میخواهم بدانی که لحظاتی که از دفتر میگریزم تا با تو سخن بگویم، بهترین بخش روز من است. از خوششانسی من است که نظام اداری مکزیک، از ساعت سه تا شش بعدازظهر، بهکلی متوقف میشود؛ ساعاتی که هیچ کارمند دولتیِ صاحبمنصبی را نمیتوان یافت، مگر در رستورانی مجلل و، اگر ممکن باشد، در اتاقی خصوصی. همیشه با تلفن همراهی در دست، تا با اخمیبر چهره به تماسها پاسخ دهند. شگفتآور است که مردم از این همه سر تکان دادن گردن نشکستهاند! اکنون، البته، در نبودِ تمام این ابزارهای ارتباطی، چنین چیزی ممکن نیست. اکنون مدام از سوی چاپلوسانی آزار میبینیم که از راه میرسند و چیزهایی از این دست میگویند: «جناب، پیام مهمیدر خانه منتظر شماست.»
البته هیچ پیامیدر کار نیست. در نهایت، آن آقای محترم تنها چند کلمهای با یکی از آن بلیتفروشان همهجا حاضر لاتاری که در ورودی همهٔ رستورانهای شیک ناهار مستقر شدهاند، ردوبدل میکند. «همچون ملکهٔ دل، ای وطن من، بر کفِ فلزی، تو برای امروز میزی، از سرِ بخت، همچون لاتاری.» شعر لوپز ولارده را از بر کن، خسوس ریکاردو؛ ما مکزیکیها راهنمایی «بینقصتر و درخشانتر» از او نداریم.
میگویم امروز پیامینیست، اما راستش پیش از این هم پیامینبود. تماسهای تلفن همراه تنها نمایشی بود برای به رخ کشیدن قدرت. و همهٔ اینها را با صداقتی تمام به تو میگویم، زیرا من نیز، همچون تو، هیچ توهمیدربارهٔ طبقهٔ سیاسیمان ندارم.
Plus ça change, oui… (هرچه بیشتر تغییر کند، بله، همان میماند…)
درست مثل تو، من هم از این حقیقت که حتی رفتگران خیابان مرا «مشاور» خطاب میکنند، به ستوه آمدهام.
تا سرحد مرگ از این همه مشاور مکزیکی که همهجا میتازند، بیزارم. باور میکنی کسانی هستند که به دفتر ما میآیند و پنلوپه، منشی ما را، از سرِ این احترام دروغین و ادبِ چاپلوسانه و مبالغهآمیز، «خانم مشاور» صدا میزنند؟ من هم مثل تو آرزو میکنم همگی ناپدید شوند و شبیهٔ مشاور ویدریرا در داستان سروانتس شوند؛ نه برای آنکه بتوانم درونشان را ببینم، بلکه برای آنکه همان بلایی را سرشان بیاورم که آن شخصیت بلندآوازه – که گمان میکرد از شیشه است – میترسید بر سرش بیاید: آنها را به هزار تکه خرد کنم.
پس، با شناخت تو، شناخت آرمانهایت و با اشتراک در بسیاری از آنها، چرا اکنون تو را دعوت میکنم تا با من در دفتر رئیسجمهور همکاری کنی، درست در قلب کنگر فرنگی؟
جرئت نمیکنم این را بار دیگر رو در رو به تو بگویم، چرا که وقتی چند هفته پیش برای نخستین بار از آن سخن گفتم، چنان وحشیانه به من هجوم آوردی، بر من پریدی و گردنم را در قفل بازویت گرفتی که قدرت خام و جوانیات را حس کردم و بوی عرق مردانهات را استشمام کردم؛ و از تو ترسیدم، خسوس ریکاردو. نمیدانم گفتن این سخن تو را خرسند میکند یا به هراس میاندازد. اهمیتی ندارد. بوی عرق جوانیات را استشمام کردم و در میان یال بلند و سرکش و نوجوانانهٔ موهایت کور شدم.
به تو گفتم: «گمان میکنی جوانیات تا چه زمانی دوام میآورد؟ مگر نمیدانی که پیرمردی با موهای بلند تنها خنده یا ترحم برمیانگیزد؟ هرگز آن هیپیهای سالخورده را ندیدهای که نافرمانی ژولیدهشان را در محلههای طبقه متوسطی که سر از آنجا درآوردهاند به دنبال خود میکشند و در جستوجوی سانفرانسیسکوی دههٔ ۱۹۶۰ هستند، شهری که دیگر وجود ندارد؛ در حالی که گردنبندهای مهرهای رنگارنگشان به هم گره خورده و با صندلهای کهنهشان لنگلنگان به سوی سوپرمارکت میروند؟»
در کتاب جامعه، بایستی این را هم میافزودند که نهتنها زمانی برای زیستن و زمانی برای مردن هست، بلکه زمانی برای شورشی بودن و زمانی برای محافظهکار بودن نیز هست… هرگز خواندهای
«آخرین آه من»،
زندگینامهٔ لویی بونیوئل، Luis Buñuel، را؟ خواندنش را اکیداً توصیه میکنم. در آن کتاب، آن هنرمند باشکوه سینما – که در زمرهٔ بزرگان جهان است – همانگونه که تو میکنی، گرایشهای آنارشیستی خود را میشناسد، اما آنها را ایدههایی شگفتانگیز میداند که در مقام عمل محالاند. لوور را به هوا ببرید! در تئوری باشکوه است؛ در عمل حماقت.
