، اما در خانه، میان آدمیان، زندگیای آکنده از تحریکپذیری داشتند، در حسرتِ بازگشت به دامانِ طبیعت، جایی که به مددِ تفنگهایشان احساس میکردند زمامِ امور در دست خودشان است.
پدرش به او میگفت (وقتی فیودوروف به سن هجدهسالگی رسید، پدرش او را به نام و نام پدر خطاب میکرد): «ایوان آلکسییویچ، آدم یا از حماقت شکار میکند یا از فقر! میدانی: آدمی کنار دریاچهای با چوبِ ماهیگیری مینشیند، تک و تنها. آن حرامزاده کرمی به نخ میآویزد و جانوری بیمغز را که در آب میزیید فریب میدهد. در حالی که دیگری تفنگش را برمیدارد و راهیِ جنگل میشود. با خود میگوید «من به هیچکس نیاز ندارم. شما بدون من ادامه دهید، من خودم گلیمم را از آب بیرون میکشم. من بهتنهایی حالم خوب است، بسیار ممنونم.» دوستِ آن آدم، سگش است، نه تو و نه من.»
هنگامی که فیودوروف پسربچهای بود، پدرش چهرهی خرگوشها و پرندگانی را که کشته بود به او نشان میداد. آنها نجیب و گاه حتی باهوش به نظر میرسیدند و او نمیخواست آنها را بخورد، اما در پایان چارهای نداشت.
وقتی پدرش پرندگان و حیوانات را به همراه خود باز میگرداند، او آنها را بهگونهای صرفهجو و معقول میخورد؛ کودکانش را نیز به همان شیوه میآموخت تا هدیهٔ خاموشِ طبیعت، به نفع انسان تبدیل شود و در توالت به هدر نرود. میگفت گوشت و استخوانهای موجودات مرده باید بیش از پر کردن شکم عمل کنند؛ باید روحی پاک، قوتی دل و عقل را نیز به ساکن خود بدهند. اگر نتوانی از پرنده یا حیوان گرانبهاترین نفعش را بهدست آوری و تنها هدف تو پر کردن شکم باشد—آنگاه سبزی بخور، سوپ کلم بنوش یا نانی که در آب پارهپاره شده است بخور. پدرش بر این باور بود که حیوانات و پرندگان جهان ارواحی گرانبهایند و عشق به آنها، پرورشی سالم است.
فیودوروف تفنگش را برداشت. چیزی در علفهای کوتاه اطراف تکان خورده بود. اندکی در آن سمت قدم زد و خرگوشی کوچک یافت—هنوز نوزاد؛ او بهگونهای تقریباً انسانی مینشست و بهسرعت برگ سبزی را میجوید و با پنجههای پیشین کوچک خود کمکی میکرد. سپس صورتش را پاک کرد و نفسهای سریعی از هوای پاک و سالم میکشید. بهاحتمال زیاد از آنکه از نوزادی برای تامین خوراک خود خسته شده باشد، خسته شده بود؛ احتمالاً والدینش مرده بودند و او تنها، یتیم میزیست. خرگوش شکارچی را ندید یا معنای او را درک نکرد؛ ادرار کرد، پرید و ناپدید شد. فیودوروف او را نکشت؛ خرگوش بیش از حد کوچک و تقریباً بهعنوان غذا بیاستفاده بود و این کار خجالتآور میشد، چون خرگوش تنها کودکی بود که پیشاپیش کارگری حقیقی گشته بود. بگذار نفس بکشد.
چند لحظه پس از آن فیودوروف به فضای بازی رسید. همان خرگوش چاق و نازکِ نوزاد، با پنجههای خود در خاک میخزید و سعی میکرد ریشههای ریز یا برگ کلم سال پیش بر زمین افتادهای را بیرون بکشد. دغدغهٔ خرگوش برای حیات خویش بیپایان بود، چون باید رشد میکرد و اشتیاقش برای غذا پیوسته بود. پس از خوردن هر چه در خاک بود، کمی دفع کرد و با دمش بازی کرد. سپس یکی از پنجههایش را با سهتا دیگر میزد؛ پس از آن با بقایایی از پوست مرده، تکههای مدفوع خود و حتی هوای خالی بازی میکرد و سعی میکرد آن را میان پنجههای پیشین بگیرد. پس از یافتن برکهای، جرعهای خوب نوشید، با چشمان مرطوب و هوشیار بهدور نگاه کرد، در گودالی کوچک بهیک طرف دراز کشید، بهگرمای بدن خود پیچید و چرتی زد. او پیشاپیش تمام لذتهای حیات را چشیده بود؛ خورده بود، نوشیده بود، نفس کشیده بود، محل را بررسی کرده بود، لذت حس کرده بود، اندکی بازی کرده بود و بهخواب رفته بود. خواب نیز خوش بود: حیوانات تقریباً همیشه رویاهای شاد دارند. ذهن حیوان نمیتواند خود را از تاثیرات تجربهٔ حیات رها سازد؛ ذهن او ضعیف است و زود به فریب شادیِ رویایی تسلیم میشود، چون در خواب ناتوان و ناچیز است. فیودوروف هنوز آن شگفتی را بهخاطر میآورد که در کودکی با احتیاط به سگها، گربهها و مرغهایی که خوابیده بودند مینگریست. آنها با دهان میجویدند و صداهای خوشی مینواختند، گاهی نیمهچشمهای خوابزده را باز میکردند و دوباره میبستند، کمی میلرزیدند، در گرمای بدن خود میپیچیدند و از شیرینی وجود خویش ناله میکردند.
شکارچی به سوی خرگوش کوچک پیش رفت، او را برگرفت و به سینهاش سخت فشرد؛ خرگوش، اگرچه نالهای نازک از خود بیرون داد، بیدار نشد؛ بلکه بهسختی بیشتر در خود پیچید و برای گرما به بدن مرد چسبید، هرچند که پیش از این گرم و مرطوب بود.
بر تپهٔ لوبسکایا¹، همچون صورتستارهای از نجوم فقرسوده، روستکچهای از چهار کلبهٔ کوچک ایستاده بود. در یکی از این کلبهها اجاق میسوخت و دود به هوا میرفت، در حالی که بر بام دیگری مردی نشسته بود؛ او تقریباً نصف اندازهٔ کلبه را میگرفت و از آنجا به دریاچهٔ اونگا مینگریست، به جایی دوردست. مردی که بر بام بود، سالهای پیشین را پشت سر گذاشته بود، اما صورتش را بهدقت تراشیده بود، گویی مردی مرفه یا دانشمند باشد. او مقام خود را در مزرعهٔ تعاونی با کار برای آکادمی علوم ترکیب کرده بود — بهعنوان نقطهای برای اندازهگیری آب و طوفانها. در همان لحظه، او به دریاچه مینگریست، باد آنجا یا نشانهها یا رویدادهای علمی دیگری را رصد میکرد.۲ فیودوروف میخواست چنین کاری برای خود داشته باشد، اما آن زمان باید میشمرد، مینوشت و گفتوگو میکرد.
کلبههای این روستکچه کوچک، فقیر و بیرنگ بودند، اما برای زندگی دلپذیر بهنظر میرسیدند و از این رو بهنظر میرسیدند که کافی، حتی گشادهاند، هرچند که در حقیقت چیزی جز این بودند. شکارچی به فقرناکترین، فروتنترین کلبه رفت. سقف چوبیاش پوسیده بود و پوشیده از خزهٔ کهن، پایینترین تختهها اکنون در خاک دفن شده بودند، گویی به عمق زادگاه خویش بازمیگشتند، و از این تختهها، از بدنهٔ بسیار پایین کلبه، دو شاخهٔ ضعیف نو میرویید که روزی به درختان عظیمالجثه تبدیل میشدند و ریشههایشان خاک این مسکن خسته را میخوردند که باد، باران و جنسِ انسان آن را بهسختی فرسوده بودند. کلبه بر تکهٔ خالی زمین خود ایستاده بود که با میخها، سنگهای آوردهشده از ساحل دریاچهٔ اونگا و بههمریخته، ورقهای زنگزدهٔ آهن بام، که احتمالاً از شهر دوری بهوسیلهٔ طوفان حمل شده بودند، و دیگر مواد ارزان یا تصادفی محاصره شده بود. اما این حصار دیگر پابرجا نبود؛ سنگها میافتادند و میخها سرنگون شده بودند؛ آنها از دیرباز خسته شده و در خاک پوسیده بودند. ممکن بود گمان کرد این خانهٔ یک بیوهٔ درگیر با فرزندان کوچک باشد؛ اما نه، هرگز؛ این یک خاندان کامل و سالم بود که اینجا ساکن بود. آیا آنها آنگاه کثیف یا همیشه دعواگر بودند؟ نه؛ پیرترین مرد خانه، الکسی کرلوویچ، پدر فیودوروف، در کارگاه ارهکاری مسیر شغلی میساخت و امید داشت بهزودی خانهٔ نو بسازد؛ آنگاه کلبهٔ کهنهٔ خود را به ریشههای بلوط جوان میسپارد تا به خاک خورده شود. پیرمرد به این باور بود که زندگی بهسوی بهتر میچرخد؛ او تصمیم گرفته بود که وداعی دلپذیر با زمان گذشته بگوید و آن را فراموش کند.
