همسفران بر شنهای تفتیدهٔ سکو پایین پریدند. ایستگاهی بود در محل تلاقی خطوط؛ از آن دست تقاطعهایی که فرسخها از هر آبادی دورند و تاسیسات راهآهن و ابنیهٔ اطرافش، حتی در قیاس با ایستگاهی قرنطینه، حرفی برای گفتن ندارد.
نخستین کسی که پیاده شد، بیگمان انگلیسی بود. او همانطور که با کمک همسفرش ساکهای دستی را از واگن بیرون میکشید، لب به بدوبیراه گفتن به مدیریت راهآهن گشود: «واقعاً مایهی ننگ تمدن است که در ایستگاهی به این اهمیت، هیچ خط اتصالی وجود ندارد. آقا، بگذارید بگویم که اینجا در واقع محور اصلی — اگر اجازه داشته باشم این استعاره را به کار ببرم — شاخهای است که عملاً تمام منطقهٔ «ماکشایرِ» جنوبیِ رود «تریم» را پوشش میدهد. و حالا ناچاریم یک ساعت منتظر بمانیم و خدا میداند، شاید هم دو یا سه ساعت طول بکشد. البته، نزدیکتر از «فتلوم» حتی یک کافه هم پیدا نمیشود؛ تازه اگر هم به آنجا برسیم، بعید است ویسکیِ قابلخوردنی گیرمان بیاید. آقا، به شما میگویم که این وضع رسواییِ محض است؛ هم برای راهآهنی که چنین اجازهای میدهد، هم برای کشوری که آن را برمیتابد و هم برای تمدنی که به چنین چیزهایی تن میدهد. پارسال هم همین موقع، دقیقاً همین بلا سر من آمد، هرچند خوشبختانه آن دفعه فقط نیمساعت معطل شدم. اما نامهای مفصل و تندوتز در نیمستون برای روزنامهٔ «تایمز» نوشتم و آن لعنتیها چاپش نکردند. البته از مطبوعات بهاصطلاح مستقل ما و امثالهم، جز این هم انتظار نمیرفت. آقا به شما بگویم، این کشور را یک حلقه، یک حلقهی فاسد، باندی از یهودیها و اسکاتلندیها و ایرلندیها و ولزیها میچرخانند. آن انگلیسیِ اصیل و باصفای قدیمی کجاست؟ در هچل، آقا، در هچل.»
قطار تکانی سخت به عقب خورد و بهدنبال آن، باربرِ تنهایی که روبروی واگنِ نگهبان ایستاده بود و بیهیچ حسی پرتاب شدن دو چمدان را چون پارهسنگهای آتشفشانی تماشا میکرد، به راه افتاد؛ او پس از لحظهای تردید، با دهانی کجومعوج به سمت ناهار کذاییاش که در کلبهای دورافتاده در سیصد یاردیِ آنجا انتظارش را میکشید، لنگلنگان دور شد.
در تباین کامل با آن مرد انگلیسی که سبیل پرپشتش چهرهٔ رنگپریدهاش را پوشانده بود و حلقههایی سرخ بر گردن و پیشانی داشت و شکمی برآمده و کتوشلواری رسمی و تمامعیار، مردی ریزجثه و پرجنبوجوش با ریشی نوکتیز نشسته بود که سرنوشت، نخست در همان کوپه و سپس در این تبعیدِ یکساعته از جمعِ آدمیان، آن دو را در کنار هم قرار داده بود.
چشمانش بهطرز عجیبی سیاه و نافذ بود؛ با ریشی جوگندمی و صورتی پُر از شیار که حکایت از آفتابِ سوختهی اقلیمهای گرمسیری داشت. اما همان چهره چندان نشان از هوش و قدرت و کاردانی داشت که او را به رفیقی ایدهآل برای عملیاتی انتحاری یا دفاع از دهکدهای در محاصره بدل میکرد. بر پشتِ دستِ چپش جای زخمی عمیق و ستبر به چشم میخورد. با این همه، لباسی بسیار آراسته و بینقص به تن داشت؛ و همین نکته، با آنکه انگلیسیاش از همسفرِ درماندهاش روانتر بود، بوان را در دل به شک انداخت که نکند او فرانسوی باشد. علیرغم سادگیِ لباس و آرامشِ رفتار، درخششِ تیرهی آن چشمانِ سیاه که همچون دو نقطه زیر ابروهایی پُرپشت میدرخشیدند، مردِ تنومند را دچار نوعی ناآرامی کرد. با خود اندیشید: «اصلاً آدمی نیست که بشود با او درافتاد.» با این حال، چون خودش هم مردی جهاندیده بود — بولونی، دیپه، پاریس، سوئیس و حتی ونیز را دیده بود — هیچیک از آن تعصباتِ جزیرهنشینانی را که خارجیها به برخی انگلیسیها نسبت میدهند نداشت و کوشیده بود در طولِ سفر سرِ صحبت را باز کند. اما مردِ کوچکجثه همسفرِ بیحوصلهای از آب درآمده بود؛ بیش از حد کمحرف بود و جایی که یک سر تکان دادن میتوانست حقِ ادب را ادا کند کلمهای به زبان نمیآورد و ظاهراً پیپش را بیش از همنوعانش دوست میداشت. انگلیسی با خود فکر کرد: «مردی است که رازی در سینه دارد.»