تو هنوز باور داری که ایدههای سرکش و عمل جداییناپذیرند؛ که ایدهها بیمعنا هستند مگر آنکه آنها را به واقعیت بدل کنیم. «بیایید واقعگرا باشیم، بیایید ناممکن را بخواهیم»؛ این سخن شورشیانی بود در پاریس مه ۱۹۶۸، پیش از آنکه همگی به بازرگان و متخصص و وزیر دولت بدل شوند…
تو مرا میترسانی، خسوس ریکاردو. آنارشیستی که حقیقتاً استوار و سازگار باشد، همواره و بهناگزیر به تروریستی بدل میشود. پیشنهاد میکنم بازگردی و تمام آن تئوریهایی را که در بعدازظهرهای «سقراطی» مان بر روی آن پشتبام تو به سویم پرتاب کردی، دوباره بخوانی؛ همان پشتبامیکه رو به زشتترین شهر جهان دارد، شهر شن، پایتخت غبارآلود مکزیک، بزرگترین زبالهدانی جهان، آن پانورامای خاکستری و متروک: هوایی خاکستری، بتنی خاکستری، مردمیخاکستری… قلمرو لاشخورها. پایتخت توسعهنیافتگی.
آرمانهایت شریفاند. قهرمان تو، هرچه باشد، باکونین است، اشرافی روس که هر بار به خانهاش بازمیگشت، انتظار داشت با غافلگیری روبهرو شود… تو آنجا، بر فراز پشتبام و در محاصرهٔ کبوترها، استوار باور داری که جامعهٔ کامل، جامعهای است بدون حکومت، بدون قانون و بدون مجازات.
با نگرانی و کنجکاویِ صادقانه از تو میپرسم: «پس آن جامعه چه خواهد داشت؟»
تو با زیرکی پاسخ میدهی: «مدیران، تعهدات و اصلاحات.»
با لحنی که نمیتوانی آن را با هیچچیز جز مهر و محبت اشتباه بگیری، از تو میپرسم: «و آن جامعه، بدون هیچ ساختار قدرتِ مشهودی، چگونه برای خود حد و مرز تعیین میکند؟ چگونه اداره میشود، تعهداتش را به جای میآورد و خود را اصلاح میکند؟»
تو این پاسخ را، چون سرمقالهٔ یک روزنامه، چون شعاری، چون پرچمییا سیلیای بر صورت من، بیرون میاندازی: «با لغو مالکیت.»
میگویم: «هر آنچه زائد است، بهحق متعلق به مردمیاست که هیچ ندارند.» و قصد ندارم تظاهر کنم؛ شاید همین را در من دوست داشته باشی، اینکه صریحم و تنها میخواهم با تو صادق باشم…
«دقیقاً، نیکولاس. اگر ثروت را عادلانه توزیع کنیم و حق هر کس را به او بدهیم، آنگاه برابری و صلح خواهیم داشت.»
به چشمان نافذ و تحریککنندهات مینگرم. تردید دارم که صلح آن چیزی باشد که تو در پیاش هستی. شاید برابری، اما نه صلح.
تکرار میکنم: «اما چه کسی مدیریت را بر عهده میگیرد؟»
«همه. هر کس بر خویش حکم میراند. یک جمعِ رها شده از بیگانگی.»
نیکولاس والدیویا، در نقش وکیلالشیطان تو، به چالش میکشد: «آیا این در جامعهای که از دل خشونت و جنایت زاده شده، ممکن است؟»
«اگر جنایتی به خلق جامعهای بدون جنایت بینجامد، به جمهوریِ برابران، دیگر جنایت نیست.»
من چگونه میتوانستم فرصت را از دست بدهم تا تو را با نقلقولی سترگ خیره کنم؟
««بیرحمانه گلوی مستبدان، اشراف، میلیونرها و تمام آن بیاخلاقانی را که میتوانند سد راه سعادت مشترک ما شوند، ببرید.» »
با خوشروییِ غافلگیرکنندهای فریاد میزنی: «تو یک کتابِ نقلقولهای متحرکی، نیکولاس!»