در درون، تمام خانواده دور هم نشسته بودند. پدر پیر داشت رادیو را به کار میانداخت—یک رادیوی تکلامپی که حدود یک ماه پیش به عنوان جایزه برده بود. در حقیقت آن را از کمیتهٔ اتحادیهٔ صنفی خریده بود و بهای آن را قسطی میپرداخت، اما در خانه، برای خاطر زنش، گفته بود که آن را به عنوان جایزه به او دادهاند. پیرمرد به عنوان نگهبان در آسیاب کار میکرد، اما او هم از خانوادهاش خواهان عزت بود و در رویای آن بود که در سرتاسر ملت پرآوازه شود. اما پیرزنش خیلی زود کشف کرد که شوهرش با چه عزتی رادیو را دریافت کرده است—چگونه میتوان حقیقت را از زنی پیر و باتجربه پنهان کرد؟
فیودوروف خرگوش کوچک را کنار بخاری گذاشت و دختر دهماههاش را در آغوش گرفت؛ او میتوانست بایستد و داشت یاد میگرفت با پاهای خودش جابهجا شود: پانزده سال دیگر آمادهٔ ازدواج میشد و خود به زاییدن فرزندان میپرداخت—اما فعلاً بگذار در آغوش والدینش بیاساید و رشد کند.
همسر جوان فیودوروف پرسید: «یک خرگوش کوچک—همین را آوردهای؟ تو خانواده داری—وقتی بیرون میروی باید کمی فکر کنی. الان در جنگل سنجاب هست، سیاهخروس هست، باقرقره هست—و تو چه چیزی برای ما میآوری؟ یک بچه خرگوش که با آن بازی کنیم! تف! فشنگها را هدر میدهی وقتی که میتوانی چیزهایی که نیاز داریم بخری!»
اوضاع در خانه ملالآور بود. فیودوروف دوست داشت قطارهای سریعالسیرِ دورپیما، نور الکتریسیته پشت پردههای پنجرههای واگن و موسیقی شادی را که درون قطار نواخته میشد و او گاهی هنگام تکیه دادن به وزنههای تعادلِ اهرم سوزنبان میشنید، تصور کند. آن بیرون علم بود، شهرت، تحصیلات عالی، متروی جدید مسکو، حال آنکه اینجا فقط حیوانات بودند، جنگل و خانوادهاش—چیزی چندان ویژه نبود، اما فعلاً بهترین کار صبر کردن و درگیر نشدن بود.
پدرِ فیودوروف خاطرنشان کرد: «زنها از دیرباز رفاه را دوست داشتهاند. آنها همه چیز را میخواهند، و زیاد هم میخواهند—سنجاب، سیاهخروس و صندوقهای پر از پارچه. امروزه به آنها سوسیالیست میگویند.»
او بلافاصله رادیو را روشن کرد تا ببیند بقیهٔ آن جهان دیگر که در فراسویشان پنهان بود، جایی که تاریخ کلی میگذشت و میتوان به صداهای سازندگان سرنوشت گوش داد. در ابتدا پیرمرد نسبت به دستگاه رادیویی نسبتاً مشکوک بود: چگونه میتوانست علمی باشد؟ آیا خلا به شکل صدا میتواند هزاران مایل دوردست منتقل شود؟ علم نمیتوانست خود را به چنین هرزگیای مشغول سازد — علم مسالهای مهم بود، در حالی که رادیو چیزی تصادفی بود، افزون بر این نمیتوانست بنویسد، اسنادی بر جای نمیگذاشت و بدین ترتیب هیچ تضمینی نبود که ترومپت مقوایی حقیقت میگوید. با وجود این، چندی پیش او شخصاً به پتروزاوودسک رفته و درخواست کرده بود تا اجازهٔ پخش چند صدا از طریق رادیو را بگیرد. درخواستش پذیرفته شد — و پیش از ترک خانه، او به زن پیرش حکم کرد که هر شب، در زمانی که اخبار و اطلاعات کل جهان پخش میشود، بیوقفه به آن گوش دهد. الکسی کیریلوویچ از پتروزاوودسک به زن پیر گفت: «من همان الکسی کیریلوویچ فیودوروف، ساکن دهکدهٔ تپهٔ لوبسکایا، پیرمرد توام. و فکر نکن که این من نیستم، چون این منم، رادیو صادق و واقعی است، و اکنون برای تو سرفه میکنم تا بلافاصله مرا بشناسی» (در همان لحظه الکسی کیریلوویچ حدوداً سه بار سرفه کرد). «میتوانی مرا بشنوی؟ به یاد داری وقتی که با تو ازدواج کردم؟ آن هنگام تو بیوه بودی و من کارگر یک کورهٔ ذوب فنلاندی بودم — که او اکنون دشمن طبقه است. پس چه کسی جز من میتواند این همه را برای تو بگوید؟ پس باید من باشم!» ولی آن روز در تپهٔ لوبسکایا نتوانستند الکسی کیریلوویچ را بشنوند. رادیو دچار نقص شد؛ چیزی درون آن خشک یا منفجر شده بود. درست است که زن پیر او واقعاً بیوقفه کنار ترومپت نشسته بود و گاهی حتی گمان میکرد صداهایی از آن بیرون میآید، اما فریبی بیش نبود.
وقتی از سفر تصدیق خود بازگشت، الکسی کیریلوویچ اهمیتی نداد که زن پیر و ناظر او نتوانستند او را بشنوند. او گفت: «حالا به هر حال باور دارم. و اگر کسی باور نکند — به گور پدرش، او دشمن طبقه است!» زن پیر پاسخ داد: «بله، حق با توست. بیا فردا در حمام پشتم را مالش بده — من برای تو گوش دادم و دادم و اکنون کاملاً کر شدهام.»
رادیو نواختن را آغاز کرد. با نفسگیری، ساکنان کلبهٔ چوبی به زندگیای دوردست و پرآشیانه گوش دادند. نخست پیرمردی سخن گفت، سپس جوانی. پس از آن گروهی سرودی رازآلود نواخت؛ نیای از استپها آواز میخواند؛ زنگی به صدا درمیآمد.
سپس گروهی از صداهای دختران جوان آوازی دربارهٔ سوسیالیسم قهرمانانه سر دادند، دربارهٔ آدمهای خوشبخت، دربارهٔ زندگیِ پُرکشش. دختران از راهی دور میخواندند، اما معنای موسیقی همچنان روشن بود: آدمها باید در سعادت بزیند، نه در نیاز و عذاب. فیودوروف دخترک خردسالش را نوازش کرد، دست بر سر کوچکش کشید، بر سینه و شکمش، جایی که روزی فرزندانِ خودِ او نطفه خواهند بست و بالنده خواهند شد. آنها آدمهایی برتر خواهند بود، هرچند خودِ او—پدربزرگشان—هیچکس بود، تنها یک سوزنبان در بخشی از خط آهن دوبانده در دلِ جنگل. کودک نیز به آواز و موسیقی گوش میسپرد، اما همسرش که کنار اجاق در تکاپو بود، داشت نتایج اقتصادی و فرهنگی میگرفت: «زندگیای که مردم دارند—حتی از اینجا هم میشود شنید! لباس نو میخرند، خانه میسازند، خوراکِ شیرین و خوب میخورند، به تئاتر میروند؛ میرقصند و میخوانند و دانش میآموزند و در دریای سیاه شنا میکنند—حال آنکه اینجا برای ما چیزی جز کار و دغدغه نمانده است…»
«حق هم همین است!» پیرزن گفت. «مردهای دیگر اندکی از این کار میکنند، اندکی از آن، و تا به خود بیایی، سکهٔ دیگری در خانه است. دیگر مثل روزگار قدیم نیست، نه، شما دو نفر معنیِ کار را نمیدانید. برمیگردید خانه و چه میکنید؟ فقط مینشینید؟ بروید گردهچوبها را شناور کنید! در سربازخانهها پرسوجو کنید—اجاقهای تازه باید ساخته شود، تنهٔ درختها باید از خاک بیرون کشیده شود، و همیشه به کسی نیاز دارند که در آشپزخانهها پادویی کند. اگر بهزودی کاری نکنید، کارِ همهمان تمام است!» تا اینجا پیرزن روی دور افتاده بود، تمامِ تنش در میانهٔ کلبه از خشم میلرزید. «اما شما دو نفر فقط ولو میشوید—هر که ببیند فکر میکند اینجا مهمان ما هستید! یا تفنگهایتان را برمیدارید و راهیِ جنگل میشوید! برای چه؟ چه سودی دارد، سرگردانی زیرِ درختهای بلوط؟ آنجا مرغ و خوکبچهای هست؟ شاخهها با پارچه تزیین شدهاند؟ تف! و بابت آن خرگوشهای ریز و کبکهای نوزادتان! اگر آنها را خروارخروار میآوردید، خب، حرفی نبود! —اما یکی دو تا چه فایدهای دارد؟ حتی لقمهای برای پیرزنی مثل من هم نمیشود! و تو وقتی من دارم حرف میزنم آن بوقِ خود را گوش نکن—مجبورش کن خفه شود!»
