مادر از اتاق عروس بیرون آمد و نگاهی نافذ به شوهرش انداخت که کنار سفرهٔ غذا نشسته بود و پیش از گفتنِ دعای پس از غذا، با خردهنانها گوله درست میکرد.
مادر گفت: «تو برو و با او حرف بزن! دیگر ذرهای توان برایم نمانده است!»
پدر گفت: «پس روخللئا بچهها را بزرگ کرده و حالا نمیتواند از پسشان بربیاید! چرا! مردم با انگشت نشانت میدهند و به تو میخندند؛ مایهٔ ننگِ سالهای عمرت!»
مادر گفت: «مایهٔ ننگِ سالهای عمر من؟! مایهٔ ننگِ عمر خودت! بچههای من؟ مگر بچههای تو نیستند؟ نمیتوانستی گاهی در خانه بمانی تا به آنها برسی و کمکم کنی بزرگشان کنم، بهجای اینکه ول بگردی؛ معلوم نیست کجا و با چه کسی؟»
پدر گفت: «روخل، روخل، چه شده که حالا میخواهی با من دعوا راه بیندازی؟ خانوادهٔ داماد همین لحظه میرسند.»
مادر گفت: «خب، مویشهله، از من چه انتظاری داری، هان؟! تو را به خدا! برو پیشش، آبرویمان میرود و مایهٔ خندهٔ دیگران میشویم.»
مرد از سر سفره برخاست و به اتاق بغلی نزد دخترش رفت. مادر هم پشت سرش رفت.
روی مبل کوچکی که کنار پنجره بود، دختری هجدهساله نشسته بود که صورتش را میان دستهایش پنهان کرده بود و بازوهایش زیرِ موهای سیاه، پرپشت و رهایش پوشیده بود. معلوم بود که گریه میکند، چرا که سینهاش مثل دریایی طوفانی بالا و پایین میرفت. روی تختِ مقابل، لباس عروسی ابریشمی سفید، «خوپه-کلاید»، به همراه لباسِ ابریشمی سیاه «شول-کلاید» و لباسِ خانگیِ سیاه که خیاطِ مسئولِ تهیهٔ جهیزیه چندی پیش آورده بود، قرار داشت. کنار در، زنی ایستاده بود که شال سیاهی به سر داشت و جعبههایی پر از کلاهگیس در دست گرفته بود.
پدر فریاد زد: «حنهله! میخواهی چنین بیآبروییای در حقِ من بکنی؟ که مایهٔ حرف و حدیثِ شهر شوم؟» عروس سکوت کرد.
پدر ادامه داد: «به من نگاه کن، دخترِ مویشه گروس! برای دخترِ گنندل فریندل خیلی خوب است که کلاهگیس بگذارد، اما برای دخترِ مویشه گروس نه؟ مسئله این است؟»
مادر حرفش را قطع کرد و گفت: «با این حال، گنندل فریندل ممکن است خیلی بیشتر از تو برای خودش ارزش قائل باشد: او باسوادتر از توست و جهیزیهٔ بزرگتری دارد.»
عروس پاسخی نداد.
پدر گفت: «دخترجان، فکر کن چقدر خون و ثروت صرف شده تا به ذرهای خوشبختی برسیم و حالا میخواهی آن را برایمان خراب کنی؟ تو را به خدا، یادت باشد با خودت چه میکنی! طردمان میکنند، مرد جوان پیاده فرار میکند و به خانهاش برمیگردد!»
مادر گفت: «احمق نباش.» و کلاهگیسی را از جعبهای که زنِ کنار در در دست داشت بیرون آورد و به دخترش نزدیک شد. «بگذار کلاهگیس را امتحان کنیم، رنگِ مویش دقیقاً مثل موی خودت است.» و موی غریبه را روی سرِ دختر گذاشت.