«این تنها بخشی از روش سقراطیِ پشتبام من است، دوست جوانم.» چه لطف میکنی که لبخندی به من میبخشی.
«بسیار خب، ممنونم که از قهرمان من، گراکوس بابوف نقل کردی. زحمت مرا کم کردی.»
سوگند میخورم که لبخند زدی؛ تو که همیشه چنان متین و باوقاری، عزیزم، خوسوس ریکاردو ماگون.
«مرا در جریان بگذار، ماگون. آنارشیسم در قرن نوزدهم برای مبارزه با ماشین صنعتی زاده شد. تو قرار است با چه چیزی بجنگی؟ کامپیوترها؟ مگر مارکوس پیش از این انقلاب کوچکی در اینترنت به پا نکرد؟»
این بار، بیشک قهقههای سر میدهی.
«میتوانی از کبوترهای من بهره بگیری، نیکولاس. میدانم که هیچ طریق دیگری برای پیامرسانی نداری.»
«سخنت درست است. پس باید خودم پیامرسان خویش باشم. نامههایم را باید خودم شخصاً تحویل دهم، اما هرگز نمیتوانم نامهای از تو دریافت کنم؛ درست همچون سیاستمداران دوران PRI هستی: هیچچیز را مکتوب نمیکنی.»
پیش از آنکه لب بگشایم، با چشمهایم بازخواستت کردم و سپس پرسیدم: «و آیا میدانی چه پیامیقصد دارم با کبوترهای کوچکت بفرستم؟» و بهمحض آنکه پرسیدم، با تأکیدی تمام، خودم پاسخ دادم: «اینکه هیچ آنارشیستی نیست که سرانجام به تروریست بدل نشود. اینکه رد اقتدار و هزارهگرایی، ایدههایی بسیار زیبا هستند، تا زمانی که بخواهی آنها را به اجرا درآوری.»
چهرهات از شادی درخشید؛ تو که خود هزارهگرایی.
دوباره جدی شدی و گفتی: «نمیتوانی زیبایی شورش را انکار کنی.»
با همان شمشیر کلامیکه هر بار در مبارزاتمان مرا مجبور به بهکارگیریاش میکنی، پاسخ دادم: «حتی اگر نتایجش هولناک باشد؟»
بدون هیچ لبخندی پرسیدی: «آیا برابری برایت هولناک است؟»
«نه. فقط میتوانم تکرار کنم که مسئله بزرگ برابری، غلبه بر تکبر ثروتمندان نیست، بلکه غلبه بر خودخواهی فقراست.»
«میدانی چه چیزی در تو را دوست دارم؟ اینکه بدون فحش دادن خشمگین میشوی. غیظت را در درون میپرورانی. برای همین است که تو را خطرناکتر از کسی میبینم که با خشونت، چه کلامیو چه جسمی، منفجر میشود.»
به من مینگری و میدانی که من میدانم. تو را میفهمم. و اگر اکنون گفتوگویمان را برایت بازگو میکنم، تنها به این دلیل است که علیرغم تفاوتهای سیاسیمان، من و تو ایمانی مشترک به کلمه داریم.
از تو میپرسم، عظمت دیالوگهای افلاطون در چیست؛ همانهایی که شالوده تمامیگفتمانهای بشری در جهان غرب، رهای از استبداد شرقی، شدهاند؟ در این حقیقت که صحنهای را مهیا کردند تا من و تو در سال ۲۰۲۰، بر پشتبامیدر مکزیکوسیتی با هم سخن بگوییم. زوج سقراط و افلاطون، دو همسخن تصادفی را به همراهانی بدل میکند در مکان و زمانی که در غیر این صورت – یعنی بدون کلمه – هرگز وجود نمیداشت. اگر این زمان و مکان مشترک را نداشتیم، هیچچیز از یکدیگر نمیدانستیم. در واقع، حتی نمیدانستیم دیگری وجود دارد. برای هم غریبه میبودیم، همچون کشتیهایی که در دل شب از کنار هم میگذرند، یا غریبههایی که در بلوار بزرگ خاموشان، از کنار هم رد میشوند.
چه چیزی است که این زمان و مکان مشترک ما را به هم پیوند میدهد، خسوس ریکاردو؟
کلمه؛ کلمه است که ما را در یک لحظه به هم پیوند میزند و در لحظهای دیگر از هم میگسلد، کلمهای که چه در قامت دوست و چه در هیئت دشمن، سرانجام معنایی مستقل از ما مییابد. و همین گذرا بودن است، دوست جوان و محبوب من، که ما را در این رواق بهشدت آلوده و پوشیده از فضولات کبوترها برمیانگیزد تا کلمهٔ بعدی را بر زبان آوریم، با این آگاهی که آن نیز از چنگ ما خواهد گریخت و در قلمرو عظیم عقل که همهٔ ما را در بر گرفته است، گم خواهد شد.