پیرمرد رادیو را متوقف کرد و با مهر به گوش دادن به زنش ادامه داد. حال و حوصلهٔ جروبحث با او را نداشت؛ بهترین کار این بود که بگذارد خودش به تنهایی خالی شود—آنوقت دوباره مهربانتر میشد.
اما پیرزن به عمل پرداخت. او بچهخرگوش را که زیر شاخک اجاق به اجاق چسبیده بود، درآورد، به نور کشید و با دست چپش او را روی زمین میکشید، در حالی که با دست راستش میزد؛ نخست بر پشت و سپس بر دندهها—آنجا درد بیشتر میزد، پس رها کردن خشم شیرینتر میشد. چون نوزاد بود، خرگوش هنوز به ترس عادت نکرده بود و به سرعت عرق میکرد، اما بدن کوچک او بهوسیلهٔ قلب کودکانهاش که بهسرعت میتپید، بهقدری گرم میشد که عرق از پشم خیساش که اکنون صاف بر سینهاش مینشست، تبخیر میشد، و خرگوش، نازک و بیمهار، در بخار گرم خود بر زمین میلغزید، این بلا را در سکوت میجوشید تا وقتی که پیرزن به حد توان تاریک خود رسید. سپس او خرگوش را به هوا برداشت و بیرون پرتاب کرد؛ او برایشان بیفایده بود و او نمیخواست که کلبه را کثیف کند. خرگوش در علف پنهان شد، بهطرز خود کمی ناله کرد، سپس پشمش را خشک و منظم کرد، از شکاف حصار عبور کرد و در جنگل ناپدید شد، غم تازهٔ خود را برای زندگی آینده فراموش کرد.
همسر فیودوروف دخترک را از او گرفت. زمان تغذیهاش رسیده بود—او پیشاپیش خفته بود، خرگوش را بهاندازهٔ کافی دیده بود.
«همرزمان کاگانوویچ سرپرست حملونقل است. بله—لازار موئیسیویچ»، گفت پیرزن. «من به رادیو گوش میدهم و همه چیز را میدانم. میدانی مردم این روزها چگونه میزیند؟ مردم همهجا با لذت میزیند. اما به تو نگاه کن—فقط به این دو نگاه کن!» بانوی پیر خانه ادامه داد، به سوی شوهر و پسرش میچرخید. «نشستهاید آنجا با قیافههایی چون مرغهای چیدهشده!»
مرد پیر و پسرش قیافههای خود را لمس کردند، که حقیقتاً اندکی لکهدار بودند. این نکته بههیچوجه بهایشان را نداشت: آنان بیانسانانی که دوستشان داشته باشند نبودند. اگر الکسی کیریلوویچ بمیرد، حداقل دو نفر برای او میگریستند—همسرش و پسرش. و همین کافی بود.
«رادیو را روشن کن»، به شوهرش حکم داد پیرزن. «باید گوش دهم—وگرنه چیزی را از دست میدهم و در تاریکی میمانم، و تمام سود پرواز میکند.»
سرپرست خاندان دستگاهش را روشن کرد. نخست رادیو با یک تذکر اخلاقی پخش شد، سپس نغمهای ملایم به صدا درآمد. پیرزن دست راستش را به گونهاش کشید و نگاه ملالی انداخت؛ سپس لبخند زد. او میخواست همیشه مهربان باشد، اما این امکان نداشت—همه چیز میخورد، مینوشید یا میپوسید، مردان کار را رها میکردند، و تمام خاندان از نیاز میمرد. کلبه و زمینش بهدست جنگل میافتاد، و خرگوش از بوتهها بیرون میآمد و آنچه روزگاری مسکن نژاد انسانی بود را کثیف میکرد.
شب بود و ایوان آلکسییویچ فیودوروف مشغول آغاز کار روزانهاش میشد. بخش ده در دل هیچجا قرار داشت و در زمینه بارگیری یا تخلیه کاری چندان نبود. فیودوروف سوزنگاه را بررسی و پاکسازی کرد و تقاطعها را با فانوس خود بازبینی نمود. او همیشه برایشان نگران بود — دیزلکشها به آنها ضربهای سنگین میزدند و روزی شاید فلزشان ترک بخورد. و یک حادثه در سوزنگاه مسالهای جدی بود، چون حتی سوزنگاههای سالم هنگام عبور قطار، آن را میلرزاند و میلرزاند؛ سوزنگاهها به قطارها صدمه میزنند. اگر فیودوروف میتوانست مهندس شود، نوعی سوزنگاه هوشمندتر میآفرید — سوزنی که قطار بر آن بهسلاست عبور کند. او زانو زد و از تیغهٔ سوزن به سمت قورباغهٔ تقاطع خزید، دستش را بر سطح راهرفتن و سر ریل میلغزاند و به دنبال هر گونه برآمدگی، فرورفتگی یا لبهٔ برشخورده توسط چرخهای دیزلکشها میگشت. تاریکی بود و فانوس نوری ضعیف میداد، پس استفاده از دست تصویر دقیقتری از سازوکار میساخت. فیودوروف هیچ آسیبی نیافت — یک فرورفتگی کوچک، اما هیچ چیز خطرناکی نبود.
سوزنبان چربی کهنه و فرسوده را پاککرد و مقادیر سخاوتمندانهای چربی نو به تمام نواحی اصطکاکی افزود: هر چه ضخیمتر باشد، بهتر؛ تا همه چیز پاک و ایمن بماند. او متوجه شده بود که وقتی قطاری سنگین میگذرد، تیغهٔ سوزن که بهخوبی چرب شده میتواند «بازی» کند؛ گویی تیغه در چربی شنا میکند. پس بگذار که بازی کند — بازی محافظ است! اگر چیزی تحت فشار نباشد، شکنجه نمیشود و نمیشکند. سپس فیودوروف اهرم سوزن را پاککرد و چرب کرد و اطمینان یافت که آزادانه میچرخد، آن را چندین بار بهپشت و جلو میچرخاند تا کل سازوکار بهلرزش درآید. او سوزن را بهملایمت جابهجا کرد تا هیچچیز تکان نخورد، تا هر تیغه بهنرمی با ریل ثابت تماس یابد و بهآرامی از آن جدا شود، در حالی که چربی را بهصرفه میکشید.
هنگامی که برای نخستین بار به کار بر روی راهآهن میپرداخت، فیودوروف فلز و آلات را همانند حیوانات و گیاهان، با احتیاط و پیشبینی، سعی میکرد نه تنها آنها را بشناسد بلکه از آنها پیشی بگیرد. سپس دریافته شد که چنین رابطهای ناکافی و بههیچوجه کافی نیست. همراهی با فلز و آلات نیاز به حساسیت بسیار بیشتری دارد نسبت به همراهی با حیوانات وحشی یا با گیاهان و درختان. میتوان موجود زنده را فریب داد و آن تسلیم میشود؛ میتوان به آن صدمه زد و چون زنده است، شفا مییابد؛ اما آلات و ریلها به حیله تسلیم نمیشوند — تنها با نیکویی خالص میتوان بر آنها چیره شد؛ و نمیتوان به آنها صدمه زد، چون شفا نمییابند. شکستن، مرگ است. بنابراین فیودوروف در کار حساس و محتاط رفتار میکرد؛ حتی از ضربه زدن به درِ کلبهٔ کوچک خود پرهیز مینمود، آن را بهسکوت و لطافت میبست تا لولاهای آهنی یا میخهایشان بههم نخورد.