قطار با تکانی از ایستگاه به راه افتاد و مامورِ ایستگاه در چشماندازِ پشتِ سر محو شد.
بوان که نامی انگلیسی داشت، گفت: «چه جای متروکی؛ آن هم در این گرمای وحشتناک. واقعاً در تابستان ۱۹۱۱ اوضاع به این بدی نبود. میدانید، یادم هست یکبار در بولونی…» حرفش را ناگهان برید، چرا که مردِ برنزه که سرِ عصایش را مدام در شنها فرو میکرد، گویی با در هم کشیدنِ ابروهایش به تصمیمی ناگهانی رسیده باشد، فریاد زد: «تو از گرما چه میدانی؟ از تنهایی چه میفهمی؟» و با شدتی شیطانی به بوان خیره شد.
بوان که غافلگیر شده بود، چنانکه انتظار میرفت، درمانده ماند و پاسخی نداد.
آن مرد فریاد زد: «بمان! اگر داستانم را برایت بگویم چه؟ اینجا جز ما کسی نیست.» با نگاهی تهدیدآمیز در چشمهای بوان زل زد، انگار میخواست روحش را بکاود. با تندی گفت: «آیا تو مردی هستی که بشود به او اعتماد کرد؟» و سکوت کرد.
در هر حالوهوای دیگری، بوان قطعاً از اینکه محرمِ اسرارِ غریبهای شود سر باز میزد؛ اما اینجا، تنهایی و گرما و ملالی که تا حد زیادی ناشی از رفتارِ پیشینِ همسفرش بود و حتی ترسِ خفیفی از عواقبِ رد کردنِ این پیشنهاد، دستبهدستِ هم دادند تا پاسخِ مثبت بدهد.
بوان با وقاری به استواریِ درختِ بلوط پاسخ داد: «من یک نجیبزادهی انگلیسی زاده شدهام و امیدوارم هرگز کاری نکرده باشم که از شانِ این جایگاه بکاهد.»
سپس با مکثی کوتاه افزود: «من قاضیِ صلح هستم.»
آن مرد با هیجان فریاد زد: «میدانستم! ذهنِ حقوقیِ ورزیده همان ذهنی است که بیش از هر کس داستانِ مرا درک میکند.» و با جدیتی ناگهانی ادامه داد: «پس قسم بخور؛ سوگند بخور که هرگز کلمهای از آنچه میخواهم بگویم به زبانِ هیچ زندهای نیاوری. به روانِ مادرِ درگذشتهات سوگند بخور.»
بوان پاسخ داد: «مادرم زنده است.»
همسفرش فریاد زد: «میدانستم!» و نگاهی عظیم و عجیب، سرشار از شفقتی خدایگونه، چهرهی آفتابسوختهاش را روشن کرد. نگاهی شبیه به آنچه در تندیسهای بودا دیده میشود؛ نگاهی از سرِ رحمتِ الهی و فارغ از منیت.
«پس به لرد چنسلر سوگند بخور.» بوان بیش از هر زمان یقین یافته بود که این مردِ غریبه فرانسوی است. با این حال، بیدرنگ قولی را که خواسته بود به او داد.
آن مرد گفت: «نام من دوگکلن است. آیا این نام گویای سرگذشت من هست؟» و با لحنی تاثیرگذار پرسید: «آیا این نام در ذهن شما معنای خاصی دارد؟»
«بههیچوجه.»
آن مردِ آفتابسوخته گفت: «میدانستم. پس باید همه چیز را برایت بگویم. در رگهای من خونِ جوشانِ بزرگترین جنگاوران فرانسه جاری است و مادرم از نوادگانِ مستقیمِ دوشیزهی ساراگوسا بود.»
بوان جا خورد و حیرتش را آشکار کرد.