دختر سنگینی آن را حس کرد، انگشتانش را به سمت سرش برد و میانِ تارهای موی نرم، خنک و زندهٔ خودش، با موی غریبه و مردهٔ کلاهگیس برخورد کرد که سفت و سرد بود؛ و برقی از این فکر در ذهنش گذشت که: «چه کسی میداند صاحبِ اصلیِ این موها حالا کجاست؟» لرزهای تمام وجودش را فراگرفت و انگار که با چیزی ناپاک تماس پیدا کرده باشد، کلاهگیس را از سرش قاپید، آن را روی زمین پرت کرد و با عجله از اتاق بیرون رفت.
پدر و مادر با وحشت به یکدیگر نگاه کردند.
* * * * *
روزِ پس از مراسم ازدواج، مادرِ داماد زود بیدار شد و در حالی که قیچی بزرگی به دست داشت، به همراهِ کلاهگیس و کلاهِ سرپوشی که از خانهٔ خود به عنوان هدیه برای عروس آورده بود، به اتاقِ او رفت تا برای «صبحانه» آمادهاش کند.
اما مادر عروس در بیرون اتاق ایستاد، چون عروس در را به روی خود قفل کرده بود و برای هیچکس باز نمیکرد.
مادر عروس با فریاد و طلب یاری به سوی شوهرش دوید که او به همراه دوجین از عموها و باجناقها، هنوز پس از جشن شبانه سخت خوابیده بود. سپس به دنبال داماد گشت؛ پسری هجدهساله که هنوز آثار کودکی بر چهره داشت و با کتپوش ابریشمی و کلاهپشمی، سرگردان در اتاق راه میرفت، چشمانش به زمین دوخته شده بود و از نگاه کردن به دیگران شرم داشت. سرانجام به مادر عروس پناه برد و این دو با هم به سوی اتاق رفتند و درِ بسته را با زور باز کردند.
مادر عروس گفت: «چرا خودت را قفل کردی، دختر عزیزم؟ هیچ جای شرمی نیست.»
مادر عروس گفت: «ازدواج سنتی مقدس است!» و بر دو گونهٔ عروس آیندهاش بوسه زد.
دختر پاسخی نداد.
مادر خودش گفت: «مادر همسرت کلاهگیس و کلاهی برای مراسم شول آورده است.»
گروه موسیقی در اتاق مجاور نواختن «صبح بخیر» را آغاز کرده بود.
مادر گفت: «حالا بیا، کاللهشی، کاللهلبن، مهمانان دارند جمع میشوند.»
مادر عروس دست دراز کرد تا موهای دختر را باز کند.
عروس سرش را عقب کشید و به آغوش مادرش پناه آورد.
عروس گفت: «نمیتوانم، مامهلبن! دلم رضا نمیدهد، مامهکرون!»
او با هر دو دست موهایش را چسبید تا از آنها در برابر قیچی محافظت کند.
مادر التماس کرد: «به خاطر خدا، دخترم! به خاطر جان من!»
زن دیگری که قیچی به دست داشت گفت: «به خاطر این کار، در دنیای دیگر در رودخانههای آتش غوطهور خواهی شد. زنی که پس از ازدواج از پوشاندن موهایش سر باز زند، گیسوانش با انبردستهای داغ کشیده خواهد شد.»
این سخنان لرزه به تن دختر انداخت.
او التماس کرد: «مادرِ جان، مادرِ عزیز!»
دست زن به موهای او رسید و تارهای سیاه و ابریشمی چون موجی فرو ریخت. موهای او، موهایی که همزادش بودند و با زندگیشان درهمتنیده بودند، قرار بود بریده شوند و او دیگر هرگز، تا ابد آنها را نخواهد داشت؛ ناچار بود موی غریبی به سر کند، مویی که بر سر دیگری روییده بود و هیچکس نمیدانست آن زن هنوز زنده است یا سالهاست در خاک خفته، و شاید شبی به خواب کسی بیاید و با صدایی مردهوار ناله کند:
او فریاد زد: «موی مرا پس بدهید، موی مرا پس بدهید!»