کارگر راهآهن در ایستگاه به کلبه تلفن زد: فیودوروف باید سوزن را بررسی کند و علامت «خط آزاد» را بدهد تا قطار سریعالسیر عبور کند. فیودوروف به هر حال زمان قطار را میدانست. او پیشاپیش در دل جنگل، در امتداد برش تاریکی که ریلها در آن کشیده شده بود، مینگریست. ماهی نبود و ستارگان بالا و کمنور، اما ریلها واضح و دور میدرخشیدند، گویی از تمام فقر تاریکی، نوری که در سایهروشن پخش شده بود، جمع میشد. فیودوروف گوش خود را به ریلها سپرد و آواز ابدی فلز را شنید — پاسخی به جریان هوا و به سر و صدای برگها و شاخههای دوردست. ریلها در هارمونی میخواندند — تمام امتداد بیعیب و سالم بود. اما به تدریج این همهمهٔ موجمانند ثابت، با زمزمهٔ مبهم بیرونی ترکیب شد. سپس این زمزمه واضحتر و بااقتدارتر شد؛ تقریباً کلمات را شکل میداد. این زبان از صدایی جوان و آوازخوان برمیخاست، و هیچ نت نادرستی، هیچ صدای جنجالآور خشمآوری در کار نبود — دلیلی بر این که در ریلها ترکی نخورده بود و فلز در اتصالات فرسوده نشده بود.
سوزنبان سرش را از روی ریلها بلند کرد، بینیاش را گرفت، خاک را از لباسهایش تکاند و چهرهای جدیتر و شکوهمند به خود گرفت. به سمت مورمانسک میرفت، قطار سریعی از جنوب به سرعت میگذشت. نور آرام موتور از فراسوی افق بالا میآمد، تاریکی را به پیش میراند و بر فراز جنگل میتابید، درختان آبی عمیق زنده، درختچهها، اشیای مرموزی را که در روز ناشناخته میماندند و تصویر یک کارگر راهآهن را که در تاریکی و تنهایی بر ریلها نظاره میکرد، روشن میساخت. فیودوروف نغمهٔ طولانی خوشامدگویی را با بوق خود نواخت تا نشان دهد بخش برای ورود قطار آماده است و با احترام فانوس خود را به سمت رانندهٔ موتور، دوست ناآشنایش، تنها کسی که در آن لحظه او را میشناخت، دراز کرد؛ کسی که خوشنود میشد از این که همه چیز همانگونه که باید باشد هست و قطار منتظر است.
«او واقعاً تند میرود»، فیودوروف اندیشید. «من موسیقی را نخواهم شنید. او چهار دقیقه تاخیر دارد و با تمام بخار پیش میرود، شیطان!» اگر «پولار آررو» یا هر قطار سریعی به آرامی میگذشت، گاهی فیودوروف وقت مییافت صدای رادیو یا گرامافونی قابل حمل را تشخیص دهد. برای چند ثانیه با تمام تمرکز به ملودی گوش میداد، بیتوجه به تمام سر و صداهای دیگر، و فرصتی مییافت تا از موسیقی لذت ببرد. اگر موسیقیای نواخته نمیشد، خوشحال میشد فقط از دیدن چهرهای عجیب یا خوشچهره که از پنجره به جنگلهای ناآشنای منطقه مینگریست؛ برای سوزنبان مهم نبود که آن چهره متعلق به مرد، زن یا کودک است، و نه مسیر رفتن او؛ تا آنجا که آن چهره جالب و غیرقابل درک باشد.
گاهی پس از عبور قطار، فیودوروف شیئی از روی ریلها برمیداشت و ساعاتی طولانی سعی میکرد معنای آن را کشف کند. سپس سعی میکرد شخصی را که آن شیء متعلق به او بوده تصور کند و تنها زمانی آرام میشد که تصویر روشنی از مسافر ناشناسی که به سرعت عبور کرده بود، در ذهنش شکل میداد. بهدست آوردن بستهٔ خالی سیگار، کلید قوطی کنسرو یا گلولهٔ نخی، او را به تفکر دربارهٔ شخصیت، چهره یا حتی آرمانهای زندگی آن شخصی که تازه در قطار عبور کرده بود، میانداخت.
یک بار فیودوروف دستمالی زنانه یافت؛ بوی خوشی داشت، مرطوب بود و در وسط آن خون تازهای دیده میشد. او پارچهٔ مرطوب را با زبان خود لمس کرد؛ رطوبت شور بود — احتمالاً اشک. سپس ساعتها ذهن خود را بهکار میگرفت تا بهطور کامل زن مرموز و زیبایی را که این دستمال را از فضای انتهای واگن انداخته بود، در حال گریه و اشتیاق برای مردی که دوستش داشت، و بهدلیل سلسوزی که در سینهاش میسوخت، خون سرفه میکرده، تصور کند. پس از آن فیودوروف در خواب این زن را میدید. دختر کوچک او زبانش را گاز گرفت و خونریزی کرد؛ سپس دخترک گریه کرد و مادر خون را در دهانش پاک کرد، اشکهایش را پاک کرد، از پنجرهٔ باز واگن به بیرون نگاه کرد، دستمال را بیرون پرتاب کرد و به سوزنبان لبخند زد. «گرامافون را محکم کوک کن!»، فیودوروف به زن فریاد زد. «در راه بازگشت!» مسافر پاسخ داد. «خوب است»، سوزنبان موافقت کرد. «اما آن را زیبا و بلند بزن!»
قطار، با مکیدن تمامی هوای پشت سر خویش، ضربهٔ بیرحمانهای به سوزنبان وارد کرد.
«آها! گویا کاگانوویچ حسابی ترساندهتان. چهار دقیقه تاخیر از جنگل و تنها سه دقیقه در محل سوزنبان!» فیودوروف با خود محاسبه کرد: «درام عجیبی است!»
اما دیگر مجالی برای شنیدن نوای موسیقی از دل قطار یا تشخیص شمایل انسانی در میان نبود. پیشترها آبِ دستشوییها در جریانی پیوسته بیرون میریخت، اما اکنون تنها بخارِ رقیقی بود؛ سرعت قطار آن را به ذراتی تیغگون از هم میدرید.
تمامی اینها فیودوروف را برای باقی شب اندوهگین ساخت. در حوزهٔ ماموریت او نه تئاتری بود و نه کتابخانهای؛ تنها یک آکاردئون نزدِ بازرسِ خط وجود داشت که او هم به ندرت به این بخش سر میزد و وقتی هم میآمد، غالباً فراموش میکرد آکادئونش را همراه بیاورد، اگرچه کتباً به کمیتهٔ محلی اتحادیهٔ کارگری قول داده بود که همهجا آن را با خود ببرد و در تمامی «گوشههای سرخ» حاضر شود و رپرتوار جدید را بنوازد، و از هرجومرجی که در روزنامههای مسکو محکوم شده بود، دوری گزیند. یک تابستان، عضوی از اتحادیهٔ نویسندگان آمده بود و دربارهٔ وضعیت کنونی گفتوگوی خلاق میان نویسندگان سخن گفته بود. فیودوروف شانزده پرسش مطرح کرده بود و به عنوان پاداش، کتاب «سفرهای مارکو پولو» را دریافت کرده بود؛ سپس نویسنده آنجا را ترک کرده بود. کتاب بهغایت جالب بود؛ فیودوروف بیدرنگ شروع به خواندن از صفحهٔ ۲۶ کرده بود. در ابتدای کتاب، نویسنده فقط در حال فکر کردن است و همین کار را کسالتبار میکند؛ جذابترین بخش، میانه یا انتهای آن است، و به همین دلیل فیودوروف ترجیح میداد صفحهها را به تصادف برگزیند؛ گاه صفحهٔ ۵۰، گاه صفحهٔ ۲۱۴. و اگرچه هر کتابی خواندنی است، خواندن به این شیوه آن را بهتر و مشتاقکنندهتر میکند، چرا که باید هرآنچه را که نخواندهای در ذهن خود تصور کنی و آن بخشهایی را که بیمعنا یا بد نوشته شدهاند، از نو بسازی، گویی تو نیز نویسندهای، عضوی از اتحادیهٔ نویسندگان اتحاد شوروی. فیودوروف چنان مسحورِ یک کتاب شده بود — «آهک، یا شاید هم سنگ؟» — که آن را از انتها تا به ابتدا خوانده بود و دریافته بود که کتاب خوبی است، اما اگر از ابتدا شروع میکردی، دروغین و از نظر ایدئولوژیک مشکوک میبود.