دوگکلن با تندی گفت: «آقا، او پس از محاصره، با عزت و احترام به عقدِ مردی نجیبزاده درآمد. آیا خیال کردهاید مردی با تبار من اجازه میدهد غریبهای بر خاطرهی نیایِ بزرگ من کمترین سایهی شک و تردیدی بیندازد؟»
آن مرد انگلیسی اعتراض کرد که هرگز چنین خیالی در سر نداشته است.
آن دیگری با آرامشِ بیشتر ادامه داد: «گمان میکنم همینطور باشد، و شاید بیشتر از آن رو که من قاتلی محکوم هستم.»
حالا دیگر بوان واقعاً ترسیده بود.
دوگکلن ادامه داد: «من به این کار افتخار میکنم. در بیستوپنجسالگی، خونم از امروز هم گرمتر بود. ازدواج کردم. چهار سال بعد، همسرم را در آغوشِ همسایهای یافتم. او را کشتم. زنم را هم کشتم. سه فرزندمان را هم کشتم، چرا که از افعی جز افعی نزاید. پیشکاران را هم از دم تیغ گذراندم؛ آنها شریکِ جرمِ آن خیانت بودند، و اگر هم نبودند، نباید شاهدِ شرمساریِ اربابشان میماندند. ژاندارمهایی را که برای دستگیریام آمده بودند کشتم؛ مزدورانِ پستِ یک جمهوریِ فاسد. قلعهام را به آتش کشیدم و بر آن بودم که میانِ ویرانهها جان ببازم. اما بداقبالی آوردم؛ پارهسنگی از بنا فرو افتاد و به بازویم خورد. تفنگ از دستم رها شد. این حادثه از چشمِ ماموران دور نماند و آتشنشانان نجاتم دادند. آنگاه بر آن شدم که زنده بمانم؛ وظیفهام در قبالِ نیاکانم چنین حکم میکرد که تبارِ خانوادهای را که من تنها بازماندهی مستقیمش بودم، تداوم بخشم. اکنون در جستوجوی همسری تازه به انگلستان میروم.» سکوت کرد و همچون الکساندر سلکرک، با نخوت به مناظرِ پیشِ رو خیره شد. بوان نظرِ آشکاری را که دربارهی پایانِ حیرتانگیزِ قصهی آن مرد فرانسوی داشت، فروخورد و تنها گفت: «پس شما را با گیوتین اعدام نکردند؟»
آن مرد با خشم پاسخ داد: «خیر آقا. در آن زمان، مجازاتِ مرگ در فرانسه، اگرچه رسماً لغو نشده بود، اما هرگز اجرا نمیشد.» و با تفرعنِ یک قانونگذار افزود: «باید بگویم که عملِ من جانی دوباره به جنبشی بخشید که فرجامش احیای دوبارهی آن مجازات بود.»
«نه جناب، کار من به چوبهٔ دار نکشید. به حبس ابد در جزیرهٔ شیطان محکوم شدم.» لرزهای بر اندامش افتاد. «اصلاً میتوانید آن جزیرهٔ نفرینزده را در خیال بیاورید؟ پندارِ شما میتواند حتی شمهای از وحشتِ آنجا را تصویر کند؟ مگر خودِ کابوس هم میتواند آن دوزخ، آن برزخِ گناهکاران را مجسم کند؟ من آدمِ زبانآوری هستم جناب، اما هیچ زبانی از عهدهٔ وصفِ آن جهنم برنمیآید. پس از وصفش درمیگذرم. ریگزار، جانورانِ موذی، تمساح، مارهای سمی، بخاراتِ عفن، پشه، تب، کثافت، اعمالِ شاقه، یرقان، مالاریا، گرسنگی، سیاهچالهای نمور، مردابهای پوشیده از جلبک که بوی مرگ میدادند، درختانِ زشتِ آماسکرده و زهرآگین که گویی خود از خاکِ مسمومشان تغذیه میکردند، گرمایی توانفرسا، طاقتسوز و تحملناپذیر (همانطور که دیلیتلگراف در زمان پروندهٔ دریفوس نوشت)، گرمایی مداوم و خفقانآور؛ نسیمی نمیوزید مگر بوی گندابِ برکهها. گرمایی که پوستِ تن را به دریایی ملتهب از خارش بدل میکرد، چنان که نیشِ پشه و هزارپا در برابرش تسکین بود؛ کارِ بیپایانِ روز زیرِ آفتابِ سوزان، تازیانه خوردن بابتِ کوچکترین تخطی از قوانینِ سختِ زندان، یا حتی رعایت نکردنِ آدابِ ادب در برابرِ نگهبانان؛ مردانی که خودشان فقط یک پله با ما گناهکاران فاصله داشتند—اما همهٔ اینها هیچ بود. تنها دلخوشیِ حاکمانِ چنین جایی شقاوت است؛ و ملالِ خودشان آنها را در اختراعِ شکنجه خلاقتر از تفتیشگرانِ عقاید در اسپانیا، یا اعراب در جنونِ مذهبیشان، یا مردمانِ برمه و کاچین و شان در نفرتِ بوداییشان از کلِ موجوداتِ زنده، و حتی چینیها در میلِ سردشان به بیرحمی کرده بود. فرماندار، روانشناسی خبره بود؛ هیچ گوشهای از ذهن نبود که نشناسد و راهی برای شکنجه دادنش پیدا نکند.»