سرما تا مغز استخوان دختر نفوذ کرد؛ لرزید و به خود پیچید.
سپس صدای خشن قیچی از بالای سرش برخاست. دختر از آغوش مادر رها شد، دستی به سوی قیچی دراز کرد، آن را به گوشهای از اتاق پرتاب کرد و با صدایی که دیگر به آدمیزاد نمیماند گفت:
«موی خودم! خداوند مرا مجازات کند!»
آن روز مادر داماد با کیکهای شیرین و مرغ و خروسهایی که برای صبحانهٔ عروسی آورده بود، به خانه بازگشت. او میخواست داماد را هم با خود ببرد، اما مادر عروس گفت: «او را به تو نمیدهم! او از این پس از آنِ من است!»
در شبتِ آینده، عروس را در دستهای به سوی شول بردند، در حالی که موهای خودش را بر رخسار تمام شهر گشوده بود و تنها کلاه بزرگی بر سر داشت.
اما باشد که نفرینهایی که در این راه نثارش شد، تنها پژواکی در بیابانی بیحاصل بماند.
یک عصر تابستانی، چند هفته پس از عروسی: مرد جوان تازه از شتوبل برگشته بود و به اتاقش رفت. زن از پیش خوابیده بود و نور ملایم چراغ روی صورت رنگپریدهاش افتاده بود؛ صورتی که اینجا و آنجا از میان انبوه موهای ابریشمی و سیاهش دیده میشد. بازوهای باریکش را دور سرش انداخته بود، انگار میترسید کسی شبانه بیاید و در خواب موهایش را از ته بچیند. او با هیجان و کلافگی به خانه آمده بود: چهارمین هفته زندگی زناشوییاش بود و هنوز او را برای خواندن تورات فرا نخوانده بودند، حسیدیها دست از سرش برنمیداشتند، و امروز حاییم مویشه در حضور تمام جماعت او را سرزنش و شرمنده کرده بود، چون او، زنش، با موهای خودش بیرون میرفت. رِب حاییم مویشه به او گفته بود: «تو از یک بت سفالی هم بهتری نیستی. این دیگر چه حرفی است که یک زن بگوید نمیخواهد؟ در کتاب نوشته شده: «و او بر تو فرمان خواهد راند.»»
او به خانه آمده بود تا برود پیش او و بگوید: «زن، این حکمی از تورات است! اگر اصرار داشته باشی موهای خودت را بپوشانی، میتوانم بیآنکه جهیزیهات را پس بدهم طلاقت بدهم»، و بعد وسایلش را جمع کند و به خانه پدریاش برگردد. اما وقتی زن کوچکش را دید که در تخت خوابیده و صورت رنگپریدهاش از میان شکوه موهایش بیرون زده، دلش به حال او سوخت. به تخت نزدیک شد و مدتی طولانی ایستاد و نگاهش کرد، بعد آرام صدایش زد:
«حنهله… حنهله… حنهله…»
او با ترس از جا پرید، چشمهایش را باز کرد و با خوابآلودگی و حیرت دوروبرش را نگاه کرد:
«نوسون، صدایم کردی؟ چه میخواهی؟»
او گفت: «هیچی، کلاهت افتاده»، و کلاه سفید خواب که از سرش افتاده بود برداشت.
او دوباره کلاه را بر سر گذاشت و خواست به طرف دیوار برگردد.
«حنهله، حنهله، میخواهم با تو حرف بزنم.»
این حرف به دلش نشست. در تمام مدتی که از ازدواجشان میگذشت، او، بهاصطلاح، با او حرف نزده بود. روزها اصلاً او را نمیدید، چون وقتش را در مدرسه یا شتوبل میگذراند. وقتی برای شام به خانه میآمد، در سکوت سر میز مینشست. هر وقت چیزی میخواست، رو به هوا درخواستش میکرد، و وقتی واقعاً مجبور میشد کلمهای با او ردوبدل کند، چشمهایش را به زمین میدوخت و این کار را میکرد؛ آنقدر خجالتی بود که نمیتوانست در صورتش نگاه کند. و حالا میگفت میخواهد با او حرف بزند، آن هم با چنان صدای آرامی، و آن دو در اتاقشان تنها بودند!