سه ساعت در آن شب قطاری نگذشت؛ جایی تاخیری رخ داده یا سانحهای پیش آمده بود. سوزنبان بار دیگر سوزن را وارسی کرد تا مطمئن شود قطار سریعالسیر آسیبی به آن نرسانده است، سپس به درون اتاقکش رفت، در را پشت سر بست و چند نت با شیپور سیگنال نواخت. اما این ارضاکننده نبود. فیودوروف میخواست نوایی را در ارکستری بشنود و نمایشی را در تئاتری تماشا کند تا درکی از حقیقتِ هستی در جانش پدید آید و افقِ کیهانی را ببیند.
صبح، همسرش کاترینا واسیلییونا نزد او آمد. گفت: «بگذار سوزن را برایت تمیز کنم! شاید کسی متوجه شود. این روزها به این چیزها اهمیت میدهند. باید نهایت تلاشت را بکنی.»
فیودوروف گفت: «نیازی نیست. تعویضکار بهزودی میآید. او نیازی به یک سوبرت ندارد!»
همسرش با خشم بانگ زد: «سوبرت دیگر چه صیغهای است! چه کسی این واژه را یادت داده؟ دیروز که بلد نبودی. نکند شبهنگام اینجا با کسی دیداری داشتهای؟»
فیودوروف اندکی ترسید. «یک سال پیش در کتابی خواندمش. داستانِ دخترِ پادشاهی بود…»
«میدانم، از تو و دختر پادشاهت خبر دارم. و آن روز که بود که آنجا، درست روی سوزن خط، با سوزنبانِ جوان، فدوتوا، گرم گرفته بود؟ عاشقپیشه از راه میرسد و مینشیند روی وزنهٔ تعادل و او را در آغوش میگیرد!»
فیودوروف گفت: «من نبودم! چطور ممکن بود باشم؟ من سر پست بودم.»
زنِ فیودوروف به او اطلاع داد: «میدانم که تو نبودی! انگار میگذاشتم آنطور رفتار کنی و باعث اختلال در حملونقل شوی!»
کاترینا واسیلییونا جارویی برداشت و شروع کرد به روبیدنِ مسیر اطراف سوزن خط. بعد، هر ذرهٔ آلودگی را از خودِ سوزن پاک کرد و تقاطع و آن دو تیغه را دستمال کشید. سوزن حالا تروتمیز به نظر میرسید، همچون دیگ یا تابهای متعلق به زنی پیر و وسواسی.
فیودوروف به زنش اطلاع داد: «میخواهم تقاضا بنویسم. میخواهم به تپهٔ خرس منتقل شوم. آنجا ایستگاه بزرگی است. تئاتر و باشگاه و سینما دارد. آدم آنجا میتواند خودش را رشد بدهد.»
«همین را کم داشتم! تو آنجا خودت را رشد بدهی و بعد من چه کنم؟ امروزه در مغازهها لباسهای شیک هست، دخترها زیبا شدهاند. تو مرا رها میکنی و مرا و خانواده را همینجا در تپهٔ لوبسکایا میگذاری.»
فیودوروف دست دراز کرد بهسوی همسرش و با احتیاط موهای درخشان و زیبای سرش را نوازش کرد تا پیشاپیش اندوهگین نشود.
زن گفت: «نکن»، و بهآرامی دست او را کنار زد. «ممکن است مامورِ روی واگن سکودار تو را ببیند. میگوید بیخیال و بیمبالاتی. هیچچیز مانع نمیشود که توی خانه موهایم را نوازش کنی، اما تو هیچوقت یادت نمیافتد.»
سوزنبان همچنان تلاش میکرد همسرش را راضی کند: «مردم در تپهٔ خرس زندگیهای شادی دارند. آدم میتواند آنجا درس بخواند و دیده شدن راحتتر است.»
زن در ذهنش تمام رازها، زیانها و سودها را حسابوکتاب کرد، کوشید تصور کند همهچیز چطور از آب درمیآید. پرسید: «میتوانی یک کارگر حملونقلِ بلندآوازه شوی؟»
فیودوروف فرمانبردارانه پاسخ داد: «بله.»
زن موافقت کرد: «بسیار خب. فقط میترسم دیگر دوستم نداشته باشی. آنوقت من و دختر کوچکمان چه میشویم؟ حالا دیگر دارم پا به سن میگذارم؛ بیستوهفتساله شدهام.»
زن با دکمهٔ پیراهنِ شوهرش بازی کرد. فیودوروف در پاسخ، شانههای همسرش را لمس کرد.
او گفت: «دوست داشتنت را متوقف نمیکنم. من قلبی کوچک دارم، در آن برای هیچکس جز تو جا نیست. و بعد تو هم میتوانی شروع به درس خواندن کنی، خوشت میآید. تو تبدیل میشوی به زنی عجیب و مشهور.»
همسرش گفت: «اما تپهٔ خرس خیلی دور است. تو خودت را از پا میاندازی!»
فیودوروف گفت: «از پسش برمیآیم. تپهٔ خرس جای خوبی است. و من لذت را دوست دارم.»
همسرش روی ریل نشست و همهچیز را یک بار دیگر سبکسنگین کرد. آیا در تپهٔ خرس چیزی خاص وجود داشت؟ موافقت کرد: «خیلی خب، تقاضا را بنویس. و کاری کن حقوقات را اضافه کنند. و دوباره نرو روی کاغذ مرکب بریزی؛ اگر فکر کنند بیسوادی، اضافه حقوقات را کسر میکنند.»
فیودوروف به زنش نگاه کرد و در حیرت شد: «آیا او زیباست یا نه؟ موهایش هنوز سیاه است، جوان است. چندان هم بد نیست.»
مدیرِ بخش برای نگهداشتنِ فیودوروف خیلی تلاش نکرد: بگذار مرد به ایستگاه بزرگی برود، بگذار خودش را در شهری با تئاتر، کتابخانه، روشنفکران و موسیقی رشد دهد. میتوانی یک روبل اضافه یا یکی از آسایشهای زندگی را از مردی دریغ کنی، اما نمیتوانی آنچه را برای جانش نیاز دارد از او سلب کنی؛ آخرش با هیچچیز باقی میمانی: نه مردی و نه کارگری.
سوئیچبان راه افتاد و به سمت تپهٔ خرس رفت. او گاه دو سه روز پیدرپی از خانه و کاشانه دور میماند؛ پس از شیفت کاریاش میماند تا نمایشی را تماشا کند، یا به کتابخانه میرفت و در تالار فرهنگ کتاب میخواند و گاهگاهی نگاهی تحسینی به پرترههای نویسندگان بزرگ و مریدان گوناگونشان میانداخت. کتاب را میتوانست از میانه یا از انتها آغاز کند؛ صفحهای را میخواند، سپس از یک صفحه یا دو صفحه میگذشت؛ کتاب را به هر راه جالبتوجهی میپیمود و از افکار بلند دیگران و تخیل تکمیلی خویش لذت میبرد. اگر ذهنش خسته میشد، به بیرون میرفت تا هوایی به سرش بخورد؛ اما هر جا که میبود، موسیقیای همواره نواخته میشد، یا آکاردئونی در خوابگاه کارگران یا گرامافونی پشت پنجرهٔ اتاقی که متعلق به کارمند مرفه اداری بود. و فیودوروف آنجا، سرپا میایستاد یا شاید روی سنگی نزدیک مینشست، تا انتهای نغمه گوش میداد؛ شادمان میشد و برای کارهای قهرمانانه آماده میگشت. اما گاهی موسیقی یا آنچه میخواند ناگهان دیگر بر او اثر نمیکرد — یا بدتر از آن، دچار ناامیدی یا خشم میشد و دیگر نمیتوانست آن افق روشنی را ببیند که موسیقی، خواندن، هنر تخیل و هیجان دل حساس همواره به او وعده میدادند. گویی نادان گشته بود و جانش دیگر به هیچچیز اشتیاق نداشت. سپس، پس از خواندن کتابی دربارهٔ مادیگرایی دیالکتیکی، فیودوروف درک کرد که تضادی در درون او در کار است و به همین دلیل گاه به اندوهی تاریک و غریب دچار میشود. اما، تا آنجا که این حقیقت بود، چه غمانگیز بود که راهی از حقیقت بیرون نبود.
سرانجام، پس از اینکه کار کرد، کتاب خواند و موسیقی را تا حد دلخواه گوش کرد، فیودوروف به خانهاش در تپهٔ لوبسکایا بازگشت، به کلبهای که داشت به ریشهٔ بلوط تبدیل میشد. کاترینا واسیلئونا او را دید، سرشار از اضطراب و خشمی پرشور: واضح بود که شوهرش زن دیگری را دوست دارد، زنی بهتر، غریبهای زیبا در برابر زنی بدجنس. برای این زن بدجنس مهم نبود که معشوقش به همسرش بازمیگردد؛ او پیشاپیش آنچه میخواست به دست آورده بود و زنی بدجنس بود که بیتفاوت میماند. سوئیچبان سعی کرد به همسرش بگوید که آن زن بدجنس هم بالاخره زن است — و بنابراین چندان تفاوتی با همسر ندارد.