«خوب به یاد دارم یکی از ما را که دلخوشیاش این بود که بیلش را برق بیندازد—طبقِ قانون بیلها باید همیشه براق میبودند و همین خودش در جایی که کپک با همان سرعتی بر همهچیز مینشست که برف در اقلیمهای خوشآیند، نوعی شکنجه بود. باری جناب، فرماندار فهمید که این مرد از درخششِ آفتاب بر فولادِ بیلش لذت میبرد؛ پس قدغن کرد که دیگر بیلش را تمیز کند. لابد میگویید چیزی نیست، اهمیتی ندارد. اما شما چه میدانید زندانی دربارهٔ چیزهای ناچیز چطور فکر میکند؟ آن مرد دیوانه شد، و علتی جز این نداشت. برای او، این دقتِ ظالمانه نشانهٔ نهاییِ شرارتِ نهفته در ذاتِ عالم بود. جنون، نتیجهٔ منطقیِ چنین باوری است. نه جناب، از وصفش درمیگذرم.»
بووان با خود فکر کرد که تا همینجا هم وصفِ ماجرا از حد گذشته است و با همان تفرعنِ انگلیسیاش چنین نتیجه گرفت که دوگکلن دارد اغراق میکند، چون میدانست فرانسویها اهلِ غلو کردن هستند. اما در ظاهر فقط گفت که لابد وضعِ وحشتناکی بوده است. حالا دیگر آرزو میکرد راهی برای گریز از این گفتگو بیابد. اصلاً خوشایند نبود که آدم در سکویی تنها با قاتلی سر کند که چندینبار به جرمش اعتراف کرده و ظاهراً فقط با ارتکابِ جرائمی سنگینتر و دامنهدارتر قسر در رفته بود.
دوگکلن ادامه داد: «اما لابد میپرسید، میپرسید چطور فرار کردم؟ جناب، این همان داستانی است که میخواهم برایتان بگویم. آنچه تا اینجا گفتم فقط دیباچه بود؛ میدانم که این حرفها چندان مهم یا جالب نیستند؛ اما لازم بودند، چون شما با بزرگواری به شخصیتِ من و به پیشینهٔ خانوادگیام علاقه نشان دادید—پیشینهای که یکیشان حماسی است (میتوانم ادعا کنم) و دیگری تراژیک (که کسی در آن شک ندارد).»
بوان دیگر بار با خود اندیشید که همسخنش لابد به قدرِ فرماندارِ «جزیرهٔ شیطان» روانشناسِ قدری است؛ چرا که او نه سخنی از این بابت بر زبان آورده بود و نه حتی کمترین دلمشغولی یا نگرانیای در این باره نشان میداد.
«خب آقا، به حکایت من گوش بسپارید! در میان زندانیان لذتی همگانی جاری بود؛ لذتی که تنها با مرگ یا با غلبهٔ خرد به پایان میرسید. فرماندار میتوانست —و در عمل هم چنین میکرد— این لذت را محدود کند، اما از پسِ نابودیاش بر نمیآمد. مقصودم امید است؛ امیدِ گریز. آری آقا، آن جرقه —تنها بازمانده از تمامیِ آتشهای کهن— در سینهٔ من زنده بود، و نیز در سینهٔ همبندم. من در اینجا خود را فروتر از دیگری میدیدم. من چندان هوش و درایتی ندارم.» سپس با فروتنی ادامه داد: «مادربزرگم زنی سراپا انگلیسی بود، از خاندان هیگینبوتام؛ یکی از همان هیگینبوتامهای واریکشایر (بوان با خود اندیشید: این چه ربطی به حماقت او دارد؟ ) و بیشترِ همراهان من نه تنها بیبهره از هوش، که حتی فاقدِ تحصیلات بودند. تنها استثنای چشمگیر، دودویِ بزرگ بود؛ ها! تکانی خوردی؟»
بوان تکانی نخورد؛ او همچنان به بیتفاوتیِ سنگینِ خود در قبال داستان ادامه داد.