او آرام پرسید: «چه میخواهی به من بگویی؟»
او شروع کرد: «حنهله، خواهش میکنم در چشم مردم مرا مسخره نکن و خودت را هم مسخره نکن. مگر خدا مقدر نکرده که ما به هم تعلق داشته باشیم؟ تو زن منی و من شوهر تو هستم؛ آیا درست است، و اصلاً چه شکلی دارد، که زن شوهردار با موهای خودش بیرون برود؟»
خواب هنوز نیمی از چشمهایش را پوشانده بود و فکر و ارادهاش را یکسره تیره کرده بود. احساس درماندگی میکرد و سرش بهآرامی به سوی سینهاش خم شد.
«دخترم،» او با لحنی باز هم مهربانتر ادامه داد، «میدانم آنقدر که میگویند تباه نیستی. میدانم دختر یهودی مومن و پرهیزکاری هستی، و نام مقدس او به ما کمک خواهد کرد و ما صاحب بچههای یهودی مومنی خواهیم شد. این یاوهها را کنار بگذار! چرا باید همهٔ دنیا دربارهٔ تو حرف بزنند؟ مگر زن و شوهر نیستیم؟ مگر ننگ تو، ننگ من نیست؟»
به نظرش میرسید کسی که هم بسیار دور بود و هم بسیار نزدیک، آمده و با او حرف میزد. هیچکس تا آن روز با اینهمه نرمی و صمیمیت با او حرف نزده بود. و او شوهرش بود؛ همان کسی که قرار بود مدتها، مدتها با او زندگی کند، و بچههایی هم در کار بود، و او از خانه مراقبت میکرد!
سرش را آرام به او تکیه داد.
«میدانم از اینکه موهایت، زینت دوران دختریات، را از دست بدهی خیلی ناراحتی. وقتی مهمان خانهتان بودم، تو را با همان موها دیدم. میدانم خدا به تو لطف و زیبایی بخشیده، میدانم. از اینکه باید موهایت تراشیده شود، دلم به درد میآید، اما چه میشود کرد؟ این رسم است، قانون دین ماست، و بالاخره ما یهودی هستیم. حتی ممکن است، خدا نکند، بچهای در گناه نصیبمان شود؛ خداوند از ما مراقبت کند و پناهمان باشد.»
او چیزی نگفت، فقط همچنان آرام در آغوش او مانده بود، و صورت مرد در میان موج موهای سیاه و ابریشمی او، با بوی خنکش، قرار داشت. در آن موها روحی زندگی میکرد و مرد این را حس میکرد. مدت زیادی با دقت به او نگاه کرد، و در نگاهش دعایی بود، التماسی از او برای خوشبختی خودش، برای خوشبختی هر دویشان.
مرد با چشمهایش بیشتر از لبهایش پرسید: «ببرم؟»
او چیزی نگفت، فقط سرش را روی زانوی او خم کرد.
مرد با شتاب به طرف کشو رفت و یک قیچی بیرون آورد.
او سرش را روی زانوی مرد گذاشت و موهایش را در ازای خوشبختیشان بخشید؛ هنوز نیمهخواب بود و در خواب و خیال. قیچی بالای سرش جیرجیر میکرد و یکییکی دستههای مو را میبرید، و حنهله تمام شب دراز کشید و خواب دید.
صبح روز بعد که بیدار شد، نگاهی به آینهای انداخت که روبهروی تخت آویزان بود. شوکی به جانش افتاد؛ فکر کرد دیوانه شده و در تیمارستان است! موهای بریدهاش، مرده، روی میز کنار او افتاده بود!
صورتش را میان دستهایش پنهان کرد و صدای گریه اتاق کوچک را پر کرد!