همسرش شروع به گفتن کرد: «همهچیز یکی است»، و فیودوروف نتوانست حدس بزند چه چیزی با چه چیزی یکی خواهد شد. او خشمگینانه ادامه داد: «شاید لذت در تپهٔ خرس باشد، اما نگاهی به وضعیت سوئیچ خود بینداز! کثیف است. و کی قرار است ردپایت را بر زمین بگذاری؟ کی قرار است زندگی برای ما آسانتر شود؟ ترجیح میدادم تا آخر عمر در بخش ده میماندی — دستکم آنجا میتوانستم تو را زیر نظر داشته باشم».
پس از اینکه صحنههای مشابهی را میان پسرش و عروسش میشنید، الکسی کیریلوویچ عادت داشت به پسرش پیشنهاد کند که به شکار بروند، تا در کنار حیوانات و نباتات باشند؛ بچهها همیشه گوهریاند، حتی وقتی دیگر جوان نیستند. و گاهی زنان باری سنگین بر جان آدم میگذارند؛ آنها تو را به این میاندازند که دست از همه چیز بکشانی. اما چه میداند کسی؟ شاید اینگونه باشد که باید باشد: در پایان، زنان همانند آنانیاند که مردم را به دنیا میآورند. آنها بر انسانیت فرمان میرانند، بهتر میدانند.
«باید فاجعهای را پیشبینی کنی تا از آن جلوگیری کنی، ایوان آلکسییویچ»، روزی پیرمرد به پسرش گفت. «قهرمانگری این روزها چیز بزرگی است.»
«احمق!» زن پیر فریاد زد. «میخواهی پسرمان بمیرد؟»
«هنوز زمان مرگ او نرسیده است»، پیرمرد پاسخ داد. «و میتواند فاجعهای کوچک باشد، چیزی نه چندان جدی.»
زن پیر آهی کشید و گفت: «وقتی به تو، ای پیرمرد، مینگرم، تعجب میکنم که چه چیزی در دل من، وقتی دختر بودم، ریشه دوانده بود که تو را برای شوهر انتخاب کردم!»
«پس دیگری را پیدا کن!» پیرمرد به او نصیحت کرد.
«شاید مجبور شوم!» او سر تکان داد. «اما اول باید کمی پرپشت شوم. روزی اندام خوشی داشتم. منحنیها داشتم. زنی کاملاً زنانه بودم. فقط کافی بود به خیابان بروم، پایم را به زمین بزنم و همهٔ رجال پر از اشتیاق میشدند. عمرم را هدر دادم — ای کاش میتوانستم دوباره آن را داشته باشم. آنگاه میدیدی که چطور زندگی میکنم! پس چرا بنشینیم و ناله کنیم؟ هنوز دیر نشده — میتوانم زندگی یک زن جوان را اکنون داشته باشم! این همان چیزی نیست که قدرت سوسیالیستی میخواهد؟»
در تپهٔ خرس، فیودوروف بیش از آنچه در بخش دهم انجام داده بود، با وجدان و تفکر عمیق کار میکرد. اینجا در تپهٔ خرس، زندگی فرهنگیتری داشت و نظارت بالاتری حاکم بود، پس حسِ خودفیودوروفیاش تواضعپذیر و خجالتی بود — و این خجالتیگری پشتکار او را افزون میساخت. همواره در حال تماشای ریلسرها و سازوکارهای دقیق سیگنالگذاری، گوش سپردن به غرش موتورهای قطارهای سنگین باری، سوزنبان احساس میکرد عقل او پیروز شده است، گویی او نیز در این قدرت تکنولوژیک جهانی و جذابیت آن مقصر باشد. بهصورت مخفی و مبهم، پیوند یا خویشتنپذیری میان موسیقی، کتابها و ریلسرها را درک میکرد؛ ماشینها و موسیقی گویی از یک دل، همان دلِ او، زاده شدهاند.
سرایدار ایستگاه از زمان کودکی فیودوروف که با او به شکار میرفت، سوزنبان نوینش را میشناخت. او را مدتی عقب نگه داشت، سپس به سوزنبان ارشد ارتقا داد. فیودوروف اکنون مسئول تعدادی سوزن و سوزنبانان دستیار بود که آنها را اداره میکرد. چون نمیدانست چگونه بر دیگران فرماندهی کند، ابتدا تمام کارهایشان را خود انجام میداد؛ خود سوزنها را تمیز و روغن میکرد و برای هر قطاری میرفت تا به استقبالش برود، هرچند قطار پیشاپیش توسط سوزنبان دستیار استقبال شده بود. او به همه چیز مینگریست: آیا سوزنها بهدرستی تنظیم شدهاند و آیا بهسلاست و روانی میچرخند؟ سوزنبانان دستیار در سردرگمی میماندند. «چه شد ایوان آلکسییویچ؟ آیا برای تو کافی نیستیم که طبقهٔ کارگر باشیم؟ چرا خودت سوزنها را روغن میکنی؟ ما اینجا بیدلیل نیستیم، میدانی.»
«اما آیا میتوانید همه چیز را همانگونه که من میکنم انجام دهید؟» فیودوروف پرسید.
«همانگونه که تو میکنی؟» یکی از سوزنبانان دستیار که سالخورده بود گفت. «احتمالاً نه. ما کارها را بهتر انجام میدهیم.»
«این هم میتواند باشد»، فیودوروف با حزن گفت. «تو کار میکنی. من با حس کار میکنم.»
فیودوروف مدتی را صرف بررسی کار زیردستانش کرد و دریافت که آنها کار را خوب انجام میدهند، اما نه بهتر از او. آنها هیچ تصوری نداشتند که ماشینها و سازوکارها یتیماند و آدم باید پیوسته آنها را نزدیک به قلب خود نگه دارد. وگرنه متوجه نمیشوی که کی بیمار میشوند و میلرزند؛ و آنوقت پیش از آنکه بتوانی کاری کنی، صدای ترک خوردنِ تیغهی ریل را میشنوی، و مرگ.
پس از ساعتهای طولانی گوش دادن به رادیوی تکلامپی، مادرِ فیودوروف دست از امید بستن به هر چیزی از جانب شوهر یا پسرش کشید. او اسنادی را که گواه تولد و تبارش بود برداشت، در کیسهی پارچهایِ دوشی گذاشت و خود را به درون زندگی بزرگی انداخت که از رادیو دربارهاش آموخته بود. زنِ پیر در کارخانهی قطرانسازیِ محلی در پنج کیلومتریِ آنجا شروع به کار کرد. او مدتها بود که به زندگیِ والای دولت حسادت میورزید، آنجا که اکنون قهرمانی، آوازه و نیروی جوانی بود، و جایی که جوانی و توانِ یک زنِ پیر، که در روزگاران گذشته بیهوده در محرومیت و وحشت تباه شده بود، اکنون دوباره خواهان داشت و میتوانست بازگشت و توجیهی بیابد. با سختکوشی و عقلی که از وظیفهی دشوارِ ادارهی یک مزرعهی دهقانیِ فقیرانه اندوخته بود، مادرِ سوزنبان کارِ دارای اهمیتِ دولتی را در آن کارخانهی کوچکِ قطرانسازی آغاز کرد. او بیدرنگ دریافت که تولیدِ قطران چندان هم دشوار نیست، و ادارهی یک دولتِ مرفه آسانتر از ادارهی یک مزرعهی بینواست. و کارِ دقیقِ زنِ پیر حقیقتاً به کارخانهی قطرانسازی یاری رساند. آنها شروع کردند به کمی فراتر رفتن از برنامهشان، و همان پاییز مادرِ فیودوروف جایزهای گرفت: یک گرامافون، به همراه بیست صفحه، و یک ژاکت (قول دادند بعداً که سهمیهی پارچهی پشمیشان تحویل داده شد، یک دامن هم به او بدهند).
الکسی کیریلوویچ وقتی به زنِ پیرش گرامافون و ژاکت دادند، دچار مالیخولیا شد. عضلاتش را آزمود، با تامل سرش را نوازش کرد و بقیهی بدنش را حس کرد: آیا هنوز در او توانی برای عملی پرقدرت که آوازه و جایزه به همراه بیاورد باقی مانده بود؟ اینطور نبود که زنِ پیرش فخرفروشی کرده باشد، اما او میتوانست سرزنشِ ناگفتهی او را بشنود: «آری، امروز در جهان کارهای مهمی در جریان است. و تو هیچ چیزی را جدی نمیگیری!»