«آری، اشتباه نمیکنید؛ او حقیقتاً همان فیلسوفِ شهرهٔ جهان بود؛ کاشفِ دودیوم، یعنی کمیابترین عنصرِ شناختهشده که گمان میرود در کلِ کائنات تنها به مقدارِ سیهزار و پنج میلیگرم، آنهم در ستارهای به نام پگاسی، وجود داشته باشد. این همان دودو بود که فرایند منطقیِ معکوسسازی را درهمشکست و چهارضلعیِ اضداد را به وضعیتِ «مربع بریتانیایی» در آبو‑کلیا تقلیل داد. شما اینها را میدانید، اما شاید این را ندانید که او، هرچند مردی غیرنظامی بود، بزرگترین استراتژیستِ فرانسه به شمار میرفت. او در دفتر کارش آرایشِ سپاهیان آرادن را نظم بخشید و طرح استحکامات لونیویل در سال ۱۸۹۰ یگانه ثمرهٔ نبوغ او بود. از همین رو دولت چندان تمایلی به محکوم کردن او نداشت، هرچند افکار عمومی به شدت علیه جنایت او برآشفته بود. به خاطر دارید که او پس از اثباتِ اینکه زنانِ بالای پنجاه سال باری بر دوشِ دولت هستند، با بریدنِ سرِ مادرِ بیوهاش و خوردنِ او، صدقِ باورِ خود را به اثبات رساند. از این رو دولت قصد داشت در حینِ انتقال، اسبابِ فرار او را فراهم کند و با نامی مستعار در آپارتمانی در محلهای کاملاً متفاوت در پاریس به کارش بگمارد. اما دولت ناگهان سقوط کرد؛ رقیبش او را از مسندِ قدرت راند و حکم او نیز چون مجرمی عادی با نهایتِ سختی به اجرا درآمد.»
«طبعاً چشم به چنین مردی دوخته بودم تا نقشهای برای فرارمان بریزد. اما هرچه به مغزم فشار آوردم —آخر مادربزرگم یک هیگینبوتامِ واریکشایری بود— نتوانستم راهی برای پیوند با او بیابم. او لابد خواستهٔ مرا دریافته بود؛ چرا که روزی، پس از گذشتِ حدود یک ماه از آمدنش به جزیره (من خودم هفت ماه آنجا بودم)، درست در لحظهای که نزدیکش بودم، چنان سُرید و بر زمین افتاد که گویی آفتابزده شده باشد. و وقتی بر خاک افتاد، توانست سه بار مچ پای مرا بفشارد. نگاهش را دریافتم؛ او به جای نشانههای مرسومِ برادریِ فراماسونها، با نگاهش اشارهای کرد. آیا شما فراماسون هستید؟»
بووان پاسخ داد: «من معاونِ سابقِ بزرگِ شمشیردارِ استانی در این منطقهام. لژ شماره ۱۴۸۸۳، «بوئیتیک»، و لژ ۱۷۲۱۲، «کلنسو» را من بنیان گذاشتهام. علاوه بر این، هگایِ سابقِ بزرگ در محفلِ عالیِ استانیِ خودم هستم.»
دوگکلن با شور و حال فریاد زد: «میدانستم!»
بووان سخت از این گفتوگو ملول شده بود. آیا این مرد ــ این جنایتکار ــ میدانست او کیست؟ میدانست که قاضیِ صلح است، میدانست مادرش زنده است و حالا هم که از القابِ فراماسونیاش باخبر شده بود. بیش از پیش به این مردِ فرانسوی بدگمان میشد. آیا این حرفها همه تمهیدی برای پول قرض گرفتن بود؟ غریبه متمول به نظر میرسید و بلیط درجهیک داشت. شاید هم یک ماجراجویِ باجگیر بود؛ شاید چیزهای دیگری هم میدانست ــ مثلاً ماجرای آکسفورد را، یا حادثهٔ جادهٔ اجور، یا قضیهٔ اسمه هلند را. تصمیم گرفت بیش از پیش هوشیار باشد.