«هرگز از سخن گفتن باز نایست. هرگز واژهٔ آخر را مگو.»
افلاطون میگفت نوشتن پدرکشی است، زیرا معنای کلام را در غیاب مخاطب تداوم میبخشد. پس تا زمانی که من برای تو مینویسم، این نوشتار برادرکشی خواهد بود. و تنها در روزی – که اگر ناممکن نباشد، دستکم دوردست است – که تو برای من بنویسی، میتوانیم از پدرکشی سخن بگوییم. پدرکشی: بهسختی نه سال میان ما فاصله است و من پیشاپیش نقش مفیستوفلس منحرفی را بازی میکنم که به فاوست جوان فرصتی میدهد تا پیر شود؛ تا قد بکشد و بزرگ شود.
آیا اثر شگفتانگیز گومبروویچ را خواندهای،
Ferdydurke،
آن رمان بزرگ لهستانی قرن بیستم؟ از نظر او، بزرگ شدن به معنای فاسد شدن است. ما با بزرگسال شدن، مزایای نوجوانی را میکشیم. ما جوانی تسلیناپذیر را با آلوده کردن آن به بلوغ به قتل میرسانیم. اما از آنجا که در جوانیمان بهناگزیر تنها نیستیم، سرانجام یکدیگر را خلق میکنیم و این خطر را میپذیریم که خودمان را از بیرون بسازیم؛ دگرگون و متظاهر. «مرد بودن یعنی هرگز خودِ واقعی نبودن.» اگر میخواهی رابطهمان را اینگونه ببینی، باشد. بگذار کمیفاسد شوی.
میگویی: «نیمهفاسد بودن، مانند نیمهباکره بودن است.»
و من نیز همین سخن را بارها و بارها به تو میگویم.
نمیتوانی چیزی را که نمیشناسی رد کنی. ایدههایت را به بوتهٔ آزمایش بگذار؛ این تنها معیار آن شرافت روشنفکری است که دم از آن میزنی. لازم نیست به چیزی متعهد شوی. بیا و در دفتر رئیسجمهور با من کار کن؛ آنجاست که «شکم هیولا» را خواهی دید، چنانکه خوزه مارتی هنگام اقامت در ایالات متحده میگفت. نیازی نیست ایدههایت را قربانی کنی؛ در واقع، خواهی دید که تا چه اندازه تابآورند. تنها چیزی که باید قربانی کنی، ظاهرت است. با آن موهای تارزانی نمیتوانی در لوس پینوس کار کنی؛ باید کوتاهشان کنی. و نمیتوانی با شلوار جین آبی به سر کار بروی. اما لازم نیست زیادهروی کنی؛ مثل هوگو پاترون، دوستپسرک خواهرت، به سبک مبتذل کارمندان طبقهٔ متوسط لباس نپوش. بگذار Armani بهترین دوستت باشد؛ خودم ترتیبش را میدهم. تصمیمت را بگیر، ای وارث اتوپیا. با من بمان. بگذار تو را از این زبان ناتوان نجات دهم؛ زبانی که وقتی استیصال چیره شود، تنها به کنشهای جنایتبار میانجامد.
این درخواست را بهمثابهٔ آزمونی دوگانه از تو دارم.
نخست، آزمونی برای ایدههایت. اگر ایدههایت را به چالش نکشی، بزدلی ایدئولوژیک هستی.
دوم، آزمونی برای دوستیام، که هر روز عمیقتر میشود. تو را برای آنچه هستی دوست دارم و میخواهم، خودت این را میدانی. اما همچنین به این دلیل که خودم را در تو میبینم؛ نه نسخهای تکراری از خودم، بلکه موجودی مشابه و مجزا. اعتراف میکنم که دوست داشتن تو، همان دوست داشتن خودم است؛ دوست داشتن خودم، آنگونه که دوست دارم باشم. من زنان را دوست دارم؛ آنها را به همان شدتی دوست دارم که تو را میخواهم. در زنان، همواره از دیدن کسی که نیستم، بهتزده میشوم. «دیگری» را میبینم و خیرگیاش مرا میرباید. برای همین است که زنان را میپرستم و بارها و بارها در ورطهٔ شور و اشتیاق به آنها سقوط میکنم؛ اشتیاق به هر آنچه متفاوت است. با تو، خسوس ریکاردو، حس میکنم میتوانم خودم را آنگونه دوست بدارم که دوست دارم توسط خودم دوست داشته شوم.
پیشنهادم را بسنج. این دروازه، برخلاف آن دروازهٔ کتاب مقدس، تنگ نیست.
۳۶