پیرمرد آهی کشید، تفنگش را برداشت و راهی جنگل شد تا چیزی شکار کند.
همسرش بانگ زد: «کجا میروی؟ باز میخواهی از میان بوتهها بروی و لباسهایت را پاره کنی؟ بهتر است بروی یک باشگاه و چیزی یاد بگیری. گمانم با یک سنجاب یا یک خرگوشِ کوچک برمیگردی. چه ضیافتی بشود!»
پیرمرد پاسخ داد: «بگذار دستکم نفسی از اکسیژن بکشم! میخواهم قوایم را تکمیل کنم تا توانِ کاریِ بیشتری داشته باشم.»
زنِ پیر با حیرتی معماگونه فریاد زد: «منظورت چیست—اکسیژن؟ من در تمام عمرم اکسیژن تنفس نکردهام—و حالا مرا نگاه کن! تو به گردِ پای من هم نمیرسی.»
الکسی کیریلوویچ گفت: «من پیرمردی عقبماندهام.»
«عقبمانده؟ دستخالی برگرد تا حسابی عقبماندهات کنم! آنجا در جنگل باید یک قدم جلوتر باشی—وگرنه خورده میشوی!»
درست در همان لحظه، پسر که از «خرستپه» بازگشته بود، از مادرش خواست گرامافون را کوک کند.
مادر گفت: «پیرها کار میکنند، جوانها فرمان میدهند!» او گرامافون را کوک کرد و صفحهای با موسیقیای شاد روی آن گذاشت. او دیگر همهچیز را دربارهی کارکردِ این سازوکار فهمیده بود.
کاترینا واسیلییونا با حسرت به شوهرش خیره شد.
فیودوروف پرسید: «چه شده است؟»
«هیچ. جز اینکه شوهری دارم که هیچکس نیست.» همسرش رویش را به سویی دیگر گرداند و گریست. دیگران گرامافونها، پالتوها و همسرانِ صاحبمنصب داشتند، اما او چه داشت؟ جز کلبهای که در آن با مادرزنش شریک بود.
او بر فرازِ گهوارهی نوزادِ دخترش خم شد و در اندوهِ تقدیرِ خویش خاموش ماند.
فیودوروف از پنجره به درونِ جنگلِ تاریک نگریست: شاید باید میگریخت؟ او بهراستی هرگز نتوانست صاحبمنصب شود؛ برای آنکه صاحبمنصب باشی، باید افکاری مخصوص به سر داشته باشی. اما روزی خواهد آمد که جنگل یکسره هموار میشود؛ و هرچه بیشتر میشد، هرچه بیشتر بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، بهسختی، به
واگن شروع کرد به دور کردنِ فیودوروف از موتور و کشاندنش به سوی شیب. او با هر دو دست به قلابِ اتصال چنگ زد تا واگن را بازایستاند، اما چرخهای روان، تراورس چوبیای را که زیرشان چپانده بود شکافتند و آهنِ قلاب، دستان او را میسوزاند؛ واگن اکنون بر فراز لبهٔ شیب ایستاده بود — و آن پایین، در تهِ شیب، آدمها مشغول کار بودند. فیودوروف پاشنههایش را در خاک فرو کرد و پاهایش را به یکی از تراورسهای زیر کار تکیه داد. دستانش مهم نبودند: پوست میسوخت، اما بعدها دوباره التیام مییافت. ساقهایش از فشارِ وارد بر استخوانها درد میکردند. او به دنبال واگن کشیده میشد. دریافت که این کار بیفایده است و قلاب را رها کرد.
در زیرِ پای او آدمها کار میکردند — و جمعیتِ کشور ما همانقدر که بود، کافی مینمود. اگر واگنِ گریزان این آدمها را به قتل میرساند، دیگر چه کسی باقی میماند تا او با وی رفاقت کند، و چه کسی نغمهای ساز میکرد؟ فیودوروف میدانست که در آنجا زنهایی نیز هستند، و این زنها ممکن است فرزندانی به دنیا آورند که کتاب بنویسند، یا افرادی با خصلتهای نیکو و دلهای صاف که روزی آوازی ناشناخته سر دهند یا در جان خویش، تصویری از یک سوزنبانِ پُر از لکه از «تپهٔ خرس» بپرورانند و بگویند: «زمانی در این جهان، مرد فقیری میزیست…» او باید واگن را متوقف میکرد، وگرنه از شمارِ آدمها کاسته میشد، بشریت نقصان مییافت — حیوانها و گیاهها فراوان بودند، اما حیوانها و گیاهها ملالآورند.
واگن سرعت میگرفت و فیودوروف در کنار آن میدوید. او تختهها و میخهایی را از کنار ریل برداشت و زیر چرخهای جلو پرتاب کرد، اما واگن چنان تند میرفت که چوب را به هیچ بدل کرد و خرد ساخت و حتی سریعتر شد. «جهان بدون آنها هولناک خواهد شد. آنها را در تابوتهای انباشته از گل دفن خواهند کرد. موسیقی به پا خواهد شد، موسیقیای ترسناک!» فیودوروف در دل خویش چنین میاندیشید، در حالی که سرنوشتِ آدمهایِ پاییندست را میسنجید. او آچاری آهنی را که روی سنگریزهها افتاده بود برداشت و با نشانهرویِ دقیق، آن را میان پرههای یکی از چرخهای جلویی که بهسرعت میچرخید فرو کرد. آچار به هوا پرتاب شد و سرِ آزادش فیودوروف را از پا درآورد و از هوش برد، سپس مردِ بیهوش را به سمت چرخ دوم پرتاب کرد و سرش را به جعبهٔ محور کوباند. در دومین یا سومین دورِ چرخ، آچار شروع به پیچیدن و خم شدن کرد؛ سرِ آزادش به سنگریزهها و تراورسها گیر کرده بود. پس از فرو رفتن در شنِ میانِ تراورسها، میان دو پره گیر افتاد، در نقطهٔ خمش از شدت حرارت و کشش به رنگ آبی درآمد و واگن را متوقف ساخت.
فیودوروف در شن دراز کشیده بود. میتوانست صدای رانندهٔ موتور را بشنود که میگفت: «فیودوروف کارش تمام شد.»
«نه»، فیودوروف با خود اندیشید. «این درست نیست.»
و برخاست تا ببیند چه اتفاقی افتاده است.
«زندهای یا چه؟» رانندهٔ موتور پرسید.
«تو چه میگویی؟» فیودوروف پرسید و حس کرد که بازوی راستش یکسره سرد شده است، گویی یخی به آن بسته باشند و آن یخ، به جای ذوب شدن، گرما را از تن او میمکید و سردیاش تا عمق قلبش نفوذ میکرد.
«بیایید سوار موتور شویم و برگردیم!» راننده گفت.
اما فیودوروف تشنه بود. شیرِ آب را در واگنِ آذوقه باز کرد و آب به دهانش سرازیر شد، درحالیکه خون از بازوی راستش به درونِ دستکش و از آنجا به زیرِ کتاش میدوید؛ خون حتی داشت راهِ خود را به پایینِ پایش، درونِ شلوار و تا ساقِ پا باز میکرد. دریافت که سهمگین خون از او میرود — که شاید بهزودی از تهی سرریز شود — و به آتشبان گفت بازوی راستش را رو به هوا بالا نگه دارد تا تمامِ جانش بر خاک نریزد.
برانکارد آوردند و فیودوروف را برای آرام گرفتن بر آن خواباندند. حس کرد که در بیرون کشیدنِ پوتینهایش به زحمت افتادهاند؛ پوتینِ راست پر از خون بود و مچپیچها باد کرده بودند و همین کارِ درآوردنِ پوتین را دشوار میکرد. فیودوروف با خود گفت: «در تابوت خشک و سخت میشود و آنوقت پایم را در فشار میگذارد.» و به خواب رفت تا از مرگِ خویش بیخبر بماند.
پدر، مادر و همسرش همگی به بیمارستان رفتند و بر بالینِ فیودوروف ایستادند، اما او آنها را که گردِ بسترش فراهم آمده بودند، نمیدید.
مادرش مدام میگفت: «ایوانوشکا، آخر چه بر سرِ خودت آوردی؟ ما میتوانستیم همانطور که بودیم به زندگی ادامه دهیم. ما خوبیم، هیچچیز نمیخواهیم.»