دوگکلن بیاعتنا به افکارِ تیرهوتاری که ذهنِ همسفرش را درگیر کرده بود، ادامه داد: «حتماً خوشحال میشوی اگر بدانی که من چطور این نشانهٔ آشکارِ برادری را دریافتم و به آن پاسخ دادم. آن روز دیگر مجالی برای ارتباط نماند، اما روز بعد بهدقت زیر نظرش گرفتم و دیدم که قدمهایش به شکلی نامنظم میلغزد. با خودم گفتم آهان! یک مکثِ طولانی برای «خط»، و یک گامِ عادی برای «نقطه». با اشتیاق از او تقلید کردم و حرفِ A را به مورس فرستادم. ذهنِ هشیارِ او دردم مقصودم را فهمید؛ رمزِ خودش را که از نوعِ دیگری بود تغییر داد و با حرفِ B در سیستمِ من پاسخ داد. من C را فرستادم و او با D جواب داد. از آن لحظه به بعد چنان راحت و آزادانه با هم حرف میزدیم که انگار در تراسِ کافه دلاپه در پاریسِ عزیزمان نشستهایم. اما گفتوگو در چنین شرایطی بسیار زمانبر است. در تمامِ مدتی که مشغولِ کار بودیم، فقط توانست بگوید: «زود فرار کن ــ تو را به خدا». پیش از آنکه مرتکبِ جرم شود، آدمِ بیدینی بود. واقعاً خوشحال شدم که دیدم مکافات باعثِ توبهاش شده است.»
بووان کمی احساسِ آرامش کرد. او با احتیاط از اعتراف به وجودِ یک فراماسونِ فرانسوی تن زده بود؛ اما اینکه آن مرد توبه کرده بود، حسِ پیروزیِ شخصیِ غریبی به او میداد.
ادامه داد: «نقشهای دارم. اگر خللی پیش نیاید، برقراریِ ارتباط بیست و سه روز زمان میبرد؛ تدارکات سه تا چهار ماه و اجرا دو ساعت و هشت دقیقه. علیالاصول از هر سه راهِ هوا، دریا یا زمین میتوان گریخت؛ اما چون شب و روز زیر نظریم، کندن نقب تا خشکی بیهوده است. هواپیما یا بالن هم نداریم و وسیلهای هم برای ساختنشان نیست. اگر بتوانیم خود را به لب آب برسانیم — که از هر طرف مستقیم برویم، ناگزیر به آن میرسیم — و اگر بتوانیم قایقی بینگهبان پیدا کنیم و نگذاریم زنگ خطر به صدا درآید، دیگر فقط میماند گذشتن از دریا. یا باید سرزمینی پیدا کنیم که کسی ما را نشناسد، یا خودمان و قایق را تغییر شکل بدهیم و در هیبتِ دریانوردانِ کشتیشکسته به جزیرهی شیطان برگردیم. فکر دوم احمقانه است. میگویی فرماندار میداند که دودو تا این حد ابله نیست؛ اما فراتر از این، میداند که دودو آنقدر احمق نیست که از این موقعیت سوءاستفاده کند؛ و حق هم با اوست، لعنت بر او!»
کار دشواری بود که با پاها، به زبان مورس، غلیظترین دشنامها را نثارش کنیم — آه، چقدر از او بیزار بودیم!
دودو این بدیهیات را به چند دلیل برایم باز میگفت: نخست، برای آنکه هوشم را با میزانِ درکِ این حرفها بسنجد؛ دوم، برای آنکه اطمینان یابد اگر شکست خوردیم، علتْ حماقت من باشد نه کوتاهیِ او در بازگفتنِ جزئیات؛ و سوم، چون به عادتِ «پروفسورمآبی» دچار شده بود، همانطور که دیگران ممکن است به نقرس دچار شوند.
خلاصه، نقشهاش همین بود: گریختن از چشم نگهبانان، رسیدن به ساحل، تصرف یک قایق و زدن به دلِ دریا. میفهمی؟ متوجهِ منظورم میشوی؟
بوان در پاسخ گفت به نظر او این تنها راهِ ممکن است.
دوگکلن ادامه داد: «آدمی مثل دودو هیچچیز را بدیهی فرض نمیکند. از هیچ احتیاطی نمیگذرد. در نقشههای او، اگر پای احتمال و شانس در میان باشد، آن را هم با دقتِ بیست و هشت رقمِ اعشار محاسبه کرده است.»
اما دیری نگذشت که پس از ترسیمِ طرح کلی و متهورانهی نقشهاش، وقفهای پیش آمد. در چهارمین روزِ پیامرسانی، او مدام فقط این پیام را میفرستاد: «صبر کن. چشم از من برندار!»