زمانی گذشت تا فیودوروف بیدار شد. همهجا ساکت بود، او در تختی بزرگ آرمیده بود و هرآنچه گرداگردش بود، پیراسته و علمی مینمود. نمیدانست آیا بازوی راستی دارد یا نه. میدید که بازو کنارش افتاده است. اما نمیدانست آیا آن بازو هنوز پارهای از اوست یا جدا از او آنجا رها شده. تصمیم گرفت آزمایشی بکند، پس انگشتانش را حرکتی خُرد داد. انگشتان زنده بودند؛ این یعنی دست و بازو برایش باقی میماند و آن مرگ، دیگر سپری شده و رفته بود.
اندکی بعد همه گونه آدمها به دیدارِ او آمدند؛ رئیسِ ایستگاه، مسئولِ حزب، کاترینا واسیلییونا، یک عکاس، لوکوموتیوران و دو زنی که در خطِ فرعی مشغولِ بار زدنِ تراورسها بودند. یکی از آنها برای فیودوروف دستهگلی از گلها و دو کلوچه آورد.
کاترینا واسیلییونا به زنها گفت: «او اینجا بیش از آنچه باید بخورد، گیرش میآید! چرا پولتان را هدر میدهید و مردی بیمار را آشفته میکنید؟»
زنها با شرمساری دور شدند.
وقتی از بیمارستان مرخص شد، دست و بازویِ راستِ فیودوروف تنها به شکلی سست و ناقص کار میکرد.
خانوادهاش گفتند: «تو خودت را علیل کردی! حالا چطور کار خواهی کرد؟»
فیودوروف گفت: «با کلهام یاد میگیرم!» و از پنجره به جنگل نگریست: آیا باید یکسره به آنجا میرفت یا نه؟ نه، او دیگر از حیواناتِ دیگر سیر شده بود.
اما بیشترِ اوقات همسر و مادرش با او مهربان بودند. شورایِ روستا و مقاماتِ راهآهن هزار روبل به او دادند و مستمریِ مادامالعمری برایش برقرار کردند.
رئیسِ ایستگاه هر سه چهار روز یکبار به تپهٔ لوبسکایا میآمد تا به دیدارِ فیودوروف برود و به او در آموختنِ شغلِ تازه بهعنوانِ مامورِ کشیکِ ایستگاه یاری رساند. روزی خودرویی از تپهٔ لوبسکایا بالا رفت و شش نفر همگی با هم از آن بیرون آمدند؛ تلگرافی از مسکو برایش آوردند و مدالی را که قرار بود به او اعطا شود، شادباش گفتند.
فیودوروف تا دو شبِ بعد، بهسببِ جریانی مقتدر از اندیشه، خواب به چشم ندید. روزِ سوم، رئیسِ ایستگاه دوباره آن راهِ شانزدهکیلومتری را تا نزدِ او پیمود. اما بهجای آنکه به علمِ بهرهوریِ ثمربخش از شبکهٔ راهآهن بپردازد، گفت: «اسباب و وسایلت را جمع کن؛ داریم میرویم مسکو.» فیودوروف حتی چیزی برای خوردن نداشت؛ تنها یک لیوان شیر نوشید، همسر و دخترش را بیرونِ کلبه بوسید و راهی شد. کاترینا واسیلییونا به گریستن درآمد؛ گمان داشت که شوهرش حالا دیگر از مِهر ورزیدن به او باز خواهد ایستاد و هرگز بازنمیگردد. اما آن دختربچه هنوز چیزی نمیفهمید، هرچند بوسیده شدن را خوش میداشت. بوسیدن چیزی بود که به آن خو گرفته بود؛ تنها چیزی که حالا دیگر میفهمید.
در روزهای نویِ پس از آن، کاترینا واسیلییونا در تپهٔ لوبسکایا احساسِ تیرهبختیِ مفرط میکرد؛ دلتنگِ شدیدِ شوهرش بود و غالباً برایش اشک میریخت و اندوهِ خویش را از پدر و مادرِ همسرش پنهان میداشت. با خود میاندیشید: «او دلباختهٔ یک چتربازِ جوان میشود! آخِر آنها در هوا معلقاند و شنیدهام صورتهایِ کوچکِ نمکینی دارند. یا شاید رفیق کاگانوویچ نخواهد او را رها کند؛ و آنوقت چه بر سرِ من میآید؟» سپس به یاد آورد که دستِ راستِ شوهرش بهسختی کار میکند و شروع کرد به تسلی یافتن: کسی عاشقِ یک چلاق نمیشود، زنهایِ جوانِ امروزی احمق نیستند. اما مدال چه؟ مدال از یک دست هم مهمتر بود و به هر روی، دست و بازویِ شوهرش هنوز کامل و برقرار بود! و کاترینا واسیلییونا باز امیدِ خود را از دست داد.
فیودوروف یک ماهِ بعد بازگشت. کتی از فلانلِ سیاه به تن داشت؛ سراپا غرقِ در سکون بود، همچون بیگانهای، و با خودرو به روستا آورده شد. همسرش روی نیمکت روبهروی او نشست و دستانش را دراز کرد تا شوهر و پارچهای را که بر تن داشت، لمس کند.
پرسید: «آنجا خوب بود؟»
فیودوروف گفت: «آری! در مترو یک زنِ آمریکایی دیدم. او قهوهایرنگ بود.»
همسرش پرسید: «زیبا بود؟»
شوهر جواب داد: «چیزِ چشمگیری نبود.»
کاترینا واسیلییونا پرسوجو را ادامه داد: «پس حالا چه کارهای؟ سرپرست؟»
«سوزنبانِ ارشد. سرپرستها آدمهایِ دانایی هستند، و من نیستم.»
او مدالی را از درونِ جعبهای درآورد و به همسرش نشان داد. کاترینا واسیلییونا مدال را گرفت و در صندوقچهاش پنهان کرد.
فیودوروف پرسید: «باید آن را بیاویزم. چرا پنهانش میکنی؟»
همسرش جعبهٔ خالی را به او پس داد.
«میتوانی جعبه را به مردم نشان بدهی! میخواهی مدالت را به رخِ که بکشی؟ به هر حال همه میدانیم، و نمیخواهی مردم را دچارِ رشک کنی.»
مادرش با دختربچه بیرون آمد. فیودوروف دخترک را در آغوش گرفت تا نوازشش کند و مادرش را واگذارد تا اندکی از سرِ شادی بگرید.
مادرش، که بر اشکهایش چیره میشد، سرِ حرف را باز کرد: «به مردی در تپهٔ خرس هم مدال دادهاند. او هفت دست کتوشلوار، دو گرامافون و سه ساعت با خود آورده بود. تلی از اشیاء همراهش بود؛ برای آنکه از ایستگاه به خانه برگردد، به یک گاری نیاز داشت.»
فیودوروف گفت: «به من هم پنج دست کتوشلوار دادند.»
پیرزن تکرار کرد: «اما او هفت تا گرفت! به هر روی، این پنج دست کتوشلوارِ تو کجاست؟»
«فقط یکی برداشتم. نمیشود پنج دست کتوشلوار را یکباره پوشید؛ اول باید یکیشان را مندرس کرد.»
مادرش بر زمین نشست و همسرش بر صندوقچه.
پیرزن با ناله پرسید: «و چند گرامافون به تو دادند؟»
«به من هم یکی میدادند، اما نگرفتم. ما که از قبل یکی داریم؛ همان که به عنوان جایزه به تو داده بودند.»
مادر پیرش با سادهدلی ادامه داد: «پس تکلیفِ ساعتهای مچی چه میشود؟»
«پیشنهاد دادند یک ساعت مچی بردارم. اما یکی دیگر به چه کارمان میآید؟ اینجا در خانه ساعتِ آونگی داریم، سرِ کار هم زمان را از روی قطارها میفهمم؛ حالا دیگر جدولِ زمانبندیِ چاپی داریم!»
مادر و همسر اشک ریختند؛ فیودوروف گرامافون را کوک کرد تا دخترکِ کوچکِ خود را با نواها سرگرم کند و هم به این سبب که خودش میل به شنیدن داشت.
پرسید: «پدر کجاست؟»
مادرش، بیحسوحال، از میان اشکهای سوزان پاسخ داد: «فشنگها را در جنگل هدر میدهد!»
فیودوروف کودک را بر زانوهای همسرش نشاند، دستمال تمیزی بیرون کشید و صورت کاترینا واسیلییونا را پاک کرد. گفت: «گریه نکن. هشتصد گرم شکلاتِ مسکو و یک کتابخانهٔ کامل برای نوسوادان آوردهام.»
و فیودوروف خانه را ترک کرد و به اعماق جنگل رفت تا پدرش را میان حیوانها و گیاهها جستوجو کند.
(۱۹۳۶)