عصرگاه، با زیرکی خود را به انتهای صفِ زندانیان رساند و گفت: «خائنی در کار است، یک جاسوس. از این پس باید راهِ دیگری برای انتقال جزئیاتِ نقشهام پیدا کنم. به همه چیز فکر کردهام. از این به بعد با زبانی معماگونه سخن میگویم که حتی تو هم از آن سر درنمیآوری، مگر آنکه همهی قطعات و کلیدِ رمز را در اختیار داشته باشی. هشیار باش و هر چه میگویم در حافظهات حک کن.»
روز بعد گفت: «یادت هست در سال ۷۰ چطور خانوادهی پرسی آن آسیاب قدیمی را گرفتند؟ مشکلِ من این است که باید چهارچوب معما را به تو بدهم، اما نمیتوانم آن را در قالب کلمات بیاورم. به خطی که با بیل میکشم و به ردِ پاهایم نگاه کن و شکلی از آن بردار.»
من هم با دقیقترین جزئیات چنین کردم و به این عدد رسیدم. دوگکلن با لحنی نمایشی گفت: «وقتِ کالبدشکافیام، لابد این عدد را بر قلبم حکشده خواهند یافت.»
آنگاه از جیبش دفترچهای درآورد و بهسرعت طرح آن پیوستگی را برای بوانِ مشتاق ترسیم کرد.
«بنگر که این شکل هشت ضلع دارد و بیستوهفت صلیب که سهتا سهتا در آن جای گرفتهاند؛ اما در گوشهای، یک صلیبِ درشتتر و ضخیمتر کنارِ دو صلیبِ کوچکتر نشسته که چندان تقارنی با هم ندارند. این گروه نشان از عنصرِ بخت و اقبال دارد؛ و اگر اندکی تامل کنی که هشت مکعبِ دو است و بیستوهفت مکعبِ سه، باری، سرنخی از حقیقت به دست خواهی آورد.»
بوان چهرهای متفکرانه به خود گرفت.
دوگکلن ادامه داد: «در راهِ بازگشت، دودو گفت: «جاسوس در کمین است، اما حروفِ نامِ شاگردِ محبوبِ ارسطو را بشمار.» حدس زدم ــ همانطور که او میخواست ــ که منظورش ارسطو نبوده. میخواست افلاطون و در پیِ آن سقراط را به یادم بیاورد؛ پس شمردم: آلکیبیادس (A-L-C-I-B-I-A-D-E-S) که شد ده حرف. و با این ترفند، آن روز جاسوس را حسابی گیج کردم. روزِ بعد، او با تاکیدی تمام واژهٔ «راهو» را به زبان آورد؛ به این معنا که ماهگرفتگیِ بعدی بهترین زمان برای فرارِ ماست، و بعد گفت: «پاپ؛ پمپادور؛ گوزن و صلیب.» «مردانِ چهارمِ سپتامبر؛ رهبرشان تقسیم بر حروفِ قربانیِ هشتمِ ترمیدور.» «کریون آن روز بخت یارش نبود، هرچند شجاعتر از همیشه بود.»»
«اینها نشانههایی بود که میکوشیدم با کنارِ هم چیدنشان، نقشهٔ فرارمان را طرح بریزم.»
«شاید بیش از آنکه از سرِ استدلال باشد، بر اثرِ شهود بود که از میانِ دویست سرنخ از این دست، دریافتم که نگهبانان ــ برتراند، رولان و مونه ــ رشوه گرفتهاند و افزون بر آن، به ایشان وعده دادهاند که اگر در فرارمان همدستی کنند، ارتقای مقام یابند و ــ از همه مهمتر ــ از این جزیرهٔ ملعون منتقل شوند. پیدا بود که دولت هنوز به استراتژیستِ اولِ خود نیاز دارد. خسوف حدودِ ده هفتهٔ دیگر رخ میداد و وقوعش نه محتاجِ رشوه بود و نه وعده. مسئله این بود که اطمینان یابیم وقتِ خسوف، برتراند در راهروی ما باشد، رولان در حصارِ حلقوی و مونه در پستهای دیدهبانی. احتمالِ چنین تقارنی در زمانِ خسوف بسیار ناچیز بود: یک در ۹۹، ۴۸۷، ۳۰۶، ۲۹۴، ۲۳۶، ۸۷۳، ۴۸۹.»
«دیوانگی بود که در امری چنین حیاتی به بخت و اقبال تکیه کنیم. دودو دستبهکار شد تا به خودِ فرماندار رشوه بدهد. افسوس که این کار ناممکن بود؛ چرا که اولاً، هیچکس، حتی به واسطهٔ آن نگهبانانِ خودفروخته، راهی به فرماندار نداشت؛ ثانیاً، جرمی که او را به کرسیِ فرمانداری رسانده بود، در چشمِ هر دولتی نابخشودنی مینمود. او در واقع بیش از ما زندانی بود؛ و ثالثاً، او مردی بود با ثروتی کلان، منصبی تضمینشده و درستکاریِ زبانزد.»
«من الآن نمیتوانم وارد گذشتهٔ او شوم، که مطمئناً شما هم بههر حال آن را میدانید. فقط میگویم که این ماجرا بهگونهای بود که این حقایق (که به ظاهر بهطرز عجیبی متناقض بهنظر میرسند) کاملاً صدق میکردند. با این حال، لحن مطمئنی که در پیامهای دودو میپیچید — «در بورگاند انگور بچین؛ در کونیاک بشکهها را فشار بده؛ ها!»، «سوفله با آجیل برای ما در کنار سِین آماده است»، و چیزهایی از این قبیل — به من نشان داد که ذهن غولپیکر او نه تنها به مشکل پرداخته، بلکه آن را به دلخواه خود حل کرده است. طرح کامل بود؛ در شب خورشیدگرفتگی، آن سه نگهبان در درهای مشخصی گشت میزدند؛ دودو لباسهایش را پارهپاره میکرد و به نوارهای باریک میبرید، برتراند را میبست و خفه میکرد، میآمد و مرا آزاد میکرد. ما با هم باید به سراغ رولاند میرفتیم، یونیفرم و تفنگش را میگرفتیم و او را میبستیم و خفه میکردیم. سپس باید به سمت ساحل میدویدیم، همین کار را با مونه میکردیم و بعد، با پوشیدن یونیفرمهایشان، قایق یک شکارچی اختاپوس را میدزدیدیم، به سمت بندر میتاختیم و به نام استاندار درخواست استفاده از یاتسفینهٔ بخار او را برای تعقیب یک فراری مطرح میکردیم. بعد باید به مسیر کشتیها میزدیم و یاتسفینه را آتش میزدیم تا «نجات» پیدا کنیم و به انگلستان منتقل شویم، جایی که میتوانستیم با دولت فرانسه برای اعادهٔ حیثیتمان به توافق برسیم.»
«این همان طرح ساده اما ظریف دودو بود. تا آخرین جزئیاتش کامل شده بود — تا آن روز سرنوشتساز.»
«جاسوس، که به تب زرد مبتلا شده بود، ناگهان پیش از ظهر در مزارع مرد. ندای «کار را متوقف کنید» در فضای اطراف ما پیچید. بلافاصله، بدون کوچکترین تردیدی، دودو به سمت من آمد و به جانسختیِ یک شلاقخورده گفت: «تمام طرحی که در این چهار ماه گذشته بهصورت رمز به تو توضیح دادم، سرابی بیش نبود. آن جاسوس همه چیز را میدانست. حالا لبهایش در مرگ بسته شده. من طرح دیگری دارم؛ طرحی واقعی، سادهتر و مطمئنتر. فردا به تو میگویم.» صدای سوت موتوری که نزدیک میشد، این پردهٔ تراژیک از ماجراهای دوگکلن را قطع کرد.»
««بله»، دودو گفت (راوی ادامه داد)، «طرح بهتری دارم. یک نیرنگ در کار است. فردا به تو میگویم.» قطاری که قرار بود راوی و همسفرش را به مادچستر ببرد، از پیچ مسیر پدیدار شد.»
«دوگکلن با خشم گفت: «آن فردا هرگز نیامد. همان خورشیدی که جاسوس را کشت، ذهن بزرگ دودو را از هم پاشید؛ همان بعدازظهر، دیوانهای تمامعیار، او را به سلول انفرادی انداختند و دیگر هرگز بیرون نیامد.»»
«قطار در ایستگاه کوچک متوقف شد. او تقریبا به صورت بوان خیره شد و فریاد زد:»
««این دودو نبود»، فریاد کشید، «او یک جنایتکار معمولی بود، یک بیمار صرعی؛ او هرگز نباید به جزیرهٔ شیطان فرستاده میشد. او ماهها بود که عقل نداشت. پیامهایش هیچ معنایی نداشتند؛ یک شوخی عملیِ ظالمانه بودند!»»
«بوان در حالی که سوار واگن میشد و به عقب نگاه میکرد، گفت: «اما چطور بالاخره فرار کردی؟»»
«مرد ایرلندی پاسخ داد: «با یک نیرنگ»، و به واگن دیگری پرید.»